Alþýðublaðið - 14.12.1979, Blaðsíða 6

6 JÓLABLAÐ
„Bækur eru
ekki aðeins
afþreying”
Spjallað vid Véstein Ólason, lektor
Nú er bókmenntaumræða í algleymi og sýnist sitt
hverjum, sem eðlilegt hlýtur að teljast. Ekki fer alltaf
saman úrskurður hins almenna lesanda annars vegar og
gagnrýnenda dagblaðanna hins vegar um gæði og gildi
bókar. Það má gera ráð fyrir að þessi svokallaði almenni
lesandi lesi bók af mörgum ástæðum og þá um leið, að
mat hans á bókinni, ef um meðvitað mat er að ræða —
eigi sér margar forsendur. En hvað um þá, sem hafa
lestur bóka beinlinis fyrir atvinnu eða fræðigrein. Hverj-
ar eru þeirra forsendur? Svara við þeirri spurningu og
öðrum varðandi bækur, gagnrýni og bókmenntir al-
mennt var leitað hjá Vésteini ólasyni, en hann er lektor i
bókmenntafræði við Háskóla islands.
Hvernig fer kennsla i bók-
menntafræöi fram?
— Hún getur veriö með mörgu
móti, þvi köllum viö alla fræði-
lega umfjöilun um bókmenntir
bókmenntafræði. En aðferöirnar
mótast af þvi, hvort við stefnum
aö sögulegri rannsókn á bók-
menntum og tengslum þeirra við
aöra þætti mannlifsins, eöa þá i
innri gerö þeirra og einkennum og
túlkun einstakra verka.
Ég kenni inngangsnámskeiö
um bókmenntafræöi. Þar fjöllum
við um aöferðir og hugtök, sem að
gagni koma i bókmenntafræöi en
auk þess æfum viö okkur i aö
greina texta af ýmsum geröum og
túlka þá. Hugtökin sem viö fjöll-
um um eru m.a. notuö til aö
flokka bókmenntir eftir einkenn-
um þeirra, s.s. episkar eöa frá-
sagnarbókmenntir, dramatiskar,
eöa leikrænar og lyriskar, þ.e.
ljóörænar. Við fjöllum einnig um
brag, stil, byggingu ofl. sem aö
gagni getur komiö viö bók-
menntagreiningu.
Kennsla í lestri
— Það mætti e.t.v. segja aö þú
kennir lestur?
— Já, á vissan hátt má segja
svo.
— Þú talar um að greina bók-
menntaverk. Hvað áttu viö?
— Þaö er llklega bezt aö reyna
aö skýra þaö meö dæmi, sem ég
nota viö kennsluna, smásöguna
Bréf sr. Böðvars eftir Ólaf Jóh.
Sigurösson, sem margir munu
þekkja. I þeirri sögu má greina i
sundur mikilvæga þætti, sem
tvinnastsaman og þegar viö rekj-
um þá i sundur, sjáum viö hvaö
höfundurinn er aö fara og hvernig
hann vinnur.
Sr. Böövar er ýmist úti viö,
þ.e. viö Tjörnina i Reykjavik, eöa
inni á skrifstofu sinni og þá einn.
Viö Tjörnina er margt aö gerast,
þar eiga sér staö átök i dýralifinu,
þar koma i ljós hvatir manna og
dýra. En þegar sr. Böðvar er einn
á skrifstofu sinni bægir hann frá
sér vandamálum, sem blasa viö
utan dyra og einbeitir sér fremur
að þvi, sem geöfellt er. Þegar
þessi aöskilnaður brotnar niöur i
lok sögunnar, brestur þol prests-
ins og hann deyr.
Persónusköpun
— Nú, annaö dæmi um aöferöir
höfundar, sem má greina er per-
sónusköpun, — orö, sem oftlega
kemur fyrir i ritdómum. Talaö er
um aö persónan sé ekki nægilega
skýr, en það er þá taliö til galla.
Hér eru geröar vissar kröfur, s.s.
aö persóna i ritverki sýni á sér
fleiri en eina hlið og sé sjálfri sér
samkvæm, aö hún sé sennileg,
hagi sér i orbi'og á boröi eins og
raunveruleg persóna gæti gert,
vekji hjá okkur samúö, — eða
andúö, eftir þvi sem viö á, hafi
dýpt, — i stuttu máli sagt, sé
sannfærandi.
En krafan um skýra persónu-
sköpun getur varla átt viö um all-
ar tegundir bókmennta?
