Þjóðviljinn - 30.11.1943, Blaðsíða 3

Þjóðviljinn - 30.11.1943, Blaðsíða 3
ÞriSJudagur 30. nóv. 1943. ÞJÓÐVILJINN 3 Líf myndarinnar. Eg er ekki þeirrar skoðunar, að myndlist og skáldlist séu í eðli sínu fjarskyldar. Eg held, að allar listgreinar séu af einni rót runnar og samskonar list- skynjun þurfi til að njóta þeirra allra. Mér skilst, að myndlistar- menn okkar leggi höfuðáherzlu á að túlka fyrir almenningi, að málaralist og önnur myndlist lúti svo einstæðum og ákveðn- um lögmálum, að þekking á þeim sé ekki aðeins fr\imskil- yrði, heldur eitt og allt til að njóta listaverks í þessari grein. Þeir setja áhorfendum ákveðna kosti lærdóms, og séu þeir til, á nautn og skilningur listarinn- ar að vera fenginn. I tilefni af málverkasýningu Þorvalds Skúlasonar og Gunn-; laugs Ó. Schevings í haust kom ég fram með allmargar spurn- ingar til myndlistamanna í grein, er ég gaf með vilja hvassa fyrirsögn: Er málaralist aðeins blátt strik? (Þjóðviljan- um, 7. sept s. 1.). Eg hef nýlega fengið vandlega samið og yfir- vegað svar frá Gunnlaugi Scheving (Þjóðviljanum, 19. nóv.), þó aðallega við einni spurningu minni, þeirri er í fyrirsögninni felst. Eg geri ráð fyrir, að Gunnlaugur tali fyrir munn flestra málara okkar, en það skín af svari hans, svo einstaklega hógvært sem það er, að myndlistin eigi alla skýringu í sjálfri sér, eigin listformi sínu. Sérstaklega liggur honum á hjarta að vara menn við bók- menntalegri, heimspekilegri og þjóðfélagslegri túlkun á mynd- listinni. Hann segir: ,’Hinn veigamesti þáttur hvers einasta myndlistaverks verður óumflýj- anlega hinn listlegi eða mynd- ræni“. „Myndlistin er 1 eðli sínu fjarskyld skáldskap eða litterat- ur. Byggingalist er sú listgrein, er að flestra kunnáttumanna dómi stendur myndlistinni næst.“ Hann vitnar í Norður- landavitring, er hafi sagt: „Guð forði mér frá öllu andriki,“ og hann talar um hættu, sem mynd listinni hafi ,,bæði fyrr og síðar stafað af bókmenntalegum og heimspekilegum vangáveltum.“ Hann gengur svo langt í boð- skapnum, myndlistin vegna myndlistarinnar, að honum hrjóta bein öfugmæli úr penna: „Vandamál samtíðarinnar hefur stundum borið að dyrum lista- manna. En þau hafa sjaldan eða aldrei lyft list þeirra hærra.“ Þessi ummæli og fleiri virðast mér sýna, að listaipaðurinn hef- ur tælzt út á allþunnan ís. enda fer svo, ef grein hans væri kryfjuð til mergjar, að hún ber mótsögnfna í sér, eins og leiðir af sjálfu sér, því að formein- ■angrun af þessu tagi er óhugs-, anleg og mundi jafngilda dauða listai'innar, slökkva síðasta neista þess lífs, sem hún er. Vél, en eicki maður. gæti fram- leitt slíka „list.“ Og það er augljóst, að Gunnlaugur Schev- ing ætlast til alls annars en formdauða af myndlistinni, því að á öðrum stað í grein sinnj talar hann um þann tilgang málaralistarinnar „að ná litum, lífi og hreyfingu þess heims, er listamaðurinn lifði í og þekkti.“ Eg þykist sjá, hvers vegna íslenzkir málarar eru sérstak- lega hræddir við innihaldstúlk- un myndlistar. Þeir eiga við hinn þráláta fordóm að stríða, að lagður er mælikvarði ljós- myndarinnar á verk þeirra og heimtuð af þeim nákvæm eftir- líking, t. d. náttúrunnar, ef verkefnið er þaðan, rétt eins og eftirherma væri eðli listar. Lista menn hafa orðið að kveðja sér hljóðs og mótmæla (m. a. Þor- valdur Skúlason og Gunnlaugur Scheving með ritgerðum í Tíma riti Máls og menningar), og þeir hafa eðlilega gripið til þeirra röksemda á móti, að myndlistin lúti ákveðnum list- rænum lögmálum, er almenn- ingur verði að skilja til að geta notið hennar. Og loks getur farið svo, að listformið verði eitt og allt í augum þeirra. En skyldi þá myndlist lúta svo einstæðum lögmálum, að hin sömu gildi ekki um aðrar tegundir lista, t. d. bæði tónlist og skáldlist? Og skyldi hún geta átt skýringu sína og alla nautn í listformi sínu, þekkingu á meðferð lita og lína á ákveðn- um dúkfleti? Það leiðir af efnivið þeim (tónum, litum og línum steini, máli), sem listamenn vinna úr, að form listgreina verði hvert með sínum hætti. En ég held, að þessi