Þjóðviljinn - 02.02.1991, Page 5

Þegar verðtrygging launanna var af-
numin á sinum tíma, með alræmd-
um aðgerðum ríkisstjórnar Framsókn-
ar- og Sjálfstæðisflokks, þá þótti þeim
sem ráða mestu um peningamál lands-
manna ekki ástæða til að afnema verð-
tryggingu peninganna. Það var með ððr-
um orðum talið sjálfsagt að verðmæti
vinnuframlagsins yrði ekki fastákveðið,
en verðgildi peninganna mátti hins veg-
ar ekki raskast. Verðgildi dagsverksins
varð um leið minna, menn fengu einfald-
lega minna af vörum og þjónustu fyrir
hvern vinnudag en áður. Ættu menn aft-
ur á móti verðgildi dagsverks í pening-
um þá var allt í lagi, á hverju sem gekk
var þess kirfilega gætt að fyrir hverja
slíka krónu fengist alltaf jafn mikið af
vörum og þjónustu.
Dagsverk í vinnu og dagsverk
ípeningum
Vissulega er rétt að fara með gát þegar
hafðar eru uppi vangaveltur um verðtrygg-
ingu og vexti. Enda þótt það siðferðilega
mat sem felst i því að verðtryggja peninga
en ekki vinnu sé rangt, þá er ekki nema rétt
að muna að víxlverkunin sem fólst í verð-
tryggingu launanna leysti ekki vanda sem
kom fram í óðaverðbólgu ár eftir ár. Dag
einn hækkaði verðlagið, á eftir hækkuðu
launin til að mæta hækkun verðlagsins,
næst hækkaði verðlagið aflur, meðal ann-
ars með þeim rökum að launin hefðu hækk-
að. Þetta er hringur sem allir kannast við og
var rofinn með því að afnema verðtrygg-
ingu launanna, en hefði auðvitað mátt ijúfa
með þvi að banna verðhækkanir rétt eins
og Iaunahækkanir. Svona hugleiðingar tók
enginn „f]ármálaráðgjafí“ undir á þeim
dögum.
Nú er vissulega rætt um að afnema
verðtryggingu á Ijárskuldbindingum og
koma hér á líku fyrirkomulagi og tíðkast
með siðuðum þjóðum. Samt er eins og eng-
inn þori alveg að takast á við verkefnið,
líklega af ótta við að það verði ekki nógu
vinsælt, því svo trausta fótfestu hafa pen-
ingamir í þjóðfélaginu að allar verðtryggð-
ar fjárskuldbindingar skulu standa á meðan
þær endast, þó verðtrygging á nýjum
skuldbindingum verði ekki lengur leyfð.
Okureðaeðlileg
ávöxtunarkrafa
íslendingar hafa alla tíð verið við-
kvæmir fyrir okri. Að taka stórfé fyrir að
Iána manni peninga þótti aldrei stórmann-
legt og oftast flokkað undir rán af siðlaus-
asta tagi. Á meðan verðbólgan brann sem
glaðast í efnahagskerfmu var eins og slakn-
aði á hinni ströngu afstöðu fólks til okurs,
og með auknu frelsi í vaxtamálum hafa
vextir sem áður heíðu verið nefndir okur
fengið á sig virðulegri nöfn eins og ávöxt-
unarkrafa.
Fyrir utan það að vextimir snerta
pyngju hvers einasta manns í landinu hafa
þeir líka stórpólitíska þýðingu, þeir eru
leikur að tölum sem kemur ríkisstjóm vel
eða illa eftir atvikum. Lúðvík Jósepsson,
fulltrúi Alþýðubandalagsins í bankaráði
Landsbankans, skrifaði grein í Þjóðviljann
í gær og vakti athygli á tveimur mikilvæg-
um atriðum er varða vaxtamál. Hann sagði
meðal annars:
„Þeir sem fylgdust með umræðum um
vaxtahækkunarmálin í bankaráðum, á Al-
þingi og í blöðum, hlutu að veita því at-
hygli, að stjómarandstaðan, sérstaklega
fúlltrúar Sjálfstæðisflokksins, voru miklir
áhugamenn um að hækka vexti. 1 sífcllu
var klifað á því, að verðbólgan væri meiri
en ríkisstjómin vildi vera láta og af þeim
ástæðum ættu vextir að hækka. Einnig var
sagt að ríkisstjómin sækti svo stífl eftir inn-
lendum lánum að óhjákvæmilegt væri að
hækka vexti af markaðsástæðum.
