Þjóðviljinn - 24.12.1957, Page 1

Þjóðviljinn - 24.12.1957, Page 1
Þjóðviljiíiit 24 síður II. Eia sctning' hefur geymzt í Bainni mínu frá barnaskóiaár- umim, þótt flest annað sé löngu gleymt. I>að er upphafið á Islandslýsingu í Landafræði Mortens gamla Hansens: (,ís- land er eyland úti á regin- ha.fi, langt frá öðrum lönd- um.“ Nú má með nokkrum sannindum segja, að þessi ataðhæfing sé orðin lygin t.óm, er sami íslendingurinn getur drukkið sig sætkenndan á Skinnbrókinni í Litlukóngs- götu í líaupmannahöfn, og haldi hann vel á spöðunum má feooum takast að verða borinn heim frá Hótel Borg við Aust- urvöil í Reykjavík — allt á sama dægri. Manneskjan er nú orðin svo sviflétt og fleyg, að hún fer hljóðinu hraðar, og sumir eru farnir að spá þvi, að innan stundar muni hún leggja beizlið á ljósgeislann. Það er því engin furða, þótt íalendingum nútímans verði það stundum á að gleyma því, að þeir eiu eyjarskeggjar og hafa alla stund verið insular, svo að maður sletti hinu yngra tnóðurmáli íslendinga 20. ald- ar, eylyndir menn, einrænir og útúrborulegir, enda oft mátt kenna þess á erlendri grund, að þeir voru töluvert ólíkir hundunum á hinum bæj- unum. En sú var öldin önnur, 6r Frónbúanum var leiðin ekki greið um íslands ála. Sagan segir, að íslendingur ewifn, Þorsteinn, sonur Halls á Síðu, hafi tekið þátt í Brjánsbardaga á Irlandi, í byrjun 11. aldar. Njála, sem ittnð er í lok hinnar 13. segir sro frá högum þessa unga Is- leadings: ,.Brast þá flótti í ÖSlu liðinu. Þorsteinn Hallsson -nam staðar, þá er aðrir flýðu, og batt skóþveng sinn. Þá spurði Kerþiálfaður, hví hann rynní eigi. ,.Því,“ sagði Þor- Steinn, ,,að eg tek eigi heim 1 fcveld, þar sem eg á heima úti á Islandi." 1 rösklega þúsund ár hefur «11 tilvera okkar verið mörkuð þessari órafjarlægð frá byggðu bóli annarra manna, og þótt okkur hafi af þessum sðlium orðið margt a.ð van- efnum, þá getum við þó sagt einB og eiginkona Bjarts í Sumarhúsum, þegar ung- nRennnfélagamir snurðu liana, hvort það væri ekki yndislegt að búa á heiðinni með allan fjallahringinn ókeypis í kring- hm sig: „Það er sosum óskiip frjálsfc“! Jjand okkar er mikillar váðáttu, og mörk þess á hnettinum eru án alls vafa: hafið sjálft, bláf jötur Ægis við klettótta strönd, svo mælt sé á máli skáldanna. Og þá er það a.ftur eylega landsins, sem markar skaphöfn okkar alla og skilur í sundur með okkur og ö'!rum þirðum. Um þús- undir ára hefur Evrópa verið num;n af sundurleitum kyn- kvíslnm og þióðflokkum, sem hafa bnannað sig saman hver v>ð nnnars hiið Landamæri þeirra bafa v?r!ð á sífelldu kviki, þau bafa verið flutt fram og aftur tvisvar, þrisv- ar og jafnvel oftar á hverri öld. Sumar Evrópuþjóðir eru þannig í sveit settar, að þeg- ar merni skipa sér á landa- mærin, er vinstri fóturinn fra.nskur, en sá hægri þýzk- ur. Hundruð þúsunda manna lifa í siíkri þjóðernistruflun, að þeir vita. ekki hvort þeir eru heldur danskir eða þýzk- ir, ítalskir eða þýzkir, slav- neskir eða germanskir, og stundum þarf heila heims- styrjöld til þess að þeir finni aftur lappirnar undir sjálf- um sér. verið af gömlum toga. Þeir voru ekki í neinum vafa um, að þeir voru ekki norskir, dansk- ir, sænskir eða gerzkir. Á miðöldum kenndu Evrópu- menn sig ekki við land sitt, heldur fæðingarhreppinn, sveitina sína, á sama hátt og sauðkindin, ef hún mætti mæla, mundi kenna sig við þann afrétt, sem hún er rekin á. Svo rik er þessi hreppa- kennd enn í dag, að franskur bóndi á okkar öld kallar land sitt „mon pays“, og á liann þá við þorpið sitt. Ættjörð- ina — la patrie — hugtak Sverrir Kristjánsson: 1. desember 1957 Ræða ílutt á fundi Hins íslenzka stúdentafélags og íslendingafélagsins í Kaupmannahöfn Við Isiendingar erum bless- unarlega lausir við þetta vandamál. Ef nokkur þjéð í veröldinni á land sitt sjálf, þá eru það Islendingar, sam- kvæmt guðs og náttúrunnar lögmálum. I upphafi tókum við ekki landið frá neinum, nema ef vera skyldi þessum tólf írsku munkum, sem komu þangað á undan okkur, raun- ar ekki til þess að nema land, heldur til þess að leita guðs- ríkis. Við fengum ekki heldur landið að gjöf, við sóttum það heim yfir úfið haf, og lögðum líf okkar að veði til reisu- gjalds. Þegar ég sigldi ungur milli íslands og Danmerkur og horfði á Atlanzhafið leika sér að stálsoðnu hafskipinu, þá varð mér oft hugsað til forfeðra minna, sem börðust við þessar höfuðskepnur á opnum litlum skipum, með þungaðar konur og grátandi böm innanborðs, með hesta og sauðfé, svín og geitur og nautgripi, og höfðu ekki ann- að en hrafna sér að leiðsögu. Ekki þurfti meira til en að bolinn liti kvíguna ástarauga og spyniti klaufum 5 botn skipinu, og inn flæddi kolblár sjór og sökkti öllu, sem lífs- anda dró innan þilja. Fundur íslands og landnám er eitt- hvert mesta þrekvirki í sögu siglinganna, Við þágum landið að launum fyrir afrekið, og vorum vel að því komnir. Við námum landið allt, útsker þess, annes, eyjar og dali allt upp að jökulrótum. Og á þeirri stundu er ísland var alnumið urðu íslendingar til, þetta furðulega fyrirbrigði, sem heitir islenzk þjóð. Á þeim tímum, er þjóðvitund flestra Evrópumanna var emi lítt þroskuð, virðist þjóðern- iskennd íslendinga hafa þegar hinnar frönsku byltingar 18. aldar notar hann ekki nema þegar hann syngur þjóðsöng- inn, og þó er Frakkland elzta þjóðríki á meginlandi Evrópu. Á 12. og 13. öld hefði engutn íslendingi dottið í hug að kenna sig við annað en ísland — í hæsta lagi hefði hann kallað sig Þingeying að nafn- bót! Eg veit ekki nákvæmlega ártalið, er það fólk, sem byggði Island, gerði sér grein fyrir því, að það væri sérstök 'þjóð, vígð því landi er það hafði numið með svo miklu erfiði. En hitt veit ég, að á liinni margskömmuðu Sturl- ungaöld, er við gengum á hönd erlendu konungsvaldi, var Islendingsvitundin lifandi staðreynd í hugskoti þeirra manna, sem skrifuðu íslenzk- ar bækur. Á hinni sömu öld og íslenzk höfðingjastétt gloprar fullveldj landsins út úr höndunum á sér, skrifar íslenzkur maður slík land- varnarrit, sem leitun mun vera á í öllum bókmenntum miðaldanna. Snorri Sturluson segir frá því í Heimskringlu, að deila hafi risið upp með íslendingum og Haraldi Gormssjcni, hinum „morð- kunna“ Danakonungi. íslenzkt skip brýtur í Danmörku og Birgir, bryti konungs tekur fé allt og kallar vogrek. I raunimii er málið ómerkilegra en ólöglegar veiðar í landhelgi á vomm tímum. En íslending- ar ætla vitlausir að verða. Að vísu geta þeir ekki hefnt harma sinna á konungi með vopnum, en á íslandi er hag- mæltur maður á hverjum bæ, og nú skyldi hinn danski dóni, er hrósaði sér af að hafa unnið Noreg og gert Dani kristna, kveðinn í kútinn: ,,Það var í lögum haft á Is- landi, að yrkja skyldi um Danakonung niðvísu fj’rir nef hvert, er á var landinu", segír Snorri. Haraldur konungur reiddist níðinu og hugðist sigla skipa- liði til íslands, en sendi fjöl- kunnngan mann á undan til njósna. „Sá fór í hvalslíki.