Tíminn - 06.03.1966, Side 9

SUNNUDAGUR 6. marz 1966
j nýjum Ásgríms-
lundi.
Lítinn vafa má telja á því, að
mörgum listelskum manni verði
gengið næstu dagana inn í Boga-
salinn til þess að skoða Ásgrims
sýninguna, sem þar er opin
þessa daga. Mikill yndisarður er
að skoða myndir Ásgríms aftur
og aftur eins og færi gefst á
meðal annars í Listasafni rikis-
ins og þó fremur í húsi hans
sjálfs við Bergstaðastræti, þar
sem skipt er um myndir með
jöfnu millibili. Ásgrímur Jóns-
son hefði orðið niræður þessa
daga, ef hann hefði lifað. Lista-
auður sá, sem hann gaf íslenzku
þjóðinni, er veigamikiil hluti af
þjóðbúningi hennar og vafasamt
TÍMINN
Á Ásgrímssýningunni í Bogasalnum. 'Frú Bjarnveig Bjarnadóttir fyrir miðju.
MENN OG MÁLEFNI
0 ’* o \.
að hún eigi betri útgáfu íslands-
sögu og íslandslýsingar. Húsið
hans við Bergstaðastræti er orð-
ið að lítilli listakirkju, þar sem
allir hljóta að ganga um með
lotningu.
En sýning sú, sem nú er í
Bogasalnum, er nýr fjársjóður
þessa listaauðs, myndir, sem
menn fá að skoða í fyrsta sinn,
ný verk sem birtast tugum sam-
an. Allir afkastamiklir málarar
eiga urmul hálfgerðra eða ólok-
inna verka, og svo var einnig
um Ásgrím. En hann bjó jafn-
an við þröngan húsakost, og því
varð geymsla ýmissa fulllok-
inna mynda hans ekki ætíð sem
skyldi. Eftir hann fundust tugir
fagurra og fullgerðra mynda,
sem skemmzt höfðu eða óhreink
azt. Stjórn Ásgrímssafns með
frú Bjarnveigu Bjarnadóttur í
broddi fylkingar réðst í að
reyna að bjarga þessum auði
með því að senda verkin til út-
landa, þar sem sérfræðingar
skíra þau. Þjóðin á Bjarnveigu
meira að þakka, en menn gera
sér ef til vill ljóst enn, fyrir
gæzlu hennar á Ásgrímssafni.
Og nú gefst mönnum færi á að
ganga í nýjan lund til Ásgríms
í Bogasalnum. Þá för skyldu
menn ekki láta undir höfuð
leggjast, því að enginn hefur
málað íslenzkan bjarkaskóg né
;'lenzka fjallasýn fegur en hann.
Hér er um sérstæðan og merki-
legan listaviðburð að ræða.
Þau eru mörg „alþýðuafmæl-
in“ í þessari viku. Hinn 11. þessa
mánaðar verða Alþýðublaðið og
Mþýðuflokkurinn fimmtug og
degi síðar Alþýðusambandið.
t>að var á miðjum öðrum áratugi
bessarar aldar, sem íslenzk
•°rkamannastétt, sem kallaði sig
með hreykni alþýðu. fann sam-
^akamátt sinn, beislaði hann og
tók að beita honum. Vafalitið
má telja stofnun Alþýðusam-
bands íslands einn allra merk-
asta tímamótaviðburð í íslenzkri
sióifeitaptiis- og framfarasögu. og
fá =amtök munu hafa höggvið
á fleiri hnúta og viðjar, sem
krepptu að fátækasta hluta þjóð
arinnar. Þessar stéttir hafa
marga hildi háð og margan sig-
ur unnið í krafti samtaka sinna,
og oft orðið að sækja fast fram.
Alþýðublaðið og Alþýðuflokk
urinn áttu lengi mikinn og giftu
drjúgan þátt í sókn þessara
stétta úr umkomuleysi til betra
lífs, og fyrir það hlýtur þjóðin
að votta þeim þakklæti. En
ánægjulegra hefði verið, að Al-
þýðuflokkurinn hefði nú verið
ráðandi afl í stjórn og sókn AI-
þýðusambandsins en ekki í
vinnumennsku hjá þeim stóru
húsbændum, sem barátta Al-
þýðusambandsins hefur löngum
verið hörðust við. Hlýtur það að
verða mörgum Alþýðuflokks-
manni nokkurt umhugsunarefni
þessa afmælisdaga, hvernig á
því stendur, að nú er svo sköp-
um skipt.
Getum við unað
meiðvrðalöesiöf-
inni lengur ?