— Alls ekki. Þetta á viö um
raunsæisskáldsögu eöa sáifræöi-
legt verk, þar persóna eöa
persónur eru buröarásinn. ööru
máli gegnir i öörum tegundum
bókmennta, þegar persónan er
meira eöa minna i stööluöu hlut-
verki, t.d. i’ leynilögreglusögum,
— tja, það eru reyndar til leyni-
lögreglusögur meö sálfræbilegu
ivafi, en sem sagt i sögum þar
sem ekki er þröf á dýpt persónu.
Það eru lika margir nútimahöf-
undar, sem alls ekki stefna aö þvi
aö skapa heillegar eöa sennilegar
persónur, segja má aö þeir leysi
persónuleikann upp. Þetta á t.d.
viö með mjög ólikum hætti — um
Thor Vilhjálmsson og Guðberg
Bergsson. Hjá Thor er persónan
oft fyrst og fremst skynfæri, auga
eða eyra sem nemur og skrásetur
umheiminn, list og veruleika.
Um góöan texta
Þúhefur talað um tvenns konar
fyrirbæri i skáldritum, sem nem-
endum er bent á að greina. Þau
lúta bæöi aö uppbyggingu, grind-
inni. Hvaö um máliö sjálft?
— Málnotkun fellur lika undir
þann þátt bókmenntafræðinnar,
sem við erum aö tala um. Viö
lestur bókar er auövitaö gefinn
gaumur aö beitingu oröanna og
hvernig þau vinna. Það má segja,
að ein krafa sem gera mætti tií
skáldverks, sé aö þaö búi yfir ein-
hvers konar máltöfrum, máli sé
beitt þannig, aö áhrif þess séu
meiri én i hversdagslegri mál-
notkun. Þetta er raunar ein af
grundvallarreglunum, sem not-
aðar eru til mats á ritverkum.
En þaö er auövitað ekki hægt aö
meta gildi verks án tillits til inn-
taksins, þetta tvennt þarf aö fara
hönd ihönd,—á milli inntaks ann-
ars vegar og málsins hins vegar,
þarf aö rikja visst jafnvægi og
samvinna, eigi verkiö að teljast
vel samið.
Eru til reglur?
Þú hefur talaö um regluri sam-
bandi viö mat á bókmenntum?
— Að visu já, — en ég vil taka
skýrt fram, aö þaö er fráleitt að
til sé nokkurt allsherjarlögmál
um, hvaö sé góö bók. A hverjum
tima liggja vissar forsendur til
grundvallar mati — forsendur,
sem fara m.a. eftir þeim á-
formum, sem viö þykjumst
þekkja hjá höfundi, en fylgja á-
kveöinni bókmenntahefö. Viö get-
um tekiö sem dæmi þaö skáld-
sagnaform, sem hér hefur um
langt skeiö verið rikjandi, raun-
sæisskáldsöguna. Almennt sam-
komulag höfunda og lesenda er
um aö þetta form eigi aö gefa
raunsæja mynd. Bækur þeirra
eru þvi dæmdar eftir þvi hversu
vel þeim tekst þetta, þ.e. verkin
þurfa að búa yfir vissum senni-
leika. og þau metin eftir þvi,
hversu vel tekst aö skapa hann.
Hvert er hlutverk
gagnrýnandans?
Eitt af hlutverkum gagnrýn-
andans er e.t.v. aö benda á þau
greiningaratriöi, sem viö höfum
rætt um og auka skilning lesand-
ans á ritverki?
— Já vissulega. Gagnrýnand-
inn bendir á aðferðir, sem rithöf-
undurinn notar og einkenni á
verki hans. Og gagnrýndandinn á
aö geta stutt túlkun sina meö rök-
um. Bókmenntafræöin reynir aö
finna almennar forsendur fyrir
slikum rökstuðningi og mótar
málfar, sem auövaldar hahn.
Sumir vilja halda fram, aö
gagnrýnendur skrifi aöeins fyrir
aöra gagnrýnendur. Eöa þá, aö
gagnrýnendur séu bara mennta-
aöall, sem sé aö búa til skoðanir?
— Ég held það sé nú fjarri
sanni, aö gagnrýnendur skrifi aö-
eins fyrir starfsbræöur sina.
Einnig, aö þeir búi til skoöanir.
Auðvitaö mynda þeir sér skoöun,
túlka og leggja mat á það verk,
sem þeir eru aö fjalla um, þaö er
hluti af starfinu. Þaö . er svo und-
ir hverjum og einum komiö,
hvernig brugðist er viö mati
gagnrýnandans.
Heiöarlegur gagnrýnandi gerir
lesendum sinum grein fyrir þeim
viöhorfum, sem liggja aö baki, —
auövitað ekki i hvert sinn, sem
hann fjallar um bók. Reyndin er
oftast sú, aö lesandinn fer aö
þekkja viöhorf gagnrýnandans og
les greinar hans meö þaö i huga.
