Þjóðviljinn - 02.08.1974, Qupperneq 7

larðstjóri
idastóli
Draumur hans var sá, að sam-
eina i eitt lýðveldi eða sambands-
riki öll lönd spænsku Ameriku, og
voru Bandariki Norður-Ameriku
óefað fyrirmynd hans.
Sigursæll foringi
Arið 1820 tókst Bólivar að vinna
endanlegan sigur á hersveitum
Spánarkonungs i Venesuela.
Jafnframt lýsti hann yfir stofnun
nýs rikis, er tæki yfir Venesúela,
Kólumbiu og Ecuador. Nefndist
það Stór-Kólumbia. Setti hann
hinu nýja riki stjórnarskrá, sem
fræg hefur orðið fyrir þær lýð-
ræðishugmyndir, sem eru grund-
völlur hennar. En Bólivar unni
sér ekki hvildar. Nú hélt hann
með her manns suður i Perú, háði
þar marga hildi við liðssveitir
Spánarkonungs, og var einatt sig-
ursæll. t stórorrustu árið 1824
gjörsigraði hann nýlenduherinn
og lýsti yfir sjálfstæði landsins.
Næsta ár stofnaði hann enn nýtt
lyðveldi, Republica Bolivar, sem
nú heitir Bólivia. En ekki var til
setunnar boðið. Nú bárust þær
fréttir, að hið mikla riki norður
frá, Stór-Kolumbia, væri að liðast
sundur. Bólivar fór viðstöðulaust
á vettvang. Honum tókst með ó-
hemjuerfiði að halda rikinu sam-
an enn um skeið, og barðist jafn-
framt kappsamlega fyrir hug-
myndum sinum um sameiningu
allrar spænsku Ameriku. En þeg-
ar hér er komið sögu var hann
sjúkur maður og dagar hans brátt
taldir. Hann andaðist úr tæringu
1830, 47 ára að aldri. Skömmu fyr-
ir dauða sinn ritaði hann þessi
dapurlegu orð: ,,Þeir sem hafa
barist fyrir frelsi Suður-Ameriku,
hafa aðeins erjað sjóinn”.
Þótt á ýmsu hafi gengið um
frelsi og lýðréttindi i löndum Suð-
ur-Ameriku, er minningin um
Simon Bólivar og lifsdáð hans
vakandi, og hefur lýst sem kyndill
i frelsisbaráttu þjóða um viða
veröld. Simoni Bólivar auðnaðist
það, sem frábært hlýtur að telj-
ast : Fimm riki, Venesuela,
Kolumbia, Ecuador Perú og
Bolivia lita á hann sem frelsis-
hetju sina. Það var þvi ekki að
ófyrirsynju að honum hlotnaðist
nafnbótin E1 Liberator. Frelsis-
gjafinn.
100 stjórnum
bylt
Stjórnmálasaga Venesuela á
19. öld og á öndverðri hinni 20.
verður ekki rakin hér. Allan þann
tima var Venesuela land hinna si-
felldu „stjórnarbyltinga”, sem
voru þó með þeim einkennum, að
meginþorri þjóðarinnar hafði
ekki hugmynd um að þær ættu sér
stað. Segir það sina sögu, að tutt-
ugu og tveir af þrjátiu fyrstu for-
setum landsins voru hershöfö-
ingjar. Tuttugu og sex stjórnar-
skrár hefur landið haft eftir daga
Bólivars, og „stjórnarbyltingarn-
ar” eru að sögn um 100 talsins. Að
jafnaði fóru þær þannig fram, að
nokkur hundruð hermenn, undir
stjórn óánægðs eða valda-
gráðugs hershöfðingja, tóku vald-
amiðstöðvar höfuðborgarinnar
með áhlaupi, drápu fáeina, fylltu
tukthúsin, — en einræðisherrann
sem steypt var, slapp oftast nær,
ýmist upp i fjöllin eða til nálægs
rikis. Gat hann þá farið að undir-
búa nýja „byltingu”.
Alræmdastur einræðisherra
Venesuela og sá sem langlengst
sat á valdastóli var Juan Vincente
Gómes, en hann stjórnaði landinu
með harðri hendi i 27 ár, frá 1908
og til dauðadags 1935. Hann var
litt blandaður Indiáni, kom einn
góðan veðurdag riðandi ofan úr
Andesfröllum, ólæs og óskrifandi
kúreki. Grimmlyndur var hann
og harðhugaður og svo mikill per-
sónuleiki, að eftir fáein ár i höfuð-
borginni braust hann til valda
með aðstoð hers og lögreglu, drap
andstæðinga sina eða pyntaði i
fangelsum, en gerði aðra að
handbendum sinum. Hann rak
rikið sem einkafyrirtæki sitt og
safnaði óhemjulegum auði.
Gómes hefði vissulega getað gert
aö sinum orðum það sem haft er
eftir öðrum suður-ameriskum
einræðisherra: „Stjórn min hvilir
á P-unum minum þremur, pen-
ingunum, piskinum og pistólunni.
