Þjóðviljinn - 28.03.1971, Side 5

i@B«iiSSSÉ*SaM;
„Saga er einlægt eitthvað alt
annað en það sem hefur
gerst...“, segir séra Jón prímus
í bók Laxness „Kristnihald
undir Jökli“ og séra Jón bætir
því við að „munurinn a sagna-
skáldi og sagnfræðíngi sé sá,
að hann sem ég nefndi fyr lýg-
ur vísvitandi að gamni sanu;
sagnfræðíngurinn lýgur í ein-
feldni sinni og ímyndar sér að
hann sé að segja satt“. t>essi
ummaéli séra Jóns um sagn-
fræðina. rifjuðust upp fyrir
mér, er ég tók að hugleiða að-
stöðu þeirra er leggja stund á
sögurannsóknir og - mat stjóm-
valda á gildi sagnfræðirann-
sókna.
Viðhorf almennings til sagn-
fræðinnar mótast af þeim
kynnum sem frasðslukerfi okk-
ar býður upp á sögukennslu.
Þar situr í öndvegi: hver gerði
hvað og hvenær? Veraldar- og
fslandssagan fjailiar í kennsiu-
bókum um höfðingja, hertfor-
ingja, kónga og keisara, þjóð-
höfðingja af hvíta kynstofnin-
um og athafnir þeirra, en hirð-
ir lítið um að greina frá, hver
skóp þeirra drottnandi auð.
Þegar spurt er um það, hvað
sagnfræði sé, þá er því öftast
svarað á þann veg, að sagn-
fræðin sé sú fræðigrein, sem á
vfsihdalégan hátt fjaillar um
mannieg samskipti og þjóðfé-
lagsviðbrögð. Þvi hef ég skil-
greint þessa vísindagrein hér,
að ég vil fbrðast að valda þeim
misskilnin'gi, að sagnfræðivis-
indi og sú sögufræðsla sem al-
menningur kynnist í skólum, se
eitt og hið sama. Hitt er hins
vegar alvarlegt að forréðamenn
menningarmála í landinu og
fjárveitingavaldið virðast hafa
ámóta viðhorf til sagnfræðinn-
ar og fyrmefndiur Jón prímus.
þ.e. „að saga sé einlægt eitt-
hvað alt annað en það sem hef-
ur gerst“, og því sé bezt að að-
hafast ek'kert, léta sögulegar
heimildir glatast, fróða braut-
ryðjendur falla í valinn og
vanrækja varðveizlu menning-
ar- og atvinnusögulegra verð-
mæta.
Stiaða íslenzkrar
sagnaritunar
Ef litið er á sagnaritunina,
þá er þess að geta, að í dag
búum við Islendingar vel af
fomum rannsóknum, einkum
á sögu fyrri alda. Sú sagnarit-
un þarfnast þó endurskoðunar
í ljósi nýrrar vitneskju og
strangari heimildarýni. Þá á ég
þó ekki við sams konar endur-
skoðun og TJlfur Sigurmunds-
son, ný stjama á hagspekihimni
ríkisstjómarinnar, tæpti á í
Fermingarkápur
_ * _
Kápur með slá og/eða hettu.
_ * _
Kápur með og án skinna.
_ * —
Bláir hettufrakkar.
_ ¥ _
S t u 11 b u x u r
— ^ —
Peysur, stuttar og síðar með og án rúllukraga.
Náttkjólar og undirfatnaður í fjölbreyttu úrvali
_ * —
Hvítar blúndublússur og skyirtublússur.
_ * _
Festar, hálsbönd og ýmsar fleiri gjafavörui
KAPUDEILD
•5í>
** SKOLAVÖ RÐUSTIG 22a
C
Ólafur R. Bnarssort
Islenzk sagnaritun
og ,sögualdarbær'

□aoðeyn að hetfgest honda á
þnra sviSL
1 öðni lagi tei ég eftirfakinga
söguoldarbæjar (huigsainlega
neása fjainri aHaraleáö) ver
fiallna tfl að glæða skiílrtiiíg
iHndsmanna á lifnaðarihátteim
fommanna, en önmur ódýrari
og brýnni verkefni á þvtf sviðd-
1 bama- o@ framhaldsskólum
landsins eru notaðar yfir 50
ára gamlar kennslubækur í Is-
landssögu, nær engin kennslu-
gögn eru fyrir hendi, þ.e. mynd-
ir, uppdrættir eða kvikmyndir,
til að gera sögu fommanna
skiljanlega og áflega fyrir
yngstu kynslóðina. Væn ekki
meira ráunsæi, að leggja til
að bæta úr þessu ólfremdar-
ástandi og verja firemur milj-
ónumu'm til að gera ódýrari
gögn til að glasða skilning
Likanið af sögnaldarbænum.
lamdsmanna á lifnaðarháttum
Islendinga að fomu og nýju.
