Þjóðviljinn - 24.12.1957, Blaðsíða 1

Þjóðviljinn - 24.12.1957, Blaðsíða 1
Þriðjiidagur 24. desember 1957 — 22. árgangur — 291. tbl. Þjóðviljioii 24 síður II. Eiu setning hefur geymzt í rainni mínu frá'barnaskólaár- unum, þótt flest annað sé l&agu gleymt. Það er upphafið á Islandslýsingu í Landaf ræði Mortens gamla Hansens: ,,Is- Jand er eyland úti á regin- hafi, langt frá öðrum lönd- um." Nú má með nokkrúm sannindum segja, að þessi ataðhæfing sé orðin lygin tóm, er sami Islendingurinn getur drukkið sig sætkenndan á Skinnbrókinni í Litlukóngs- götu í Kaupmannahöfn, og haldi hann vel á spöðunum má hoaum takast' að verða borinn heim f rá Hótel Borg við Aust- urroll í Reykjavík — allt á sasaa dægri. Manneskjan er nú oröin svo sviflétt og fleyg, að hóm fer hljóðinu hraðar, og sumir eru farnir að spá því, að innan stundar muni hún leggja beizlið á . 1 jósgeislann. Það er því engin furða, þótt Mendingum "nútímans verði það stundum á að gleyma því, að þeir eru eyjarskeggjar og feafa alla stund verið insular, évo að maður sletti hinu yngra msóðurmáli íslendinga 20. ald- ar„ eylyndir menn, einrænir og útúrborulegir, enda oft mátt kenna þess á erlendri grund, að þeir voru töluvert óííkir hundunum á hinum bæj- uaHm. En sú var öldin önnur, ey Frónbúanum var leiðin eMcj greið um Islands ála. Sagan segir, að íslendingur eÉHjn, Þorsteinn, sonur Halls á Síðu, hafi tekið þátt í Brjánsbardaga á írlandi, í byrjun 11. aldar. Njála, sem rffcnð er í lok hinnar 13. segir sro frá högum þessa unga ts- leadings: „Brast þá flótti í <$!fu liðinu. Þorsteinn Hallsson nean staðar, þá er aðrir flýðu, og batt skóþveng sinn. Þá apwrði Kerþiálfaður, hví hann rynni eigi. „Því," sagði Þor- s*einn, ,,að eg tek eigi heim i kveld, þar sem eg á heima úti á íslandi." 1 rösklega þúsund ár hefur ðll tilvera okkar verið mörkuð þessari órafjarlægð frá byggðu bóli annarra manna, og þótt okkur hafi af þessum sðkuan orðið margt að van- efnum, þá getum við þó sagt eÍEiB og eiginkona Bjarts í Stimnrhúsum, þegar ung- œennnfélagarnir snurðu hana, favort það væri ekki'yndislegt að búa á heiðinni með allan fjallahringinn ókeypis í kring- um sig: „Þ.ið er sosum ósköp frjálst"! Lend okkar er mikillar víðáttu, og mörk þess á hnettinum eru án alls vafa: hafið sjálft, bláf jötur Ægis við klettótta strönd, evo mælt sé á máli skáldanna. Og þá er það aftur eylega landsins, sem markar skaphöfn okkar alla og skilur í sundur með okkur o» ö^rum þicðum. Um þús- undir ára hefur Evrópa verið mrnr'n af sundurleitum kyn- kvís'nm og þióðflokkum, sem hnfn hnappað s;g saman hver við annars hlið Landamæri þ^rra hafa verið á sífelldu kvíki. þau hafa verið flutt fram og aftur tvisvar, þrisv- ar og jafnvel oftar á hverri öld. Sumar Evrópuþjóðir eru þannig í sveit settar, að þeg- ar memi skipa sér á landa- mærin, er vinstri fóturinn franskur, en sá hægri þýak- ur. Hundruð þúsunda manna lifa í slíkri þjóðernistruflun, að þeir vita ekki hvort þeir eru heldur danskir eða þýzk- ir, ítaiskir eða þýzkir, slav- neskir eða germanskir, og stundum þarf heila heims- styrjöld til þess að þeir finni aftur Iappiraar undir sjálf- um sér. verið af gömlum toga. Þeir vom ekki í neinum vafa um, að þeir voru ekki norskir, dansk- ir, sænskir eða gerzkir. A miðöldum kenndu Evrópu- menn sig ekki við land sitt, heldur íæðingarhreppinn, sveitina sína, á sama hátt og sauðkindin, ef hún mætti mæla, mundi kenna sig við þann afrétt, sem hún er rekin á. Svo rík er þessi hreppa- kennd enn í dag, að franskur bóndi á okkar öld kallar land sitt ,','mon