ólíki efniviður hlaði engan múr á milli listaverka, hvorki tónverks, skáldverks né málverks. Hver listgrein hlýðir nokkrum grundvallarskilyrðum, sem setja takmörk þess, hvað talizt getur listaverk. Ljóð ger- ir ákveðnar kröfur til bygging- ar, fprms og hrynjandi ehgu síður en mynd. í hverri listgrein eiga listamenn við að stríða ó- listræna túlkun á verkum sín- um. Skáldsaga er eklci sagn- fræði, þjóðfélagslýsing, sálar- fræði né heimspeki, heldur auð- vitað skáldsaga, eins og mál- verk er málverk, en hvorki ljós mynd né flatarmálsfræði. En listreglurnar eru þó harla breyti legar, og svo rúmar og óákveðn- ar, að það er ekki hægt að geía neina uppskrift fyrir því, hvern ig málverk, tónverk né skáid- verk eiga að vera samið. Eg' reyndi í síðustu grein minni, Líf málsins, að sýna fram- á, að hvernig sem við sundurgreinum mál á Ijóði eða sögu, komumst við litlu nær um listáhrifin sjálf. Þau eru að vísu falin í verkinu, máli þess, við skynjum þau með því að Hetjusaga íslanzHa sjoinannsins biðuF fisHFðfl mihils Fitlinf undar íslenzkir rithöfundar hafa flestir sótt efni sagna sinna í bændalíf og sveitir, og er ekkert eðlilegra. Mað'irr fram af manni hefur lagt fram ný drög að hetjusögu íslenzka bóndans, og væri fróðlegt verkefni fyrir bókmenntafræð ing að fylgjast með bóndan- um í íslenzkum skáldskap, meta viðhorf hverrar nýrrar höfundakynslóðar og gera ná- kvæman samanburð á meö'- ferð helztu rithöfxmdanna á íslenzku bændalífi. Úr því gæti orðið þykk doktorsrit- gerð — en líka skemmtileg bók, sem brygði Ijósi á af- stööu höfundanna til samtíð- ar sinnar og viðhorf til vanda mála þjóðfélagsins. Því fer fjarri aö íslenzki- sjó maðurinn hafi hlotiö neitt svipaöan heiðurssess í bók- menntunum. Kvæði hafa ver- ið ort um hreysti sjómanna, en aö mörgum þeirra er and- aktar- og hjárænubragö er getur minnt á ræður útgerö- armanna á sjómannadaginn. Víðast þar sem sjómenn koma við' sögur, eru þeir róandi á árabátum, 1 bezta lagi á há- karlaskipum og stöku maður á mótorbát. Einar H. Kvaran lætur Reykvíkinga sína að vísu fást við togaraútgerð, en hún er eins konar leiktjöld við sálarkvalir sögufólksins í landi. Hinsvegar les enginn Vefarann mikla frá Kasmír án þess að sjá í svip, að þarna hafa atburðir orðið, togara- eigendur Halldórs Kiljans eru menn alþjóðlegs stórrekstin-s, alþjó'ðlegra markaða, það eru menn annars tímabils en þeir sem fást við útgerð í sögum Jóns Trausta, Theódórs Frið- rikssonar og Guðmtmdar Hagalíns.. • Hvemig má það verða aö önnur eins bylting í atvinnu- lífi og högum þjóðarinnar og t. d.. sköpun togara- og kaup- skipaflotans veldur, skuli ekki hafa fundiö vemlegan hljóm grunn í bókmenntunum? Nokkru gæti valdið þar um óeðlileg dýrkun á bændum og sveitalífi, sem iökuö hefm’ verið undanfarna átatugi af stjórnmálaástæðum, og leitt hefur til vanmats á þeim mikla þróunarkrafti, er fiski- veiðarnar og siglingamar hafa verið og em. Þaö er líka atriði að rithöfundarnir eru flestir landkrabbar og sjó- mannalífið þeim fjarlægt af sjálfsreynd, uppruni og upp- eldi beinir þeim tíl bændalífs- efnanna, til sveitasögunnar. Þar er einnig gnægð fyrir- mynda, eins og áður var vik- iö áð. En sjómennimir sjálfir? Hvers vegna kveðja þeir sér ekki hljóðs? Þeir hafa borið við að bera fram reynslu sína í bókmenntunum, í bundnu og óbimdnu, sumir skráð langar „sjóferðasögur“ eöa „skáldsögur“; er geta ver- ið nógu skemmtilegar á köfl- um, en verða þreytandi og á- hrifalitlar í heild vegna vönt- unar á listrænum vmnubrögð um. Þar er tvennt til: Þeir hafa ekki haft tóm og tæki- færi að afla sér rithöíundar- menntunai’, og árangurinn verður því ekki samboöinn góðu söguefni, eða þeir hafa ekki haft nægan skilning á því, hve víðtæka menntun þarf til að verða rithöfundur, og eiga í því sammerkt við marga sér lærðari. Þáð hefur pkki úrslitaþýðingu, hvort það er háskólamenntun eða sjálfsmenntun Stephans G Stephanssonar. eða Halldórs Kiljans Laxness. En góður rit höfundur veröur enginn án mikillar menntunar. Það liggur nærri að halda, að ís- lenzkum