Þjóðviljinn - 11.01.1976, Blaðsíða 8

8 StÐA — ÞJÓÐVILJINNþSunnudagur 11. janúar 1976.
Olof Palme: Hver maður á rétt til
eigin nafns.
Shakespeare: og hann gekk út og
hengdi sig.
Strindberg leikritsins stærir sig af manndómi sinum: Hann er sextán
sinnum fjórir sentimetrar!
Lítil samantekt vegna
frægðarmanna á sviði
Nú verða menn varir við það,
ekki aðeins á prenti heldur og
mannamótum ýmiskonar, að
deilt er hart um skáldsögur og
persónur þeirra, sem sýnast ekki
lengurhaldast við „innan ramma
verksins” eins og það heitir,
heldur ganga út úr honum og
hreimta að vera dæmdar til lifs
eða dauða: fæég staðisteða ekki?
Það er að visu ekki allt jafn
snjallt sem upp úr mönnum velt-
ur þegar um það er rætt til hvers
sé hægt að ætlast af persónum eða
höfundum þeirra. En allavega
skulum við vona að það sé lifs-
mark að svona umræðu, að henni
fylgi nokkur efling tilfinningar
fyrir þvi, að bókmenntir komi
mönnum við. Meira um það siðar.
t smáfrii sem við leyfum okk-
ur, frá þvi að fjalla um islenskar
bækur (auðvitað er engin ástæða
til að hætta þvi þegar
jólamarkaðslæti eru um garð
gengin, enda af nógu að taka enn)
skulum við til tilbreytingar lýsa
litillega öðrum vanda sem upp
kemur i sambandi við meðferð
rithöfunda og leikskálda á
frægðarmönnum, lifandi og
dauðum. Deilur út af notkun
frægðarmanna i bókmenntaverk-
um eru að sjálfsögðu ekki nýjar
af nálinni, en allt i einu sýnist
manni að þær séu meira á kreiki
en stundum áður — hvort sem
maður getur nú leyft sér að ætla
að þetta sé tengt þvi að sjaldan
hafa allskonar fjölmiðlar verið
fiknari i að .leggjast á glugga
einkalifsins sem nú, og þóttu
samt meira en nógu iðnir við slikt
áður.
Lagercrantz gerði við þetta
svofellda athugasemd: ,,Þú ert
fórnarlamb bókmenntalegrar
tisku. Nú er einmitt verið að sýna
Strindberg á Dramaten bókstaf-
lega með besefann i hendinni.
Mesta kassastykki leikársins i
New York sýnir Lenin i farsahlut-
verki. Sven Delblanc hefur i einni
skáldsögu sinni skotið inn Tage
Erlander (fyrrum forsætisráð-
herra svia) þar sem hann er að
skemmta sér á Djurgarden með
skrýtnu fólki”.
Það er Per Olov Enquist ( hefur
hlotið bókmennta verðlaun
norðurlandaráðs fyrir heimildar-
skáldsögu um baltneska flótta-
menn i Sviþjóð) sem hefur samið
leikritið um August Strindberg,
þennan demón sænskra bók-
menpta. Það heitir Tribadcrnas
nattog hefur þegar hlotið miklar
vinsældir heima fyrir og margar
þýðingar á erlend mál eru þegar i
gangi. Leikritið lýsir æfingu á
leikriti Strindbergs Den starkare
i Dagmarleikhúsinu i Kaup-
mannahöfn árið 1889. Persón-
urnar eru Siri von Essen, sem
hann hefur þá nýlega skiiið við,
sem fer með aðalhlutverk i Den
starkare. Annað hlutverk er leik-
ið af vinkonu hennar. Danskur
leikstjóri stjórnar æfingu. Strind-
berg fylgist með. Fjórar persón-
ur. Ahorfendur ku skemmta sér
vel á kostnað Strindbergs — einn
gagnrýnenda talar um „kómiskt
morð”. Til dæmis er nefnt atriði
þarsem Strindberg tilkynnir leik-
stjóranum danska að
manndómstákn sitt sé sextán
sinnum fjórir sentimetrar.
„Sextán sinnum fjórir, herra
Schiwe. Samkvæmt visindalegri
mælingu”!
Höfundurinn Per Olov Enquist
segist byggja lýsingu sina bæði á
verkum Strindbergs frá þessum
tima og bréfum hans, þar sem
hann ber lof á prússneskan járn-
aga, undirokun kvenna, sýnir
grimma einstaklingshyggju.
Þetta efni hefur hann haft hug á
að taka upp frá þvi að hann var i
Bandarikjunum 1973 og skrifaði
smásögur um amriska smá-
borgara.sem tilfinningalif þeirra
var mótað af hælaskellum inn-
rættra hugmynda. Hann fór þá að
hugsa um að margt væri sameig-
inlegt með þessu fólki og hugar-
fari Strindbergs nálægt 1890.