Ýmsu var borið við, eins og því, að
nauðsynlegt væri að hækka vexti á óverð-
tryggðum lánum til samræmis við háa
vexti á vísitölubundnum lánum.“
Hér kemur Lúðvík að pólitísku mikil-
vægi vaxta. Stjómarandstaðan tekur undir
kröfúr um hækkun þeirra, vegna þess að
það þjónar pólitískum stundarhagsmunum.
Þetta er hinsvegar gert með rökum sem
eiga að hafa á sér „faglegan“ svip.
Hver tekur ákvörðun um
vexti?
Þegar íslandsbanki hækkaði nafhvexti
fyrir skömmu og frægt varð, lét bankinn
fýlgja að þetta yrði hann að gera til að gæta
jafnvægis milli verðtryggðra og óverð-
tryggðra lána og reikninga. Ekki varð betur
skilið en peningar á óverðtryggðum reikn-
ingum fæm frá bankanum, gott ef ekki út
úr leiðindum eða vegna þess að þeim hafl
að vera að keppa við em að mjög miklu
Ieyti ákvarðaðir af fyrirtækjum sem þeir
eiga sjálfir. Þegar íslandsbanki hækkaði
vextina hjá sér í haust, og af urðu miklar
deilur, beitti bankinn m.a. þeim rökum að
sparifjáreigendur fæm með fé sitt annað til
ávöxtunar, því yrði að hækka vexti á til-
teknum inn- og útlánum. En hvert skyldi
það fé hafa farið annað en til verðbréfafyr-
irtækjanna og nefndur banki mun vera einn
stærsti aðilinn á því sviði.
Samkeppni er áreiðanlega holl þar sem
hún á við og getur komið neytandanum
raunvemlega til góða. Hitt sýnist ljóst að sú
hringferð peninganna milli banka og verð-
bréfafyrirtækja sem sömu bankar eiga og
nefnd er „samkeppni á peningamarkaði“
hefur enn ekki komið landsmönnum að
marki til góða í lækkuðum vöxtum."
Samstaða í stað samkeppni
Það sem hér er verið að segja er í stuttu
máli þetta: Það ríkir í reyndinni ekki sam-
keppni á „fjármagnsmarkaði“ sem leiðir til
lækkandi vaxta eins og þeir vilja halda
fram sem mjög em hallir undir afskipta-
leysi ríkisvaldsins af ákvörðunum um
verið misboðið með þvi að af þeim vom
greiddir of lágir vextir. Með þessu er auð-
vitað verið að segja að peningamir leiti
þangað sem ávöxtunin er best, rétt eins og
engir taki ákvarðanir um ferðalag pening-
anna um hina flóknu krákustíga fjármála-
lífsins.
I forystugrein Þjóðviljans 12. janúar
slðastliðinn var fjallað um hringferð pen-
inganna. Þar sagði meðal annars:
„Bankamir em I aðalatriðum ffjálsir að
því að ákveða vextina, en á að vera bannað
að hafa samráð sín í milli um þær ákvarð-
anir. Nú vill svo til að bankar og sparisjóð-
ir eiga líka öflugustu verðbréfafyrirtækin.
Þetía hefur í for með sér að sú samkeppni
sem á að vera aðhald bankanna er að mestu
í skötulíki. Þeir vextir sem bankamir eiga
Það ríkir í reyndinni
ehJd samkeppni á
„fjármagnsmarkaði “
sem leiðir til lækkandi
vaxta eins og þeir vilja
halda fram sem mjög
eru hallir undir
afskiptaleysi
ríkisvaldsins af
ákvörðunum um vexti.
