Þjóðviljinn - 22.07.1984, Side 17

LEtÐARAOPNA
Sigrún
Helgadóttir
umhverflsfr.
Margir virðast haida að
náttúruvernd sé það að kasta
ekki karamellubréfum út um
bílglugga og sé því eingöngu fyrir
ferðamenn.
En náttúran er annað og meira
en vegabrúnir og landslag, nátt-
úran er alls staðar, jafnvel inni í
stórborg er himinn og regn, loft
og vatn, við erum hluti af hinu
náttúrulega umhverfi og alger-
lega háð því að öllu leyti. En sú
náttúra sem við þekkjum og ný-
tum, Jörðin, hefur takmarkaða
stærð og er sett saman úr tiltölu-
lega fáum frumefnum. Þessi efni
eru á stöðugum hringrásum í
náttúrunni og við notum þau aft-
ur og aftur. Efnisögn, sem einu
sinni var í kjáika risaeðlu hefur
síðan þvælst úr einu í annað, ver-
ið í Iofti, plöntum, jarðvegi og
dýrum, kannski er hún nú í kál-
haus úti í garði og verður í heila
þínum með haustinu.
Náttúrunni, þessari takmörk-
uðu stærð, er stundum líkt við
höfuðstól. Við lifum á þessum
höfuðstól, þ.e. við tökum af hon-
um vexti, en við megum ekki
ganga á höfuðstólinn, gerum við
það, þá minnkar höfuðstóllinn og
vextirnir og lífsskilyrði allra
versna. En því miður, við
göngum stöðugt á höfuðstólinn.
Við tökum t.d. náttúruleg efni og
breytum þeim á þann hátt að þau
komast ekki aftur eða mjög seint
inn í hringrásir náttúrunnar.
Dæmi um slíkt eru t.d. ýmis kon-
ar gerfiefni og við minnkum
höfuðstólinn með mengun t.d.
geislavirkum úrgangi.
Vernd lífríkisins er mikilvæg-
asti þáttur náttúruverndar.
Mönnum gleymist allt of oft að
öll húsdýr og ræktaðar plöntur
eru komnar af villtum tegundum.
Til að auka fjölbreytni og aðlög-
unarhæfni ræktaðra afbrigða get-
ur verið nauðsynlegt að æxla þær
við villt afbrigði. Það er og mjög
líklegt að á meðal villtra tegunda
leynist dýr eða plöntur sem geti
orðið mikilvæg fyrir okkur eða
afkomendurna til fæðu- eða lyfja-
framleiðslu, vegna lífrænna að-
ferða við ræktun eða sem efnivið-
ur við vísindarannsóknir. Hver
hefði t.d. látið sér detta í hug að
myglusveppur eins og Penicil-
lium gæti bjargað svo mörgum
mannslífum sem raun hefur orðið
á, hver hefði trúað því fyrir
hundrað árum að refir yrðu rækt-
aðir á íslandi og minnumst geir-
fuglsins, ef hann hefði fengið að
lifa, hver veit nema hann hefði
reynst heppilegur til ræktunar, úr
því fæst nú aldrei skorið og þegar
hann dó út töpuðust ákveðnir
erfðaeiginleikar, genamengi líf-
heimsins minnkaði.
Ekki er nægjanlegt að friða
einstaka lífverur til að hindra að
þær deyi út. Búsvæði þeirra, það
vistkerfi sem þær eru hluti af,
verða að njóta verndar. Það er
ein ástæða friðlýsingar náttúru-
legra svæða.
Umhverfisbreytingar af manna
völdum hafa lengst af verið hægar
og staðbundnar, en á þessari öld
hafa þær verið gífurlega hraðar
og miklar. Nú er svo komið að
vart nokkur kimi af jarðarkring-
lunni sýnir ósnortna náttúru,
sýnir hvemig náttúran væri ef
maðurinn væri ekki alltaf að
breyta henni og beygja undir sitt
vald. Friðun náttúrulegra svæða
er andsvar við þessari þróun,
hugsunin sú að forða einhverjum
svæðum, helst þeim merkileg-
ustu, frá hinni stórvirku manns-
hönd. Maðurinn er skammsýnn
og oft hefur það sýnt sig að
breytingar á náttúrunni sem hann
gerir í góðri trú hafa ekki reynst
heppilegar sé til langs tíma litið.
Náttúruvernd er að gæta þess
að ekki sé gengið á þann höfuð-
stól sem náttúran er, náttúru-
vemd er að sjá til þess að tegund-
ir deyi ekki út af mannavöldum,
náttúruvernd er að virða náttúr-
una, lifa með henni en ekki á
móti. Við hljótum alltaf að tapa
stríði við náttúruna, við emm
hluti af henni, verðum að skilja
hana og virða og vinna með henni
til að komast af.
Náttúruvemd er forsenda
áframhaldandi lífs á jörðu, nátt-
úmvernd er lífsnauðsyn fyrir alla.
Árni Bjamason
Ijósmyndari NT
Náttúruvernd er fyrir okkur
ÖU, bæði okkur sem nú iifum og
afkomendur okkar.