pays", og á hann þá við þorpið sitt. Ættjörð ina ¦— la patrie — hugtak Svcrrir Kristjánsson: estmber Ræða ílutt á íundi Hins íslenzka stúdentafélags og Islendingaíélagsins í Eaupmannahöfn Við íslendingar erum Mess- unarlega lausir við þetta vandamál. Ef nokkur þjéð í veröldinnj á land sitt sjálf, þá eru það íslendingar, sam- kvæmt guðs og náttúrunnar lögmálum. I upphafi tókum við ekki landið frá neinum, nema ef vera skyldi þessum tólf írsku munkum, sem komu þangað á undan okkur, raun- ar ekki til þess að nema land, heldur til þess að leita guös- ríkis. Við fengum ekki heldur landið að gjöf, við sóttum það heim yfir úfið haf, og lögðum líf okkar að veði til reisu- gjalds. Þegar ég sigldi ungur milli íslands og Danmerkur og horfði á Atlanzhafíð leika sér að stálsoðnu hafskipinu, þá varð mér oft hugsað til forfeðra minna, sem börðust við þessar höfuðskepnur á opnum litlum skipum, með þungaðar konur og grátandi börn innanborðs, með hesta og sauðfé, svín og geitur og nautgripi, og höfðu ekki ann- að en hrafna sér að leiðsögu. Ekki þurfti meira til en að bolinn liti kvíguna ástarauga og spyrnti klaufum í botn skipinu, og inn flæddi kolblár sjór og sökkti öllu, sem Iífs- anda dró innan þilja. Fundur íslands og landnám er eitt- hvert mesta þrekvirki í sögu siglinganna. Við þágum landið að launum fyrir afrekið, og vorum vel að því komnir. Við námum landið allt, útsker þess, annes, eyjar og dali allt upp að jökulrótum. Og á þeirri stundu er Island var alnumið urðu íslendingar til, þetta furðulega fyrirbrigði, sem heitir íslenzk þjóð. Á þeim tímum, er þjóðvitund flestra Evrópumanna var enn lítt þroskuð, virðist þjóðern- iskennd íslendinga hafa þegar liinnar frönsku byltingar 18. aldar notar liann ekki nema. þegar hann syngur þjóðsöng- inn, og þó er Frakkland elzta þjóðríki á meginlandi Evrópu. Á 12. og 13. öld hefði engum íslendingi dottið í hug að kenna sig við annað en ísland — í hæsta lagi hefði hann kallað sig Þingeying að nafn- bót! Eg veit ekki nákvæmlega ártalið, er það fólk, sem byg&ði Island, gerði sér grein fyrir því, að það væri sérstök þjóð, vígð þvi landi er það hafði numið með svo miklu erfiði. En hitt veit ég, að á hinni margskömmuðu Sturl- ungaöld, er við gengum á hönd erlendu konungsvaldi, var íslendingsvitundin lifandi staðreynd í hugskoti þein-a manna, sem skrifuðvi íslenzk- ar bækur. Á hinni sömu öld og íslenzk höfðingjastétt gloprar fullveldi landsins út úr höndunum á sér, skrifhr íslenzkur maður slík Jand- varnarrit, sem leitun mun vera á í öllum bókmenntum miðaldanna. Snorri Sturluson segír frá því í íleimskringlu, að deila hafi risið iipp með Islendingum og Haraldi Gormssj'ni, hinum „morð- kunna" Danakommgi. íslenzkt skip brýtur í Danmörku og Birgir, bryti konungs tekur fé allt og kallar vogrek. I rauninni er málið ómerkilegra en ólöglegar veiðar í Jandhelgi á vorum tímum. En íslending- ar ætla vitlausir að verða, Að vísu geta þeir ekki hefnt harma sinna á konungi með vopnum, en á íslandi er hag- mæltur maður á hverjum bæ, og nú skyldi hinn danski dóni, er hrósaði sér af að hafa unnið Noreg og gert Dani kristna, kveðinn í kútinn: ,,Það var i lögum haft á ís- landi, að yrkja skyldi um Danakonung níðvisu fyrir nef hvert, er á var Jandinu", segir Snorri. Haraldur kommgur reiddist níðinu og hugðist sigla skipa- liði til íslands, en sendi fjöl- kunnugan mann á undan til njósna. ,,Sá fór í hvaJsiíki." Hann sá að fjöll öll og hólar voru fullir af landvættum, sumt stórt, en sumt smátt. Hinn velsyndi sendihvalur Danakonungs leitaði inn