“ Hann sá að fjöll öll og hólar voru fullir af landvættum, surnt stórt, en sumt smátt. Hinn velsyndi sendihvalur Danakonungs leitaði inn á firði, en hvarvetna voru vætt- ir til landvama, dreki og fúgl, griðungur og risi. Þá fór hann áustur með endilöngu landi, var þá ekki nema sandar og öræfi og brim mikið fyrir utan, en licf svo mikið millim landamia, að ekki er þar fært langskipum.“ Haf svo mikið millim land- a.nna, að ekki er þar fært langskipum — það var ör- yggi tslendinga, úthafið og f jarlægðin var um aldir hið eina hervarnarlið, er íslendingai' áttu og gátu lengi treyst. I skjóli þeirra landvama gat Snorri hælzt um, er hinn ríki Danakonungur þorði ekki að leggja á hafið til að sækja ís- land heim. Og með illgimis- legu glotti eyjarskeggjans segir Snorri hinar broslegu sögur af viðleitni Ólafs digra Noregskonungs, er hann freistaði að skattleggja Fær- eyjar. „En konungur lét búa skip og fékk manna til og sendimenn þá til Færeyja að Sverrir Krisfcjánsson taka þar við skatti þeim, er Færeyingar skyldu gjalda honum. Þeir urðu ekki snemmbúnir, og er frá ferð þeirra það að segja, að þeir koma eigi aftur og engi skatt úr á því, er næst var eftir, þvi að þeir höfðu eigi komið til Færeyja. Hafði þar engi maður skattheimtu“. En Ólafur konungur er ekki af baki dottinn: „Hann fékk þá annað skip og þar menn með og sendi þá til Færeyja eftir skatti. Fóru þeir menn og létu í haf, en síðan spurðisk ekki til þeirra heldur en til inna fyrri. Og voru þar marg- ar getur á, hvað af skipum þeim hefði orðið“. Á slíka lund skrifuðu ís- lendingar landvarnarrit sín á 13. öld, er erlent konungs- vald beitti öllum brögðum til að setja Island í skatt. Já, sigruð þjóð vorum við að vísu, en sigur hins erlenda valds var þó í rauninni ekki nema hálfur sigur. Bnn sem fyrr treystum við þvi öryggi, sem fólgið var í fjarlægðinni og hinu mikla hafi millim, landanna og hvorttveggja, varð okkur Iengi mikill styrk- ur. í rauninni er það ekkf fyiT en þremur öldum eftir að íslendingar gengu á hönd Noregskonungi, að erlendu kommgsvaldi tekst að hreiðra svo um sig á íslandi, að þjóð- in fixrni til greipa þess. Það er ekki fyrr en að Danir hefja reglubundna verzlunar- sigling til Islands á 17. öld, að Danakonungur fær hert svo á reipunum, að við meg- um kenna þess ríkisvalds, sem komið var til mikils þroska í Danmörku. Kongleg majestet var íslendingum fjarlægari ert sjálfur guð almáttugur, og þegar verzlunarkúgunin er undanskilin, þá átti hin ó* breytta íslenzka alþýða við minni ánauð að búa í dag- farslegri tilveru sinmi en aðr- ir þegnar, sem nær sátu há- stóli majestetens. Við gerun« okkur ekki alltaf ncgu ljósa grein fyrir því, hvilíkur reg- inmunur er á sögulegum ör- lögum íslenzkra bænda og danskra: danskir bændur ald- ir unp í járnaga stéttará- nauðar, átthagafjöturs og her. skyldu, en islenzkir bændur frjálsir menn, er gátu brugð- ið bui og farið í aðra lands- f jórðúnga, ef þeim sýndisti svo. En í þessu pei'sónulega’ frjálsræði íslenzkra bænda má finna skýringu á því, hve skjótt þeir brugðu blundi á 19. öld þegar íslenzkir stúdentar og menntamenn hér í Höfra vöktu þá með herhvöt sinni. Baldvin Einarsson, fyrsti Is- lendingurimi, sem hugsar og skrifar um stjórnmál að nú- tímahætti, gerir sér fulla greirt fyrir þessum mikla og af- drifaríka mun á islenzkum og dönskum sveitaalmúga. Hanu segir svo í bréfi til Páls Páls- sonar stúdents, 5. marz 1830: „Danir eru vanir við frá barn- dómi, já frá veraldarupphafi, hefði eg nærri sagt, að hlýða og vera þrælar, og hlýða blind^ og huxunarlaust, svo- að nýjar álögur og ný boðorð Framhald á 14. síðu

x

Þjóðviljinn

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.