Litið fallegt líkan eða góð
sjórrvarpskvikmynd gasti sýnt
okkur, að íslenzk höfðingjastétt
bjó ekki í moldarbingjum á
söguöld. Og þá væri einnig fe
efitir til að opna augu Okkar
fyrir fleiri þáttum mannlífs
fyrri alda, en lýsingu á húsa-
gerð svo ekki sé minnzt á
gerð kvikmymda, sem varðveita
á filmu þau inenningarsögu-
legu verðmæti sem nú eru óð-
um að hverfa.
Sögnþjóð!
Við Islendingar státum gjam-
an aif því í ræðu og riti að við
séum söguþjóð og það mun
heýrast oft á þvtf herrans ári
1974, Það er ástæða fyrir Is-
lendinga að rifja upp ummæli
Fjölnismannsins Tómasar Sæm-
undssonar, sem harm viðhafði
í Ferðabók sinni.
Hann sagði: „Sagnfræðin „er
kölluð lífsins ljós og leiðsagn-
ar, án hennar eru mennimir
og þjóðimar sem í myrkri. Það
er sagnfræðtfn, veraldar- og
mannkynssagan. Það er þessi
visindagrein, sem gjört hefur
umræðuiþætti á dögunum.
Hann boðaði þar endurskoðun
á gervallri Islandssögunni, til
þess að rétta hlut Dana og þá
sérstaklega danskra einokunar-
kaupmanna. Því er þó ekki að
neita, að rita verður söguna
um fyrir hverja kynslóð, til að
gera hana aðgengilega fyrir al-
þýðu manna í gjörbreyttu þjóð-
félagi.
Ef litið er á sögu íslendinga
s.l. 100 ár, þá blasir við urmull
af óunnum verkefnum, sem
með hverjum degi sem líður,
verða torleystari vegna hirðu-
leysis um varðveizlu heimilda.
Engin tilraun hefur verið gerð
til að semja samfellda Islands-
sögu frá þvi landið öðlaðist
heimastjóm 1904, og við Há-
skóla Islands er punkturinn
settur í Islandssögukennslu við
árið 1918. Að vísu hafa á síð-
ustu árum verið skráðar ævi-
sögur svipmikilla einstaklinga,
einkum frá Landshöfðingja-
tímabilinu 1874-1904, auk sögu-
rita blaðamanna í reyfarastíl,
en þessi rit gefa litla heildar-
mynd af aldarfari og þjóðfé-
lagsþróun. Saga hins íslenzka
almúgamanns til sjávar og
sveita er ekiki virt viðlits. Vit-
neskjan um þjóðhætti og verk-
menningu aldamótaáranna er
að glatast með þeirri kynslóð,
sem nú er að kveðja. Hinar
svipmiklu félagsmálahreyfingar
19. og 20. aldarinnar vanrækja
og að færa sögu sína í letur og
að sýna brautryðjendum sínum
tilskildia ræktarsemi. Þeir sem
vinna að sköpun þjóðarsögunn-
ár, m. a. stjórnmálamennimir
flokkar og ríkisstjómir sýna
einnig geigvænlegt sinnuileysi
við varðveizlu nauðsynlegra
heimildargaigna, sem seinni
tíma fræðimenn vildu nýta.
Þar á ég við gerð fundargerða,
gerðabóka rfkisstjóma* og varð-
veizlu opinberra skjala. Og
birting þessara skjala er dreg-
in u-m of á langin-n.
Afstaða
sagnfræðinga
Ef leita skal orsakanna fyrir
þessu ófremdai'ástandi í sagna-
ritun söguþjóðarinnai', þá er
nærtækt að staðnæmast við að-
búnað þann, sem stjórnvöld
veita sögulegri vísindaiðkan. Ég
held mér sé óhætt að fullyrða,
að enginn sagnfræðingur hafi
sögurannsóknir að aðalstarfi,
enda ekkert slíkt starf til i
embættisk'erfi ríkisins. Hinir
fjölmörgu sagnfræðingar bjóð-
arin-nar starfa vel flestir við
íslenzka skólakerfið, en iðka
sagnfræðirannsóknir sem tóm-
sfcundaiðju. Og bað er nokkuð
dýr tómstundaiðja, því greiðsl-
ur fyrir sagnfræðirit, ef þau
fást út gefin, em litlu hærri en
fyrir þýðingar úr erlendum
málum. Þá mun ’ einnig leitun
að þeirri þjóð, er vill teljast
til menningarþjóða, þar sem
ekki er starfrækt nein rann-
söknarstofnun í sagn-fræði
fhistoriskt institut).