rithöfundum sé ekki nægilega ljós nauðsynin á menntim, byrjendabækur ungra skálda, t. d. á Noröur- löndum og Bretlandi, eru yf- ii'leitt mun betur gei'ðar frá tæknisjónarmiði, en sams kon ar bækiH’ hérlendis. Segja má, áð enginn hægð- arleikur sé fyrir óskólageng- inn sjómann áð afla sér slíkr- ar menntunar. En það er hægt. Slík ævintýri gerast að okkur ásjáandi. Sænski sjó- máðurimi Harry Martinsson, gengur í land með sjópokann sinn og tekur sæti meðal fremstu nútímahöfimda Svía, vei'ður einn dáðasti snillingur sænks máls. Danski1) sjómað- Frh. á 5. síðu. hlusta á verkið, en við getum ekki skýrt þau með neinni mál- fræði. Og þó að mér sé sannar- lega fjarri að neita því, að þekk ing á myndlistartækni sé frum- skilyrði þess að geta notið mynd listar, leyfi ég mér að halda því fram, að myndfræðileg skýring á málverki t. d. leiði okkur ekki örgrandi nær list þess en mál- fræðin list ljóðsins. Hver túlkun myndar, er aðeins lýtur að út- skýringu formsins, verður lítið annað en dauður bókstafur. Því er gersamlega tilgangsjaust fyrir málara að segja við áhorf endur að verkum sínum: lítið á myndina sem mynd og ekkert annað. Áhorfandinn hrífst af list myndarinnar, sættir sig ekki við minna en skynja sjálft líf hennar. Og líf hennar er ekki byggingin, áferðin, samstilling lína og lita. Ekkert af þessu er annað en speglun þess lífs, sem í henni býr. Þegar spurt er um list cg svarað með útlistun lita, finnst spyrjandanum helzt, að verið sé að sneypa sig. Og vegna hvers? Vegna þess, að listin er ekki kunnátta, ekki iðnaður. Mynd er ekki fremur en ljóð eða lag hægt að setja saman eftir neinum listareglum og ekki heldur unnt að sundurgreina hana eftir samsetningu þess efnivioar. sem hún er unnin úi'. Form, sem hægt væri að ein- angra og skilgreina, væri ekki listræns eðlis. Allt ski-af um listrænt verk án innihalds er hégilja ein. Kröfur eins og þær, að listin eigi að vera ,.hrein“, megi ekk- ert innihalda, ekki heimspeki, ekki félagssjónarmið, ekki sál- arfræði, ekki lífsviðhorf, eru gripnar úr lausu lofti. Hvort mynd er hlutkennd eða óhlut- kennd, er spurningin jafnt um listáhrif hennar. Og í hvorugu dæminu fáum við nokkra við- hlítandi skýringu nema leita út yfir sjálfa myndina til sam- bands hennar við listamanninri og lífið. Á bak við listavei'kið stendur maðurinn, höfundur þess, og þersónuleiki hans er kveiktur í mót ' verksins, óað- greinanlegur formi þess. Og þessi persónuleiki er líf lista- verksins, hið óskilgreinanlega, töfrarnir, sem vekja hrifningu okkar af listum. Til hans verður að rekja sögu og uppruna mynd arinnar, og þó lengra því að persónuleikinn, er ber verkuppi og gefur því lífið og sálina, er mótaður af lífi sinnar samtiðar með ákveðið viðhorf og vitund- arlíf, ákveðna hrynjandi, ákveð inn vilja. Þegar við Íirífumst af mynd (eða kvæði, sögu. tón- verhi). ber hún í litum sínum, j blæ, flötum og línum, stillingu sinni allri, brag ákveðins manns, ekki brot hans, heldur manninn allan, mótun ákveðinn ar kynslóðar, og lífið, sem mynd in er, hefur ef til vill þurft aldir til að móta. Svo dýrleg er list- in. Og því getur hin óhlutkennd asta mynd, sé hún listaverk, verið rík að innihaldi, falið í sér nýtt lífsviðhorf heimspekilegs eða þjóðfélags eðlis. Sjálft form ið speglar þá persónuleikann með allri auðlegð hans. Um persónuleika en ekki form er að spyrja 1 listum. Málari þarf ekki að láta sér detta í hug, þegar hann skapar listaverk, að þá kveiki hann líf þess með línum og litum. Hann kveikir líf þess af lífi sjálfs sín og reynslu sinni af heiminum: af gleði, er hann sá speglast á andliti, tári, er hann sá í auga barns, sem hann hefur ef tii 11 löngu gleymt, gliti vatns, er sólin gaf því, dögg vormorg- unsins, ástinni í brjósti sínu. eða ómi þjóðarsögunnar. Litirn- ir, línurnar, dúkurinn eru að- eins tæki, er gefa lífi hans skil- yrði til að birtast í list. á sama hátt og málið óg tónarnir eru tæki persónuleikans til að gefa sjálfum sér eilíft líf í listaverki. Kr. E. A.

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.