I rauninni verður ekki
betur séð en að í stað
samkeppni sem á að
leiða til lækkunar vaxta
sé komin samstaða um
að halda vöxtunum
uppi.
vexti. í rauninni verður ekki betur séð en
að í stað samkeppni sem á að leiða til lækk-
unar vaxta sé komin samstaða um að halda
vöxtunum uppi. Sé þetta rétt vitnar það
auðvitað um fullkomið ábyrgðarleysi
gagnvart því sem er að gerast í þjóðfélag-
inu, þar sem reynt er að með tiltækum ráð-
um að halda í stöðugt verðlag. Þetta er
vissulega alvarleg ásökun, en varla út í blá-
inn þegar þess er gætt hvemig bankastofn-
anir komast af í þessu landi um þessar
mundir. Hér er rétt að vitna aftur í grein
Lúðvíks.
„I Vísbendingu frá 3. janúar 1991 seg-
ir:
„Raunvextir óverðtryggðra skuldabréfa
hækkuðu á árinu 1990 að meðaltali um
2,8% frá fyrra ári, úr 6,5% i 9,3%. Aðeins
árið 1988 vom þessir vextir hærri. Ársvext-
ir visitölubundinna lána hækkuðu að með-
altali um 0,2%, úr 7,8% i 8,0%. Þetta em
hæstu vextir frá því almenn vísitölubinding
var tekin upp árið 1979, ef undan er skilið
árið 1988. Raunvaxtaþróun á árinu 1990
bendir til þess að bankamir hafi ekki náð
að láta vaxtalækkanir fylgja takti hjöðnun-
ar verðbólgu. Raunvextir óverðfryggðra
lána vom að meðaltali 1,3% hærri en vísi-
tölubundinna lána.“
Þeir sem þetta lesa sjá auðvitað, að fyr-
irslátturinn um að nauðsynlegt væri „að
hækka vexti á óverðtryggðum lánum til
samræmis við vexti verðtryggðra lána“,
var gjörsamlega tilefnislaus.
Vextir óverðtryggðra lána höfðu hækk-
að meira en verðtryggðra. Vextir beggja
lánaformanna höfðu hins vegar hækkað á
raunvaxtagmndvelli.
í nóvemberhefti rits Seðlabankans
kemur þetta skýrt ffarn. Þar er sagt að á
þriðja ársíjórðungi ársins 1990 hafi vaxta-
hækkun óverðtryggðra lána verið 12,3%
miðað við 5,3% verðbólgu.
Hækkun útlánsvaxta Landsbankans,
sem samþykkt var 30. janúar s.l., jaffigildir
því að útlánsvextir á ársgrandvelli verð-
tryggðra og óverðtryggðra lána, verði 15,5
til 16%.
Meðaltal vaxtamunar á innláns- og út-
lánsvöxtum verður þá 8,4% til 8,7%.
Þetta er auðvitað óhæfilega mikill
vaxtamunur, á sama tíma og gert er ráð fyr-
ir að almennir launamenn búi við óbreyttan
kaupmátt í besta falli. Að meðaltalsvextir
skuli vera, umffam fúlla verðtryggingu,
8% árið 1990 við rikjandi þjóðarsátt er
hneyksli. Allir ættu að sjá, að það er ósann-
gjamt að launafólk sé sett á 0 á sama tíma
sem þeir sem lána út peninga fá 8% í raun-
vexti.“
Hvað er rétt
og hvað er rangt
Það er í rauninni óþarfi að bæta miklu
við það sem að ofan greinir. Við búum
sýnilega í þjóðfélagi þar sem meiri áhugi er
á að tryggja raungildi peninga en vinnu.
Þar að auki þykir eðlilegt að þeir sem hafa
tekjur af peningum greiði lægri skatta en
hinir sem vinna sér inn sömu upphæð með
hefðbundnu brauðstriti, en þetta gerist með
skattleysi vaxtatekna. Hvað em eðlilegir
vextir verður auðvitað alltaf deiluefni, en
það kemur til með að verða erfitt að koma
hér á skikkanlegu fyrirkomulagi sem tekur
eðlilegt mið af því sem er að gerast í kring
um okkur, ef bankar og fjármálastofnanir
ætla til ffambúðar að krefjast helmingi
meira fyrir sinn snúð en sambærilegar
stofnanir í grannlöndunum. Því munu
fylgja endalausar vaxtaverkir fyrir fjöl-
skyldur og atvinnulíf í landinu.
hágé.
Laugardagur 2. febrúar 1991 ÞJÓÐVILJINN — SÍÐA 5