Vinir minir og vandamenn njóta
peninganna minna, þjónar minir
og þrælar þekkja piskinn og
fjandmennirnir pistóluna”.
A valdatima þessa harðstjóra
fannst olian mikla, sem um langt
skeið hefur .numið um 90 af
Föstudagur 2. ágúst 1974. jÞJOÐVILJINN — StÐA
lleimili Simons Bólivars i t'aracas er varðveitt með ummerkjum.
hundraði alls útflutningsverð-
mætis landsins. Hann samdi við
erlend oliufélög um oliunámið,
var harður i samningum og
áskildi að ríkissjóður, sem hann
leit jafnframt á sem einkasjóð
sinn, fengi drjúgan hluta oliu-
gróöans.
Eftirlæti Dullesar
Það var ekki fyrr en eftir að
Gómes var dauður, að Venesuela-
búar öðluðust frumstæðustu
mannréttindi. Hefur það verið
orðað svo, að þá fyrst hafi kjör-
seðillinn leyst skammbyssuna af
hólmi sem stjórnunarafl. Nú var
starfsemi stjórnmálaflokka leyfð,
og tekiö að feta fyrstu skrefin á
braut þingræðis og lýðræðis.
Fyrstu lýðræðislegu kosningarn-
ar fóru þó ekki fram fyrr en 1947,
er skáldið Romulo Gallegos, rót-
tækur maöur, var kjörinn forseti
landsins. Stjórn hans hóf ýmsar
umbætur, setti merka félagslög-
gjöf og hóf að skipta landi með
bændum. Þá fór afturhaldsöflun-
um ekki að litast á blikuna og er-
lendir fjármagnseigendur tóku að
ugga um sinn hag. Eftir rúmt ár
steypti herinn þessari umbóta-
stjórn, og dubbaður var til forseta
herforingi nokkur, Peréz
Jiménez, sem flestum eða öllum
ber saman um að verið hafi sið-
laus grimmdarseggur af verstu
tegund. ógnarstjórn hans stóð i
nær áratug. Kjörorð hans var:
Hver sem er á móti mér, hann er
kommúnisti!
Jiménez var að vonum i miklu
uppáhaldi hjá þeim félögum
Dulles og Eisenhower, og var
kallaður til Washington á vel-
mektardögum þeirra og sæmdur
hinum æðstu tignarmerkjum. En
skömmu siðar var herinn i Vene-
suela búinn að fá nóg af þessum
náunga og hrakti Jiménez frá
völdum 1958. Hann fór úr landi,
ekki alveg blásnauður. Sumar
he'imildir telja að hann hafi tekið
meö sér 250 miljónir dollara, aðr-
ir nefna 750 miljónir. Nokkrum
hluta þessa fjár var beint og
krókalaust stolið úr rikissjóði.
Á okkar dögum
Árið 1958 er svo umbótasinn-
aður stjórnmálamaður, Betan-
court að nafni, kjörinn forseti i
frjálsum kosningum. Hann beitti
sér fyrir ýmissi félagslegri lög-
gjöf og hóf að framkvæma áætlun
um margvislegar opinberar
framkvæmdir i landinu. Þá vann
hann það lýðræðislega afrek, að
sitja fimm ár i forsetastóli ( heilt
kjörtimabil), hætta siðan sjálf-
viljugur og setja eftirmann sinn
inn i embættið, eftir að sá hafði
sigrað i lýðræðislegum kosning-
um.
Nú er hér nýkjörinn forseti,
Carlos Andres Perez að nafni, og
var hann kosinn i desember siðast
liðnum, en tók við embætti i vor.
Forseti Venesuela virðist hafa
mikil völd. Núverandi forseti hef-
ur heitib mörgu, eins og hér mun
vera siður. Helsta athygli vekur
tvennt: Skipulagðar umbætur i
landbúnaði og þjóðnýting tiltek-
innar stóriðju, svo sem járniðn-
aðar. Annars vakti það mikla at-
hygli (og ótta margra), að for-
setaefni kommúnista fékk þriðju
hæstu atkvæðatöluna, en alls voru
ellefu frambjóðendur i kjöri, og
hafði stóraukið fylgið frá þvi sem
var fyrir 5 árum. Annars las ég
það einhvers staðar, að Fidel
Castró hefur ekki verið sérlega
hrifinn af kommúnistaforingjum i
Venesúela, kallað þá steinrunna
marxista og þar fram eftir göt-
um. Og i einhverri ræðu sinni
sagði hann um sömu leiðtoga:
„Þetta eru ekki bvltingarmenn,
þetta eru kellingar að bæna sig i
sóknarkirkju '. Annars er það hér
eins og viðar Stúdentar við
háskólana i landinu eru hið nýja
byltingarsinnaða afl Sums stað-
ar hafa þeit' aö sögn þegar tekið
frumkvæðið úr höndum hinna
gömlu stofukommunista
Fréttir af iiafréttarráðsteín-
unni koma i næsta bréfi.
Gils Guðmundsson.