Talið er að í nánustu fram-
tíð muni sagnfræðirannsóknir
sveigjast í þá áttt, að ra-nn-
sóknu-m muni einkum beint að
hinum smáu samfélagsþáttum,
samskiptum aldursflokka og
rannsóknum á háttum hins
valdalausa fóliks og sambýli
þess við umhverfið og þjóð-
félagskerfið. Sýnt er, að ef^-
hér úti á íslandi verður ríkj-
andi áframhaldandi sinnuleysi
um sögurannsókir, þá muni ls-
lendingar dragast langt affcur
úr öðmm þjóðum á þessu sviði
vísinda.
„SögTialdarbær“ og
skilningur á þjóð-
háttum
Innan . tfðar heldur íslenzka
þjóðin hátiðlegt 1100 ára af-
mæli íslandsbyggðar. Skipuð
hefur verið nefnd til að gera
þessa sögulhátíð sem veglegasta.
Af alþingi var nefndinni uppá-
lagt, að liður í afmælihaldinu
yrði byglging Þjóðarbókhlöðu
og ritun Islandssögu fyrir al-
menning. Þjóðhátíðamefndin
hefúr nú lagt fnam tillögu um
að byggð verði eiftirlíking af
sögualdarbæ. Nefndin hefur
fen-gið Hörð Ágústsson listmál-
ara, sem fengizt hefúr við rann-
sóknir á sögu íslenzkrar húsa-
gerðar, til að segja fyrir um
Island nafnfrægt u-m allan
heim. Islendingar ættu að
steiðla til, að þessi heidur ekiki
loddi við eina eða tvaar aldir
þessarar tilvem, héldur fýlgi
því til heims enda.“
íslendingar eru ékfci aiuðug
þjóð og geta ekki veitt nægi-
lega miklum fjérmunum til
menningarstarfa. Því ber akkur
skylda til að verja vel og
hyggilega því fé, sem við get-
u-m séð af til að sýna menn-
in-gu ofckar ræfctarsemi. Saga
íslenzku þjóðarinnar hetfur m.a.
að geyma svarið við þvtf, hvers
vegna hér á mörkum hins
byggilega heims býr ein fá-
mennasta þjóð veraldar i
sjálfstæðu þjóðtfélagi. Það er
hvoru tveggja skylda okkar við
íbrfeður ofckar og lífknauðsyn
sjálfstæði landsins, að lands-
menn kunni skil á þjóðarsögu
Islendinga. Með almennri
þekkingu á þjóðarsögunni, geta
Islendingar betur uppfyllt það
sögulega hlutverk sitt og kom-
andi kynslóða, að varðveita ís-
lenzka menningu og íslenzkt
þjóðemi.
Ólafur R. Einarsson.
NÝTT
r ÚTIBÚ
Nýtt útibú að Dalbraut 1. Sími 85250. Opnunartími 9,30-12, 1-4 og 5-6,30.
IÐNAÐARBANKI ÍSLANDS HF. LAUGARNESÚTIBÚ.
Auglýsingasími Þjóðviljans er 17 500
sm-íðina. Tilgangur nefndarinn-
ar og röksemdir fyrir byggingu
sögualdarbæjar eru þær, að
sýna eigi yngri kynslóðum og
reyndar landsmönn-um öllum
fram á, að fommenn hafi ekki
búið í neinum moldarbingjum,
heldur hafi þar verið hátt til
lofts og vítt til veggja. I sam-
bandi við þessar almen-nu sögu-
legu hu-gleiðingar mínar, þá
vil ég gera tvær athu-gasemdir
við þessi áform þjóðhátíðar-
nefndar.
I fyrsta lagi tel ég rann-
sókn á sögu íslenzkrar húsa-
gerðar svo skammt á veg
komna, að ógemingur sé að
gera ra-unhæft lfkan af sögu-
aldarbæ. Með því er ég ekki
að vanmeta það starf, sem
Hörður Ágústsson hefur unnið,
fyrir það á hann lof skilið.
En niðurstöður ha-ns liggja ekki
fyrir á prenti og fræðimenn
hafa ekki haft tækilfæri til að
fjalla uan niðurstöður hans. Á
fjárlögum er Þjóðminjasafninu
veitt lítið fé til fom-leifarann-
sókna og urmull húsarústa bíða
rannsökna fomleifafræðinga.
Þar er þörf á miklu fé og
-I