Tíminn - 06.03.1966, Side 8

SUNNUDAGUR 6. marz 1966
8 TÍMINN
í
Adlai Stevenson kveið jaín-
fraant ósköpin öll fyrir þeirri
standu er hann gengi á fund
Johnsons forseta til að afhenda
honum lausnarbeiðnina. Hann
þóttist ganga að því vísu, að
Johnson mundi leggja sig all
an fram um að fá hann til að
haida embættinu áfram. Svo
mundi hann spyrja, hver ætti
svo serni að koma í staðinn fyrir
mig hjá Sameinuðu þjóðunum
og satt að segja hefur mér ekki
fcomið í hug nokkur maður lík
legur til þess starfs,“ sagði
AdlaL
HMri gerði hann sér neitt
far um það þetta kvöld að gagn
rýna í grundvallaratriðum
stefnuna í Vietnam eða Dómin-
iska lýðveldinu. E. t. v. hefur
hann ekki kært sig um að lýsa
yfir við mig andúð sinni á
stjómarstefnunni gagnvart
Dóminiska lýðveldinu, því að
sennilega hefur honum venð
kunnugt um það, að ég hafði
verið hlynntur bandarískri í-
hlutun á Karíbahafinu, og þótti
mér það þó ill nauðsyn.
Hvi gat forsetinn ekki beðið
í svo sem þrjá daga, þannig að
bægt hefði verið að fá meiri
stuðning frá Suður-Ameriku?“
spurði hann mig. Eg svaraði
því til, að persónulega teldi ég
það ekki hafa verið hægt, að
atburðarásin í Santo Domingo
hefði verið það hröð og að ég
gæti ekki ímyndað mér, að
margar ríkisstjómir Suðuv-
Ameríku vildu fúslega veita
opinbera aðstoð bandarískri
íhlutun í Rómönsku Ameríku.
Þeir mundu ekki sjá sér það
fært vegna ástands í innanrikis
málum, hvað sem liði einkaósk
um þeirra.
„En hvaða nauður rak okkur
til að senda svona fjölmennt
herlið á vettvang, 20 þúsund
manna lið?“ spurði Adlai. Eg
anzaði því, að landvarnarráðu
neytið hefði upphaflega óskað
leyfis til að setja 30 þús. manna
her á land, og Stevenson
komu þessar upplýsingar á
óvart.
Hann reis á fætur, tók glösin
okkar, gekk yfir að litla barn
um og blandaði okkur drykki.
Allt í einu varð hann svo yfir-
3 taks þreytulegur, að ég stakk
upp á því að hann færi í hátt
inn. En hann vildi samt halda
eitthvað áfram samræðum.
Hann fór að segja mér frá laug
ardagsheimsókn sinni til Chequ
ers og sitthvað af Wilson for-
sætisráðherra, sem hann dáöi
mjög. „Eg skal segja þér, að
Wilson gerði það ekki enda-
sleppt. Hann sýndi mér húsíð
hátt og lágt og ekki hætti haun
/ fyrr en hann var búinn að
kynna mig fyrir hverjum cin
asta vinnumanni og vinnukonu
í húsinu."
(Viku síðar, er ég var stadd
ur í Downing Street 10, rifjaði
Wilson upp þessa ferð i
Chequers og sagði: „Adlai virt
ist hafa áhuga á að skoða hvern
krók og kima í húsinu." Enn-
fremur sagði Wilson mér, að
hann hefði sýnt Stevenson
Rubens-málverkið, sem Churc
hill fannst hann þyrfti að gera
bragarbót á og tnálaði mús
inn á myndina. „ímyndið yður
sjálfstraust þess manns, sem
leyfði sér að breyta málverki
eftir Rubens!" bætti Wilson
við, er hann sagði mér frá
þessu).
Við ræddum aftur og fram
um Sameinuðu þjóðirnar, Wash
ington ,Vietnamm, Démini-
ska lýðveldið og hvað Steven
son hugsaði til eigin framtíðar.
Hann rifjaði upp dag einn i
skrifstofu Johnsons forseta, þeg
ar forsetinn gaf skipanir um
að senda út af örkinni dálítinn
flokk sjóliða til að bjarga út-
lendingum ,sem voru í hættu í
Santo Domingo. Aðrir viðstadd
ir í forsetaskrifstofunni voru
Dean Rusk utanríkisráðherra,
McGeorge Bundy, sérlegur að-
stoðarmaður forsetans, og Hu-
bert Humhrey varaforseti.
Forsetinn las upphátt tilkynn
inguna, sem hann ætlaði að
flytja í útvarpinu. Og þar var
drepið á fleira en sendiförina
til að bjarga útlendingum.
