Þjóðviljinn - 06.07.1958, Blaðsíða 5

Þjóðviljinn - 06.07.1958, Blaðsíða 5
Simduangw 6. júlí 1958 — ÞJÖÐVILJINN — (5 Suður í Evrópu miðri andað- ist fyrir skömmu ein merkust íslenzkra kvenna. Barónsfrú Ásta von Jaden lézt að heimili sínu Wallrisstrasse 72 í Vínar- borg, Austurríki, þann 12. júní þessa árs, og hefur verið graf- in í „Grinzinger Friedhof" þar í borg. Auðvitað hlaut hún að bíða dauða sem annað fólk, þótt annars væri einstök um flest. Saga hennar var orðin löng, og svið þeirrar sögu nú í hart- nær sextíu ár fjarri okkar gamla landi, er átti þó alla dýpri strengina í því brjósti, sem nú er hætt að vera. Fædd var Ásta í Reykjavík 5. dag októbermánaðar árið 1876. Voru foreldrar hennar þau hjónin Pétur Pétursson síðar bæjargjaldkeri og bruna- inálástjóri í Reykjavík, er ætt- aður var úr Skagafirði, og kona hans Anna Sigríður Vig- fúsdóttir Thorarensen. Móður- amma Ástu var Ragnheiður systir Páls sagnfræðings Mel- steð og þeirra systkina, sem aftur voru dótturbörn Stefáns amtmanns Þórarinssonar á Möðruvöllum. Var sá frænd- garður fjölmennur og þar margt góðra manna. Bernsku- og æskuár sín átti Ásta í foreldrahúsum. Stóra húsið á Smiðjustíg 5, þar sem móðirin talaði frönsku til jafns við hvern erlendan hefðargest, -- og Reykjavík síðasta fjórð- ungs 19; 1 aldar með rennandi læknum, fáeinum krambúðum og vaknandi menningarþorsta. Hér óx sú verðandi barónsfrú. Á barnsaldri skauzt hún til að lesa fyrir frænda sinn Sig- urð Melsteð prestaskólakenn- ara í Biflíunni, en hann var þá blindur orðinn, og það var sama hvar telpan nam staðar — gamli 'frændi kunni alltaf framhaldið. Svo var þetta orð- in failegasta stúlkan í Reykja- vík, því að það hlýtur hún að hafa ' verið. Og hingað kemur einn glæsi- legur barón úr fjarlægu landi. Þá var Ásta tuttugu vetra. Máske hafa þau mæzt á Lauf- ásveginum. Ura slíkt veit auð- vitað . enginn. En frá þessu sumri var Ásta manni bundin. Ævintýri, dettur manni í hug, ¦en véruleiki þó, því að þegar stórskáldið og glæsimennið, sem allar koour vildu átt hafa, biður um hönd hennar á næsta vetri, þá veifar heimasætan á Smiðjustíg 5 bréfum frá sínum góða barón Hans, svo að ekki tjáir eftir að leita. Skömmu síðar, þá er tæp't ár lifði 19. aldar, stóð brúðkaup í Frúarkirkju i kóngsins Kaup- mannahöfn. Þar var Ásta Pét- ursdóttir gefin barón Hans von Jaden frá Vínarborg, og flutti hann nú sína ungu brúðj til síns heima. Þaðan í frá renndu stórskáld og spekjngar Reykjavíkur sjaldnar augum sínum um ;Smiðjustiginn.. Smiðjustíg um aldamótin, smátt á hringstrætum milljóna- borga? — Vissulegá ekki. Því til sönnunar hefur sú kona lif- að, sem nú er gérigin. Nær sex- tíu urðu árin, sein barónsfrú Ásta von Jaden hélt merki á lofti í borginni við Dóná. Það var merki íslands. Þar var á haldið með þeim glæsibrag að vel sómdi því landi, sem bezt var állralanda. f sölum erlendra stórmenna gekk þessi íslenzka koríá við hlið manjis síns. Þar lei't'márg- ur fslending í fyrsta sihh, Og €f einhver hefur áður alitið, að hér byggi lítilsigld þjóð, heimskt fólk, Ijótar manneskj- ur eða vondar — þá er eitt víst, að allir slíkir þankar hafa hverfst í andstæðu sína við kynni af þessum keika merkis- bera. Þá, sem koma úr óbrotnu umhverfi í tignari og verald- arvanari manna félag, hendir tíðum að verða annað tveggja lítilþægir eftirapar ellegar út- úrborulegir sérvitringar. Ákaf- lega var það langt frá Ástu von Jaden að steita á slíkum skerjum. Hún kunn full skil á háttvísi og siðum tiginna manna, svo sem henni hefði ætíð verið slíkt í blóð borið, en um uppruna hennar gat heldur enginn villzt. Þvílíkur skapgerðarstyrkur er fáum gefinn. Frá því Ásta settistlað í Vín- , arborg 1899, kom hún aðeins tvisvar heim til stuttrar dvalar . dómari við landsréttinn í Vín- arbqrg, lézt fyrir allmörgum árum. Þeim hafði ekki orðið- barna auðið, og bjó Ásta ein hin síðustu ár. Alla þá áratugi, ér Ásta var búsett í Vínarborg, var heimili hennar opið því íslenzku fólki, sem að garði bar. Varð sá hóp- ur allfjölmennur áður en lauk, og hygg ég, að margir hafi orðið manneskjur nokkru að meiri við kynni af húsmóður- inn| á þeim bæ. Nú síðustu árin var jafnan nokkur hópur íslenzkra náms- manna í Vínarborg. Ýmsir skamman tíma, aðrir lengur, og gerðist