Ég get kinnroðalaust fuUyrt að
flestir Rall-ökumenn eru náttúru-
dýrkendur og friðsemdarmenn.
Ásakanir þess efnis að við völdum
stórfeUdum skemmdum á gróðri
þessa lands, eiga ekki við nein rök
að styðjast. RaU-keppnir fara
nefnUega fram á vegum landsins,
ekki utan þeirra.
Þessi náttúmvemdar-umræða
hófst í raun og veru ekki fyrr en
franska rallið var haldið hér. ís-
lendingar virðast vera hræddir
um það að útlendingurinn komi
hingað til þess að tæta upp landið
og skilja það eftir sem eitt als-
herjar moldarflag, en landinn
ætti að horfa sér nær. Síðastliðið
sumar ók ég sex sinnum yfir Kjöl
og Fjallabak og mætti þá miklum
bílafjölda og mikill hluti hans
vom útlendingar. Nú, það var
nánast regla að útlendingamir
vom mun tillitsamari og þeir
sýndu náttúm landsins mun meiri
tillitsemi en íslensku ökumenn-
imir. Það er vemlega sorglegt að
sjá jeppaför upp um alla hóla og
hæðir þessa lands sem býr yfir fal-
legri og svipmikilli náttúm. Þessi
skemmdarstarfsemi er ekki unn-
in af rali-bílum, enda er það ekki
möguleiki að nokkur rall-bíll
komist yfir allar þessar torfærur
og grjóturðir sem mddar eru.
Nei, ég held að það sé verið að
hengja bakara fyrir smið þegar
verið er að kenna rall-
ökumönnum um náttúmníð. Við
keppum á vegum, ekki utan
þeirra og við höfum ekki bfla fyrir
vegleysumar. Göngum vel um
landið okkar.

V
\
Tryggvi
Jakobsson
landfrœðingur,
landvörður
í Skaffafelli
Það eru ótrúlega margar teg-
undir lífvera sem orðið hafa út-
rýmingu að bráð eða eru á mörk-
um hennar vegna umsvifa manns-
ins á jörðinni. Sumum dýrateg-
undum hefur maðurinn valið
sæmdarheitið vargur og gegn
honum er farið með ofstopa og
eyðingarhug. Nú virðist svo röðin
komin að varginum versta,
manninum sjálfum. Sagan grein-
ir að vísu frá ýmsum tilraunum til
fækkunar homo sapiens og
sumum býsna árangursríkum, en
einn allra tegunda hefur maður-
inn nú náð því takmarki að geta á
augabragði útrýmt sjálfum sér.
Aður en tæknin hafði lagt
mönnum í hendur ýmiss tól til að
fordjarfa með móður jörð gerð-
ust breytingar á náttúrulegu um-
hverfi aftur á móti svo hraðfara
að á örskotsstund væri hagt að
gera jörðina að lífvana auðn.
Náttúruvernd í nútímaskilningi
kom fyrst til sögunnar þegar
mannsævin ein dugði til að sjá og
skynja afdrifaríkar breytingar á
náttúrulegu umhverfi. Samtímis
var farið að taka frá ákveðin
landssvæði til að forða þeim frá
spjöllum og til þess að fólk fengi
áfram að njóta þess sem náttúran
hefur upp á að bjóða. Nú er oft
greint á milli þrenns konar nátt-
úruverndar, menningarlegrar,
félagslegrar, og hagrænnar.
Menningarleg náttúruvernd, sem
vemdar náttúruna jafnt og dýra-
tegundir og félagsleg náttúru-
vemd sem miðar að því að menn
fái notið umhverfisins sér til and-
legrar og líkamlegrar heilsubótar
em þegar til langs tfma er litið
greinar af sama meiði og hagræn
náttúruvemd, sem ef til vill er
augljósast til hagsbóta fyrir
menn. Niðurstaða mín er því sú
að náttúmvemd sé fyrst og
fremst fyrir mennina og afkom-
endur þeirra vegna þess náttúru-
lega umhverfis sem maðurinn er
hluti af og er svo gjarn á að raska.
Náttúruvernd er ekki jafn hrað-
virk og eyðingarmátturinn sem
maðurinn býr yfir, en ólíkt gerð-
felldari aðferð til að ná aftur
jafnvægi í samskiptum hans og
náttúrunnar. Takist okkur sem
nú lifum að skila jörðinni betri til
afkomenda okkar er hún var þeg-
ar við tókum við búsforráðum er
tilgangnum ráð. Hvort það tekst
er undir okkur sjálfum komið.
Hjörleifur
Guttormsson
líffrœðingur
Náttúrvernd er viðleitni til að
bæta umhverfi mannsins við nátt-
úruna og koma mannlegum at-
höfnum í takt við umhverfið
þannig að það bíði ekki hnekki.
Jafnvægi í náttúrunnar ríki er
æskilegt á mannlegan mæli-
kvarða og viðleitni til að koma
slíku jafnvægi á er því einnig okk-
ur í hag. Þetta á við um sam-
skiptin við lífríkið og af svipuðum
toga er varðveisla jarðmyndana
sem hluta af óbrotnu umhverfi.