Þar var setning svohljóðandi,
að Bandaríkin mundu ætíð vera
reiðubúin að hjálpa Dómin-
iska lýðveldinu við að varðveita
frelsi sitt. Þetta var fyrsta á-
bendingin um það, að nokkum
mann á æðri stöðum renndi
grun í hættuna á kommúnista
byltingu. Þessi setning mundi
draga ófyrirsjáanlegan pólitísk
an dilk á eftir sér. Stevensoa
kvaðst hafa spurt forsetann
hvort hann hefði á móti að lesa
þessa sérstöku málsgrein aft-
ur. Johnson gerði það. ,Jlvaö
þýðir þetta?“ spurði Stevenson
fundarmenn í heild. Mér skild
ist, að ekkert sérstakt svar hefði
verið gefið við þeirri spurn-
ingu, en Johnson varð allábúð
armikill og fór að velta þessu
atriði fyrir sér.
Síðari grein
Stevenson kvaðst hafa hallað
sér í áttina að Humphrey, sem
væri sér mjög að skapi, og
hvíslað: „Segðu eitthvað!" En
Humphrey lagði fingur á varir
sér og hristi höfuðið.
„Eg gekk til Mac Bundy, sem
stóð við gluggann og horfði út
og sagði: „Hvað álítur þú?“
Bundy svaraði: „Eg er á báðum
áttum." Stevenson duldi ekki
fyrirlitninguna yfir þessu svar;,
er hann sagði mér söguna.
Loks tók forsetinn símaheyrn
artólið og bað um samband við
Thomas C. Mann, varautanrik
isráðherra í efnahagsmálum.
Mann, sem var harðsoðinn raun
sæismaður í rómansk-amerísk-
um málefnum, sagði forsetan-
um, að hann sæi ekkert athuga
vert við þessa setningu. En
Adlai sagði, að innan skamms
hefði forsetinn snúið sér að hon
um og mælt: „Eg hcld að þú
hafir rétt fyrir þér“ og strikaði
svo með blýanti yfir þessa vafa
sömu setningu.
Adlai minntist persónulegra
auðímýkinga. í vor sem leið var
forsetinn að búa sig undir að
halda mikla ræðu í San Fran
sisco á tuttugu ára afmæli Sam
einuðu þjóðanna. Stevenson var
beðinn að semja frumgerð ræð
unnar, sem hann gerði og lagði
þar fram nokkrar vandlega
hugsaðar stefnutillögur. Rétt
á eftir birti New York Times
grein eftir James Reston, þar
sem hann kom með kænlega
spádóma um tillögur forsetans.
Sennilega af þessari ástæðu lét
forsetinn endursemja ræðuna
að mestu leyti.
Þegar Stevenson, sem var þó
allténd aðalsendifulltrúi Banda
ríkjanna hjá Sameinuðu þjóð
unum, kom í Hvíta húsið til að
fá að heyra endanlega gerð
ræðunnar, gat Richard Good-
win, aðstoðarmaður forsetans
og vinur Stevensons, ekki með
nokkru móti fallizt á það. Hann
sagði Stevenson að Johnson for
seti hafi þvertekið fyrir, að
ræðan væri sýnd nokkrum
manni, að Stevenson og Rusk
ráðherra alls ekki undanskild
um. „Það sem eftir var af bok
menntalegu gildi ræðunnar, var
frá mér komið, þótt mergurinn
málsins í tillögum mínum haíi
verið numinn burt“ sagði Stev
enson.
Mér fannst þessi atburður
hafa sært hann og móðgað. Og
samt. í allri hinni löngu sam
ræðu okkar þetta kvöld, lét
hann ekki hnjóðsyrði falla
eða gagnrýni á Johnson. Mér er
næst að halda, að hann hafi
borið virðingu fyrir hæfni
forsetans en alls ekki verið
hlýtt til hans persónulega sem
manns.
Ég spurði hann álits á Dean
Rusk, þeim er skipaði stöðuna,
sem Stevenson hafði viljað fá.
Hann yppti lítillega öxlum
og svaraði: „Æ, ég á erfitt með
að botna í honum. Hann er
svona hálfpartinn steinrunn-
inn.“
Þegar Kennedy forseti féll
frá, vissi Stevenson ekki,
hvort nýi forsetinn vildi að
hann héldi áfram hjá Sam
einuðu þjóðunum eða hvort
hann sjálfur kærði sig um
það. Næst er hann hitti John
son, hvatti forsetinn hann til
að kveðja fréttamenn á sinn
fund og tilkynna, að hann hefði
„látið skrá sig um stundarsak-
ir.“ Adlai sagði mér, að
hann hafi færzt undan þessu
og látið sitja við það orða-
lag á tilkynningunni, að hann
mundi ekki ganga af skipinu á
örlagatímum.