Enquist heldur þvi enn fremur
fram, að Strindberg líkist flestum
körlum i dag — það komi fram
hvenær sem hið fágaða yfirborð
sé „klórað” af. Hann hafi nokkrar
mætur á þeim Strindberg sem
þoriað vera svona gróflega aftur
haldssamur.” „Afbrýðisemin, æs
ingurinn, gortið af kynferðisleg-
um afrekum, örvæntingarfullar
tilraunir til að verja manndóm
sinn, herbúðamálfarið og
kvenhatrið — við höfum enga þörf
fyrir að fara með siðaprédikanir
um allt þetta. En við lærum mikið
af því um sjálfa okkur”.
Sviö og veruleiki
Ýmsir gagnrýnendur hafa tekið
undir við þessa útlistun Enquists.
„Þessi hnifskarpa og stórsnjalla
sýning sýni privatmanninn
Strindberg sem hættir að vera
privatmaður. Líf Strindbergs
verður lykill að þvi samfélagi
sem mótaðihann”. Aðrir eru ekki
eins vissir um þetta, og segja að
fyrst og fremst hafi verið búin til
skopmynd af skáldinu — mjög
skemmtileg, en varla nógsam-
lega undirbyggð. Og áðurnefndur
Olof Lagercrantz hóf i blaði sinu
kappræðu um Srindberg leiksins
og þann raunverulega. Þetta
gerpi á sviðinu, með allt tauga-
kerfið útbyrðis, hefði aldrei getað
unnið það verk sem hann vann,
segir Lagercrantz. Honum finnst
mynd Enquists af Strindberg
„privatiseruð” og rangfærð og
litt til þess fallin að skilja verk
hans.
Shakespeare
sem brást
Aðrar spurningar vakna i sam-
bandi við leikrit eftir breska leik-
skáldið Edward Bond, sem hefur
verið að breiðast út um löndin.
Þar er Shakespeare áðalpersón-
an. Leikritið heitir hinsvegar
Bingo —það er sem heitið gefi til
kynna að höfundur afsali sér til-
kalli til hins „rétta” Shake-
speares. Shakespeare Bonds er
gamall leiðindafauskur, klókur i
viðskiptum, en haldinn fyrirlitn-
ingu á sjálfum sér. Enda sviptir
hann sig lifi þegar hann telur sig
hafa komist að þvi að hann sé
svikari, að skáldskapur hans hafi
ekki neinu þjónað.
Leikurinn gerist i Stand-
ford-on-Avon sex árum eftir að
Shakespeare hefur samið siðasta
leikrit sitt, Vetrarævintýri. Rikis-
bubbinn Combe fær Shakespeare
til þeirra „svika” að taka þátt i
þvi að slá saman jarðaskikum en
það þýðir að leiguliðum er kastað
á guð og gaddinn. Hefði
Shakespeare kosið að taka
málstað smábændanna hefði
hann misst það öryggi sem arður
af landareign færði honum. Hann
skilur um siðir að hann hefur
brugðist og er gripinn viðbjóði á
sjálfum sér. Finnst að hann hafi
aldrei tekið afstöðu eins og
maður. Jafnvel þegar ég greip
um pennann, klæddi mig á
morgnana, var ég handlangari
böðulsins” segir hann. Og hann
fremur sjálfsmorð.
Einn af leikstjórum verksins
segir sem svo um þetta: Þegar
við komumst að þvi að það
samfélag sem. við lifum i er
helviti, sitjum við þegar föst i þvi
neti er við höfum riðið okkur.
Bond er ekki að lýsa sautjándu
öld þótt leikritið gerist þá — fólkið
er samtimamenn okkar, með
okkar reynslu og vandamál. Bond
lýsir eigin vanda, vanda allra rit-
höfunda og skapandi manna.
Hér hefur rétt verið drepið á
verk og fyrirbæri sem vekja ótal
spurningar. Um rétt manna, lifs
og liðinna, til eigin nafns, um
kröfur til sögulegs trúverðugleiks
og svo hinsvegar um rétt höfunda
til að raða kubbum veruleikans
upp á nýtt, skipa þeim i annað
samhengi. Verk sem gera
frægðarmenn að höfuðpersónum
eru i þeim skilningi útsæknarien
önnur, að nauðugir viljugir bera
menn túlkun höfundarins saman
við það sem áður var vitað um
persónuna og hlutverk hennar.