á firði, en hvarvetna voru vætt- ir til landvarna, dreki og rugl, griðungur og risi. Þá fór hann austur með endilöngu Jandi, var þá ekki nema sandar og öræfi og brim mikið fyrir utan, en liaf svo mikið millim landanna., að ekki er þar fært langskipum." Haf svo mikið millim land- anna, að ekki er þar fært langskipum — það var ör- yggi íslendinga, úthafið og f jarlægðin var um aldir hið eina hervarnarlið, er íslendingar áttu og gátu lengi treyst. í skjóli þeirra Jandvarna gat Snorri hælzt um, er hinn riki Danakonungur þorði ekki að leggja á hafið til að sækja ís- Jand heim. Og með illgirnis- legu glotti eyjarskeggjans segir Snorri hinar broslegu sögur af viðleitni Ólafs digra Noregskonungs, er hann freistaði að skattleggja Fær- eyjar. „En konungur lét búa skip og fékk manna til og sendimenn þá til Færeyja að Sverrir Krisl jánsson taka þar við skatti þeim, er Færeyingar skyldu gjalda honum. Þeir urðu ekki snemmbúnir, og er frá ferð þeirra það að segja, að þeir koma eigi aftur og engi skatt úr á því, er næst var eftir, því að þeir höfðu eigi komið til Færeyja. Hafði þar engi maður skattheimtu". En Ólafur konungur er ekki af baki dottinn: „Hann fékk þá annað skip og þar menn með og sendi þá til Færeyja eftir skatíi. Fóru þeir menn og létu í haf, en síðan spurðisk ekki til þeirra heldur en til inna fyrri. Og voru þar marg- ar getur á, hvað af skipum þeim hefði orðið". Á slílía. lund skrifuðu Is- lendingar landvarnarrit sín á 13. öld, er erlent konungs- vald beitti öllum brögðum til að setja ísland í sliatt. Já, sigruð þjóð vorum við að vísu, en sigur liins erlenda valds var þó í rauninni ekki nema Iiálfur sigur. Enn sem fyrr treystum við þvi öryggi, sem fólgið var í fjarlægðinni og hinu niikla hafi millirn; landanna og hvoittveggja varð okkur Iengi mikill styrk- ur. í rauninni er það ekkf fyrr en þremur öldum eftir að íslendingar gengu á hönd Noregskonungi, að erlendu konungsvaldi tekst að hreiðra svo um sig á íslandi, að þjóð- in finni til greipa þess. Það er ekki fyrr en að Danir hef ja reglubundna verzlunar- sigling til íslands á 17. öld, að Danakonungur fær hert svo á reipunum, að við meg- um kenna þess ríkisvalds, sem komið var til mikils þroska í Danmörku. Kongleg majestet var Islendingum f jarlægari ert sjálfur guð almáttugur, og þegar verzlunarkúgunin er undanskilin, þá átti hin ó- breytta íslenzka alþýða við minni ánauð að búa í dag- farslegri tilveru sinni en aðr- ir þegnar, sem nær sátu há- stóli majestetens. Við geruial okkur ekki alltaf nógu Ijósa grein fyrir því, hvílíkur reg- inmunur er á sögulegum ör- lögum íslenzkra bænda og danskra: danskir bændur ald- ir ur>p í járnaga stéttará- nauðar, átthagaf jöturs og Hér« sltyldu, en íslenzkir bændur frjálsir menn, er gátu brugð- ið búi og farið í a&ra lands- fjórðunga, ef þeím sýhdisti svo. En í þessu persónulega frjálsræði íslenzkra bænda má finna skýringu á því, hve skjótt þeh- brugðu blundi á 19« öld þegar íslenzkir stúdentar og menntamenn hér í Höfn vöktu þá með herhvöt sinni, Baldvin Einarsson, fyrsti Is« Jendingurinn, sem hugsar og skrifar um stjórnmál að nú- tímahætti, gerir sér fulla grein, fyrir þessum mikla og af- drifaríka mun á íslenzJium og dönskum sveitaalmúga. Hann segir svo í bréfi til Páls Páls- sonar stúdents, 5. marz 1830: „Danir eru vanir við frá barn- dómi, já frá veraldarupphafi, hefði eg nærri sagt, að hlýða og vera þrælar, og hlýða blindt og huxunarlaust, svo- að nýjar álögur og ný boðorð Framhald á 14. siðu

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.