hver einn góðvin- ur þessarar öldnu heiðurskonu. Þá var hún um áttræðisaldur, en af henni fóru þær spurnir, að hennar vegna varð ungum mönnum héðan úr norðri kom- an þangað suður hálfu eftir- væntingarfyllri en ella hefði verið. Enda var það svo, að við hliðina á Astu von Jaden virtust flest stórborgarundur sem hjóm og aska. Okkur öllum var Ásta þjóð- ernislegur helgidómur, öryggis- stólpi og vonargjafi á hverful- um tímum Hana var aðeins Vegna dauða barónsfrúar Ástu von Jaden 99 Ég kenndi þeim að haía respekt á íslandi" . En hvað segir af hinni burt- -mumdu mær, er nú var orðin b.arónsfrá vón Jaden? Verður . <jkki' það, - sern er stórt > á og aldrei eftir heimstyrjöldina fyrri. Samt heyrði það enginn, er þessi kona mælti á íslenzka tungu, að sú hefði verið lengur úr heimahögum en nokkrar vikur. Svona mikil var ást hennar á því, sem íslenzkt er, og ef- til vill var það einmitt þess vegna, að hún dó án þess að gera ferð sína enn á ný hingað á norðurslóðir. Auðvitað hlýtur svo greindri konu að hafa verið ljós áhætt- an- sem í því getur falizt, að leggja sina dýrustu hugarsýn undir harðneskjulegan dóm veruleikans. . „Okkar tunga er eizta lifandi tunga í Evrópu", voru töm orð Ástu von Jaderii Af yörum slíkrar konu hlaut sú setning að hljóma með auknum styrk. Hér fór íslendingur, sem með eigin ævigöngu gerði skiljan- Íegan leyndardóminn við varð- veizlu þjóðernis okkar og tungu um aldifnar. ..¦' :¦........' i ¦ Í '¦¦'.- TT'". ¦v-.: ;•:.; . -; ttl^líS ¦ Eiginmaður Asitu, ^SS^feaSl* von- Jaden, sém ive'rið--' hafðí' hægt að nálgast í auðmýkt. Veruleik; hennar var öllum rökum æðri. Litli íslendingahópurinn var vanur að koma saman í boði hennar við eitt borð. Menn skiptust á um >að sitja hið næsta hennt. Ræðuhöld voru henni ekki elginleg, en hún þurfti að tala við hvem og einn, og allir þurftu að tala við hana. Tungutak Ástu var íslenzkt mál 19. aldar. Ejtt og eitt danskt orð, — sími eða bíll voru jú ekki Stil a fslandi á hennar heimaárum. Svona lengi hafði hún verið í burtu. Hvað hún hafðí að segja verður ekki rakið hér. Og það var máske ekki aðalatriðið, heldur nærvera hennar ein. Ég vona að þetta hafi einnig verið hennar góðu stundir. Hún var líka smávegis hreykin af okk- ur. Við vorum jú svo stór og myndarleg — öll yfir einn og áttatiu og mörg jafnvel ekki laus við að vera pínulítið gáf- Svo þegar upp var staðið sat barónsfrú Ásta von Jaden á- • yalt éin éftir. Við hittumst á Vértshúsi, en enginn mátti fylgja henni heim. Þannig voru þær reglur, sem skapazt höfðu í samskiptum hennar við landa sína. Hlutu ekki allir að sjá, að þá sem eftir sat þekkti í raun- inni enginn þrátt fyrir allt? Eg var síðast gestur á heim- ili Ástu von Jaden fáum dög- um fyrjr dauða hennar. Henni var þá hvergi brugðið. Hér var safn muna og mynda. í köldu stofunni horfðust þeir í augu Skagfirðingurinn Baldvin Ein- arsson og líflæknir síðasta konungsins af Póllandi, því að hér höfðu hjónin bæði verið stórrar ættar. íslenzka fálkann, skjaldarmerki Lofts ríka, hafði húsbóndinn skorið í stól könu sinnar: Dómarinn látinn, barón Hans von Jaden, hafði verið þjóðhagásmiður, og vitnar um það fjöldi dýrmætra muna úr búi þeirra. Og sem ég sat þar í' stofuhni kom þar sþjalli okkar, að við ræddum um skandinaviska klúbbihn I "Vínarborg. f því samfélagi höfðu víst ýmsir herramenn haft tilhneigingu til •að virða ísland lítils eins og oft vill- verða. Hafði Ásta hér um nokkur orð og bætti síðan við: — „En ég kenndi þeim að hafa respekt á íslandi". Það voru sönn orð, og urðu margir hennar lærisveinar. Nú verða þeir .ekki fleiri. Baróns- frú Ásta von Jaden er dáin. En þar með er ekki sagan öll. Ekki öll, af því að fyrir okkur, sem vorum samvistum henni, var hún meira en ein kona, sem lifir og deyr. Hún var tákn þess, sem hafið er yfir kynslóðirnar, er koma og fara, hinna varanlegu eðlis- þátta, er markað hafa ásýnd okkar þjóðar í þúsund ár. Hitt er nú harmsefni, að ekki munu fleiri ungir menn og konur eiga fund með baróns- frú Ástu von Jaden, þvi að nú þarf margar hendur til .að- lyfta því merki, sem hún bar. Einlæga þökk og djúpa virðingu okkar hennar yngstu vina ber ég fram hér að leiðar- " lokum, . Kjamn ólafsson.

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.