Stevenson varð að koma fram
sem umboðsmaður bandarískr
ar utanríkisstefnu hjá Sam
einuðu þjóðunum, en vita-
skuld áleit hann sig meira
en það. Fjöldi fólks í mörg
um iöndum heims hafði dáð
hann og fagnað honum sem
nokkurs konar tákni friðar
um víða veröld. um háleita
hugsun og manngæzku. Sem
manninum Adlai Stevenson
var honum í mun að reyna
af fremsta megni að gera
þjóðir heims öruggari um til-
veru sína. Hann hafði miklar
áhyggjur út af stríðinu í Viet
nam.
Nú hagræddi hann sér
enn betur í sóffanum og sagði
mér sögur af samningatilraun-
um, sem hvorki almenningi né
mér var kunnugt um. Ég veit
ekki hvort sumt fólk fær fyrir
boða um dauða sinn. Og þó,
á meðan Adlai var að tala,
gat ég ekki varizt þeirri hugs
un, að hann væri að segja mér
frá þessu öllu af því að honum
byði í grun, að þetta yrði að
kunngjöra áður en það væri
um seinan.
Snemma hausts 1964, hélt
hann áfram, hafði U Thant fram
kvæmdastjóri Sameinuðu þjóð
anna persónulega fengið stjórn
arvöld Norður-Vietnam til að
samþykkja að gera sendiboða
út af örkinni til viðræðna við
bandarískan sendifulltrúa í
Rangoon í Burma. Einhver í
Washington vildi endilega að
þessari tilraun yrði frestað
fram yfir forsetakosningar. Þeg
ar kosningar voru um garð
gengnar, tók U Thant aftur
upp þráðinn. Hanoi var enn
fús til að gera út sendiboða.
En Robert McNamara land-
varnarráðherra var hreinlega
andvígur þessari sáttatilraun,
það yrði að upplýsa stjórnina
í Suður-Vietnam um þetta, því
þetta væri bara til að draga sið
ferðisstyrkinn úr henni, og
ekki væri bætandi á vandræða
ástandið á því búi. Þetta
sagði Stevenson og það með,
að U Thant hefði orðið æva-
reiður út af því, að þannig
var spiUt öllum árangri af
þrotlausum tilraunum hans til
sátta, en hann hafi samt ekki
gert uppskátt um það, sem
gerzt hafði.
Tíminn leið og stríðið breidd
ist út. Úr öllum áttum innan
Sameinuðu þjóðanna var 'lagt
hart að U Thant að beita sér
sem helzti friðarpostuli heims-
Því stakk hann upp á skil
yrðislausu vopnahléi og yrði
vopnahléslínan dregin ekki
aðeins yfir Vietnam, heldur
einnig grannríkið Laos. U
Thant kom með þessa stór-
merku uppástungu. Bandarískir
embættismenn gætu stílað skil
mála um vopnahléstilboð, ná-
kvæmlega eftir sínu höfði, og
hann, U Thant, skyldi túlka
það nákvæmlega þeim orðum.
Aftur hafi McNamara hafn
að. sagði Stevenson mér og
kvaðst ekki vita til, að nokk
urt svar hafi komið frá Rusk
utanríkisráðherra.
Er þessir atburðir gerðust,
var það yfirlýst sjónarmið
Bandaríkjanna, að haldið yrði
áfram að berjast unz Norður-
Vietnam „léti nágranna sína
í friði“ eins og það hét á
máli utanríkisráðuneytisins þá.
Það þýddi m. ö o. að komm
únistar yrðu að hafa frum
kvæðið að því að hætta að
berjast. Og það var fyrst í
ræðunni, er Johnson forseti
hélt í Baltimore í apríl s. 1.
að hann tilkynnti, að Banda
rikin lýstu sig fús til samn
ingaumleitana án þess að
setja skilyrði.
(Nokkrum dögum eftir frá
fall Stevensons flutti ég er
indi í CBS-útvarpi og rakti
þar í megindráttum það. sem
hér greinir frá án þess þó að
tilgreina heimildir, sem nauð
syn knýr oft til. en það kalla
fréttamenn í Washington
„reglu nauðungarrithvinsku.“
Ég varð ekki var við nein við
brögð gagnvart þessum upp-
lýsingum þá, en hálfum mán-
uði síðar, er ég skrapp í fríi
Framhald á bls. 12
I