,7
Nordal Grieg: luinn orti i liita
harátlunnar
stundum að greina heildar-
strauma úr svo mikilli nálægð.
Við getum sagt sem svo, að i heild
séu norskar bókmenntir vinstri-
sinnaðar. eins og reyndar á flest-
um stöðum öðrum.
Mettir af rómantik
— En gerist það meðal norskra
nýróttæklinga eins og stundum
hér á tslandi, að menn hafi til-
hneigingu til þess i samtiðar-
gagnrýni sinni að fegra fyrir sér
lortiðina, þegar firringin var ekki
komin i móð og þjóðin átti að
heita mestöll i sama báti?
— Nei, menn eru fyrst og
fremst neikvæðir og hafa til-
hneigingu til að afrómantisera.
Enda held ég að norskir lesendur
hafi fengið allt það magn af þjóð-
ernisrómantik sem þeir geta
gleypt.
— Telja ungir norskir höfundar
sig óhamingjusama vegna þess
að þeir hafi fæðst i litlu samfé-
lagi?
Kg held ekki að menn hafi
neinn sérstakan metnað nú til
þess að komast inn i heimsbók-
menntir svonefndar, held ekki að
glæsilegt fordæmi Ibsens eða
llamsuns verði mönnum til sér-
stakra harma. Höfundarnir sýn-
ast vera ánægðir er þeir geta náð
augum norskra lesenda, haft
nokkur áhrif á norskt samfélag.
()g áhuginn á smærri einingum, á
héraðinu. þessum firði, ýtir enn
fremur undir það að menn uni við
það að sitja á tali við sitt fólk.
Hvers konar áhrif?
— En spyrja menn sig ekki að
þvi, hvaða áhrif þær bókmenntir
hafi i raun og veru sem vilja vera
svona virkar?
— Jú, það er nú einu sinni svo,
að það er ekki virkasta aðferðin
til að breyta þjóðfélaginu að
skrifa um það bækur.
Á fjórða áratugnum höfðu rót-
tækar bókmenntir i stórum drátt-
um þá þýðingu, að koma inn i vit-
und manna þeim hugmyndafylk-
ingum sem til eru i þjóöfélagi
hagsmunaárekstra. Menn vildu
gera sér raunsæislegt yfirlit yfir
veruleikann, skilja sigurverk
hans. Marx var partur af þessari
viðleitni, en ekki siður sálgrein-
ingin, sem menn tóku sem sönn-
um frelsara. 1 henni þóttust menn
finna það sem á vantar — skyn-
samlega skýringu á þvi hvers
vegna manneskjan hagar sér „ó-
skynsamlega”, breytir gegn eigin
hag.
Það er dæmigert að þegar þeir
Sigurd Hoel og Aksel Sandemose,
sem voru taldir vel rauðir, fóru að
velta fyrir sér forsendum nasism-
ans (Hoel i Möte ved milepelen),
þá leituðu þeir ekki að sögulegum
eða hagrænum forsendum hans,
heldur sálfræðilegum. Báðir láta
þeir sina nasista ganga i gegnum
reynslu sem afskræmir þeirra
mannleika, þeir sem i þann hóp
slógust fóru þangað sviknir menn
á einhvern hátt. eða þá beinlinsis
smeykir við sina mannlegu eigin-
leika (Sbr. kenningar Wilhelms
Reichs. sem mjög komu við sögu
Hoels, um „ótta mannsins við
hamingjuna”). Baksvið slikrar
þróunar er vissulega hernámið i
Noregi, sem leiddi kannski ýmis-
legt óþægilegt i ljós i næsta ná-
granna,og reyndar striðiö alltj
það kom kreppa i skilning á
manninum sem skynugri veru.
Var ekki hafnað
Ahrif bókmennta fara auðvitað
mjög eftir aðstæðum. Við getum
vel sagt sem svo, að margt af
sty rja Idarkvæðum Nordals
Griegs hafi verið einfaldur áróð-
ur. En þau voru vafalaust mörg-
um stuðningur og hvatning, enda
fóru þau viða i uppskriftum hjá
þeim sem voru i andspyrnu-
hreyfingunni. Svo beinn áróður i
ljóði eöa skáldsögu getur verið
þýðingarmikill i hita baráttunn-
ar. En við flóknari aðstæður eiga
bókmenntir sem hlaðnar eru póli-
tiskum erindrekstri i einni vidd
það blátt áfram á hættu, að missa
marks, ná ekki neinum áhrifum.
nema i mesta lagi að hressa
FRÁ
BÓKMENNTA-
RÁÐSTEFNU
nokkra þá sem kynnu fyrirfram
að vera alveg á sama máli.
Með þetta i huga er alls ekki
hægt að segja sem svo, að norsk-
ar bókmenntir á timanum milli
striða hafi verið svo og svo ófull-
komnar i hugmyndafræðileeu til-
liti. Það væri að minum dómi ekki
hið rétta sjónarhorn. Það sem
máli skiptir er það, að þær voru
lesnar, þær voru hluti af umræb-
unni. þeim var ekki hafnað.
A.B.