Náttúrvernd í víðum skilningi
er þannig ótvírætt í þágu manns-
ins í bráð og lengd en um leið er
hún í þágu allrar lífkeðjunnar á
jörðinni. Hagur mannkyns er
þannig samofinn öðru lífi og vel-
ferð okkar og niðja okkar undir
því komin að vistkerfin haldi
endurnýjunarmætti sínum.
Tökum nokkur dæmi þessu til
skýringar: 1. Fáar þjóðir
byggja jafn mikið á lífrænum
auðlindum og íslendingar, fiski-
stofnum hafsins og gróðri í út-
haga. Ofnýting á gróðri landsins
um aldir hefur gerbreytt ásýnd ís-
lands og breytt gróðurlendi í
auðn á stórum svæðum. Á þessari
öld höfum við einnig kynnst vaxt-
armörkum fiskistofna og orðið
vitni að hruni þeirra í kjölfar of-
veiði. Endurheimt þessara gæða
er viðfangsefni náttúruverndar
og hún tekur aldir þegar gróður-
inn á í hlut.
2. Mengun andrúmslofts af
völdum iðnaðar kynnumst við
best þegar loftstrauma leggur
hingað frá meginlandi Evrópu og
Bretlandseyjum. Staðbundin
iðnaðarmengun er víða hérlendis
til tjóns og ama og nægir þar að
minna á útblástur fiskimjöls-
verksmiðja, áburðarverksmiðj-
una til skamms tíma og álverið í
Straumsvík - lagarmengun er líka
víða úr hófi í þéttbýli svosem í
grennd Reykjavíkur - það er
náttúruvernd og heilbrigðismál
að koma í veg fyrir skaðlega
mengun af þessu tagi og það er
unnt ef réttum aðferðum er beitt
og því til kostað sem þarf.
3. Skipulag byggðar og
mannvirkja er víða til vansa hér-
lendis bæði í strjábýli og þéttbýli
og umgengni mjög ábótavant.
Þetta er þeim mun tilfinnanlegra
sem gróður er hér yfirleitt lágvax-
inn og felur ekki hönnunarmistök
og sóðaskap eins og í suðrænum
löndum. Hér þarf upplýsingu og
almenningsálit til aðhalds og ger-
breytt tök á skipulagsvinnu.
4. Friðun lands fyrir búfjárbeit
umhverfis þéttbýli ætti að vera
regla hérlendis og færist sem bet-
ur fer í vöxt. Ég hef lýsandi dæmi
um árangur slíkrar friðunar fyrir
augum hér í Neskaupstað. Bæjar-
landið var girt af fyrir 16 árum og
gróðurbreyting í úthaga er ótrú-
leg fyrir þá sem ekki þekkja vax-
tarmátt hins innlenda gróðurs fái
hann að njóta sín: Birkikjarr í
uppvexti, margföld berjaspretta,
lóngróður til augnayndis.
Allt eru þetta nærtæk viðfangs-
efni í þágu manns og lífs. Þar get-
ur hver og einn lagt sitt af mörk-
um í nánasta umhverfi og til
stuðnings öflugu almenningsáliti.
Jón
Sigurðarson
efnafrceöingur
Nátturuvernd er að hluta
sprottin af þeirri frumhvöt að búa
afkomendum sínum sem best
lífsskilyrði. Þannig ætti það, svo
að dæmi sé tekið að vera keppi-
kefli þeirra sem nú lifa að skila
lífríki lands og sjávar til afkom-
enda sinna í betra ástandi en þeir
tóku við. Oft rekast á efnalegir
hagsmunir og náttúruverndar-
sjónarmið. Til dæmis má nefna
ofbeit og efnamengun ýmiss kon-
ar. Má segja að þá rekist á sókn
mannsins eftir efnalegum gæðum
fyrir sig og sína afkomendur og
náttúruvemdarsjónarmið. Flest
mannanna verk grípa inn í
jafnvægi móður náttúru en mis-
jafnt er hvað hver einstaklingur
greinir náttúruspjöll. Finna má
dæmi þess að náttúruverndarað-
gerðir hafa haft neikvæð áhrif til
dæmis raskaði andóf gegn sel-
veiðum í Kanada á óbætanlegan
hátt lífsmunstri og menningu ým-
issa eskimóa samfélaga. Miklu
fleiri eru þó dæmin um jákvæð
áhrif af aðgerðum og áróðri nátt-
úruverndarmanna.
Mikið skortir á að viðhorf al-
mennings og stjórnmálamanna til
náttúruvemdar sé nægilega já-
kvætt og að menn séu meðvitaðir
um nauðsyn hennar. Sá hópur
sem kallaður er náttúruvemdar-
menn má ekki einangrast sem
hópur sérvitra úrtölumanna sem
leggja alla sína orku í baráttu
fyrir einstökum, afmörkuðum
verkefnum. Náttúmvemdar-
menn þurfa að bera gæfu til að
hafa uppi þann áróður sem vakið
getur allan almenning til umhugs-
unar og skilnings um hlutverk og
skyldur mannsins gagnvart um-
hverfi sínu.
Sunnudagur 22. júlf 1984 ÞJÖÐVIUINN - SÍÐA 17'