Jafnvel þótt menn hafi fyrirfram
hugboð um mjög frjálslega notk-
un nafns eins og sýnist eiga sér
stað i Shakespeareleikritinu. En
eins og fyrr segir — það virðist
vera að gerast hér i grennd, að
„hrein” skáldverk verði einnig
útsækin, þe.a.s. að lesendur
þeirra hafi i rikara mæli en verið
hefur um stund tilhneigingu til að
bera persónur þeirra saman við
konur og karla, börn og forstjóra,
unglinga og listamenn þess
umhverfis sem verkin eru sprott-
in úr, bara saman, prófa
áreiðanleik verkanna, huglægt
mat og hneigðir samfélagsins.
Réttur til eigin
nafns
Þegar Olof Lagercrantz, sem
hefur verið annar aðalritstjóri
sænska stórblaðsins Dagens
Nyheter, lét af þvi starfi á dögun-
um, kvaddi hann með miklu
viðtali við Olof Palme, forsætis-
ráðherra. Þar var m.a. vikið að
þvi, að Palme hafði reiðst því að
vera gerður að persónu i mynda-
sögu i blaðinu Vi. (Það er ekki i
fyrsta sinn að Palme stendur i
ströngu út af hliðstæðum málum
— mönnum er enn i fersku minni
hvernig daninn Klaus Rifbjerg
snaraöi honum upp i rúm með
Margréti danadrottningu i einni
af skáldsögum sinum). Reyndar
var Palme i myndasögunni hinn
mesti garpur, duglegur að vinna
á bófum. En hann mótmælti við
ritstjórann, vegna þess að „það
sem máli skiptir fyrir mig er að i
sögu þessari eru mér lögð orð i
munn sem ég hefi aldrei sagt og
ég látinn vinna verk sem ég hefi
aldrei unnið. Hver maður á rétt til
að verja sitt eigið lif... Hver
maður á rétt á sinu eigin nafni”,
segir hann i viðtalinu.
Þegar sjónvarpið þegir
Fyrir viku siðan gerðist það i
New York að sjónvarpskerfið
fór úr sambandi.
Þetta slys olli miklum hugar-
æsingi i húsi herra Barkins.
Fyrst komst Barkins að þeirri
niðurstöðu, að þetta væri aðeins
bilun i sjónvarpstækinu i setu-
stofunni. Hann hljóp inn i svefn-
herbergi og kveikti á sjónvarp-
inu þar.
— Það er ekkert að tækinu,
sagði frú Barkins við karl sinn.
Það hefur eitthvað komið fyrir
loftnetið.
— Hver eruð þér? spurði
Barkins.
— Konan þin, Edith.
— Akkúrat, sagði Barkins. Þá
á ég liklega þessi börn þarna
lika?
— Laukrétt hjá þér, góði,
sagði frú Barkins.
— En þau eru orðin svo stór,
sagði Barkins og horfði á son
sinn og dóttur. Hve gömul eru
þau?
— Þrettán og fimmtán, svar-
aði frú Barkins.
— Það var aldeilis. Sælir
krakkar.
— Hver er hann þessi? spurði
Henry, sonur herra Barkins.
— Þetta er faðir þinn, sagði
frú Barkins.
— Það gleður mig að kynnast
yður, sagði Mary, dóttir herra
Barkins, feimnislega.
Nú skall á þögn.
— Heyrið mig, sagði herra
Barkins loksins. Ég veit það
ósköp vel, að ég hefi ekki verið
Eftir
Art
Buchwald
alltof umhyggjusamurfaðir. Nú
langar mig til að vinna það upp,
sem tapast hefur. Segið mér nú
fyrst, i hvaða skóla gangið þið?
— í miðskólann á Forest Hills,
sagði Henry.
— En hvað hafið þér starfað?
spurði Mary.
— Ég er bókhaldari, svaraði
Barkins.
— Hvað þá? Ég hélt þú værir
sölumaður, sagði frú Barkins
alveg hlessa.
— Það var fyrir tveim árum.
Hefi ég ekki sagt þér að ég skipti
um starf?
— Nei, það hefur þú ekki gert.
Þú hefur yfir höfuð ekki talað
við mig i tvö ár.
Nú þögðu allir aftur nokkra
hríð.
Loks sagði Henry við föður
sinn:
— Viltu að ég spili á gítar fyrir
þig?
— Hugsa sér. Þú kannt þá að
spila á gitar. Meðan ég man, á
ég ekki dóttur sem spilar á git-
ar?
— Það er hún Susy, sagði frú
Barkins.
— Og hvar er hún niður kom-
in?
— Hún gifti sig fyrir ári. Þú
varst einmitt að horfa á sjón-
varpið þá.
- Hugsa sér, sagði herra Bark-
ins hinn ánægðasti. Ég vona
bara að þeir verði tvo-þrjá tíma
að koma loftnetinu i lag. Það er
svo andskoti skemmtilegt að
kynnast betur fjölskyldu sinni.