— Gagnrýni i blöðum hefur
margháttaðan tilgang. Einn er aö
kynna bókina og er þá á vissan
hátt fréttamennska. En fyrst og
fremst er gegnrýni innlegg i sam-
ræðu um bók.
Hvernig kemur islenzk bók-
menntagagnrýni i blööum þér
fyrir sjónir?
— Þaö hafa orðið töluveröar
breytingar á þeim tveimur ára-
tugum, sem ég hef fylgst meö
henni. Gagnrýnendur eru fleiri,
þaö er breyting til batnaðar, eink-
um meö tilliti til þess aö gagnrýni
sé innlegg i samræöu. Þeir eru
misgóðir, en ég held flestir heið-
arlegir. Islenzkir gagnrýnendur
eru sjaldan mjög haröoröir — hér
gerist það varla, held ég, ab ferill
rithöfundar sé hreinlega lagður i
rúst meö slæmum ritdómum, —
liklega má rekja þaö til smæðar
islenzks samfélags.
Gefum höfundinum
tækifæri
Ef ég bæöi þig að segja leik-
manni, hvernig bezt er aö lesa
bók, hverju myndir þú svara til?
— Fyrst og fremst aö lesa
fordómalaust, meö opnum hug,
leyfa bókinni aö verka á hugann,
gefa höfundinum tækifæri til að
segja þaö sem hann vildi sagt
hafa, án þess aö gripa fram i fyrir
honum með eigin skoðunum og
fordómum. Eftir á, þegar manni
finnst bókin fulllesin, kemur svo
aö þvi aö gera upp hug sinn um
gildi hennar og þess, sem hún
hefur að segja.
Hvað eru góðar
bókmenntir?
Viö höfum talaö um aöferöir til
aö greina og túlka bókmenntir —
um hlutlæga túlkun eins og hún er
kennd hér viö skólann. En hlýtur
ekki endanlegt gildismat á bók aö
vera persónulegt, huglægt?
— Jú, þaö er rétt og reyndar er
mér illa viö aö tala um hlutlægni I
sambandi viö túlkun. Það væri
sjálfsblekking aö halda að hún sé
möguleg, þótt sjálfsagt sé aö
stefna i átt til hennar.
Hvaö eru aö þinu mati góöar
bókmenntir? •
— Viö getum væntanlega verið
sammála um, aö þekking manns-
ins eykur frelsi hans og þá um leið
möguleika hans til lifshamingju.
Og við getum lika veriö sammála
um, að þessir möguleikar eru oft
stórlega takmarkaðir, m.a.
vegna þess aö þröng og villandi
heimsmynd hneppir vitund
manna i fjötra eöa bæklar hana.
Góbar bókmenntir, eins og
raunar öll list, eru i eðli sinu
frelsandi afl. Þegar ég segi i eðli
sinu þá er ég aö halda fram þeirri
skoðun, aö bókmenntir séu eitt af
þeim tækjum, sem viö höfum til
aö skynja heiminn með, — bók-
menntir gefa ekki aðeins spegil-
mynd af raunveruleikanum,
heldur eru þær miöill, standa á
milli okkar og raunveruleikans.
Þær geta veriö frelsandi afl og átt
mikinn þátt I aö dýpka og auðga
heimsmynd okkar með þvi aö
skapa merkingu, þar sem engin
var fyrir, með þvi aö gefa þögulli
reynslu mál og opna okkur nýja
möguleika. Ef heimsmynd okkar
takmarkast af þeim orðum, sem
við eigum, getur nýstárleg notkun
oröa, — t .d. — brey tt þeirri mynd.
Þess vegna er svo langt frá þvi að
bókmenntir hafi eingöngu þýö-
ingu sem afþreying eða annars
flokks lifsreynsla, heldur gripa
þær inn I allt lif okkar.
Og ég lit svo á, að öll bók-
menntafræöileg umræöa, hvort
sem hún fer fram hér i háskólan-
um eöa i öörum menntastofnun-
um, i dagblöðum eöa manna á
meðal, eigi gildi sitt i þvi aö
styrkja frelsunarmátt bókmennta
og leyfa honum aö njóta sin.
Ellegar þá aö benda á, á hvern
hátt margar bækur stuðla að þvi
að styrkja einhæfa heimsmynd
sem bæklar sálarlifið.
— En þetta er auðvitað ekki
auðvelt viðfangsefni og þegar
miöur tekst geta áhrifin oröiö litil
eöa jafnvel þveröfug. Ms