Oft og mörgum sinnum hefur
það verið umræðuefni, hvort
meiðyrðalöggjöf sú, sem nú gild
ir, og orðin er allgömul, sé ekki
úrelt og ekki lengur í sam-
ræmi við nútíðarskilning í prent
frelsi. Enginn telur meiðyrðalög
gjöf með öllu óþarfa og flestir
telja, að ákvæði hennar eigi að
miðast við það að vernda menn
fyrir álygum, fyrir ósönnum
áburði. En hitt er jafnrétt, að
gildandi ákvæði hennar ganga
lengra. Þau gera ráð fyrir, að
áburður, ámæli og sakagiftir
geti talizt refsivert athæfi, þótt
sannaðar séu. Þessi ákvæði eru
meira að segja svo hörð, að þau
hlióta að hefta og skerða gagn-
i-vni. sem oft og einatt er sam-
félaginu gagnleg og beinlínis í
biónustu almenns siðgæðis og
rét.tlætis, og því eru lögin ærið
oft skjöldur fyrir einstaklinga,
sem vinna verk, er aðrir bíða
caklausir tjón af. og þau girða
oft veg sannra málsraka til upp-
ivcingar brotamálum.
Fyrr á árum voru meiðvrða-
mái mjög tíð ef mönnum þótti
illa að sér vegið í blöðum eða
á öðrum opinberum vettvangi.
Blaðamenn og ritstjórar fengu
oft dóma, og margt var dæmt
„dautt og órnerkt," án tillits til
sanngildis. Fésektir og jafnvel
fangelsisdómar fylgdu stundum.
Á síðustu áratugum hefur orðið
á þessu breyting. Stefnum fyr-
ir meiðyrði fækkaði að mun.
Menn töldu það varla ómaksins
vert að standa í málaferlum,
þótt ógætilega væri að þeim
vegið í orði, og sú skoðun varð
æ ríkari, að mestu máli skipti
að verja sig fyrir dómstóli al-
menningsálitsins. Hið opinbera
viðurkenndi og óbeinlínis, að
ákvæði meiðyrðalöggjafarinnar
væru úrelt með þvi að fram-
fylgja um skeið slælega dómum,
og dómstólar dæmdu lágar fé-
sektir fyrir meiðyrði. Svo var
komið, að menn töldu í raun
og veru búandi við núverandi
meiðyrðalöggjöf vegna þess, að
henni var beitt vægilega og meið
yrðadómar oft taldir marklitlir.
Endurskoðun
tímabær.
Þannig hefur staðið alllengi,
en ýmis sólarmerki hin síðustu
misseri benda til, að endurmati
þessara meiðyrðaákvæða verði
varla skotið á frest lengur. Dóm-
ar hafa verið þyngdir, og fyrir
skömmu féll meiðyrðadómur
með óvenjulega háum fésektum
og ærubótum. Svo virðist sem
stærsta blað landsins telji þetta
merk þáttaskil til umbóta og seg
ir svo um það í forystugrein:
„Fram að þessu hefur meið-
yrðalöggjöfin ekki veitt mikla
vernd hér á landi, en sýnilegt
er nú, að dómstólar skilja bet-
ur en áður. að þessi löggjöf á
að vernda æru manna. og má
vera að þessi dómur verði til
þess, að sorpblöðin fari sér hæg-
ar héðan 1 frá en hingað til.“
Hins vegar fer varla hjá því,
sð hinir þ.yngdu meiðyrðadóm-
ar. sem felldir eru eftir ákvæð-
’irn sem telja áburðarsök meið-
vrðj. hvort sem hún er sönnuð
eða ekki, hljóti að gera
mönnum ljóst að þessum ákvæð
um verður að breyta. Það er
ekkert leyndarmál, að umræður
dagblaða um meint misferlismál
verða ærið oft siðlítil einmitt
vegna hinna hörðu meiðyrðaá-
kvæða. Blöðin tala um þessi mál
undir rós og án þess að nefna
nöfn, þótt þau viti og geti sann-
að misferlið á ákveðna einstakl-
inga, og þannig lendir áburður-
inn oft á hópi manna eða jafnvel
stétt, þar sem fleiri eru sak-
lausir en sekir. Slíkt er auðvit-
að eins mikið eða meira siðleysi
en að nefna þá eina, sem sekir
eru.
Við athugun mundu menn
vafalítið komast að þeirri nið-
urstöðu, að meiðyrðaákvæðin
séu úrelt, þau séu ekki í sam-
ræmi við nútímaskilning á eðli
og nauðsyn prentfrelsis og leiði
eins oft til siðlægingar sem sið-
betrunar í umræðum og jafnvel
eins oft til ærukrenkingar sem
æruverndar saklausra manna.
listalaun á dagskrá
Svo hefur nú farið sem
ástæða var til að ætla eftir síð-
ustu atburði við úthlutun lista
mannalauna, að hreyfing er kom
in á þessi mál, þó að mennta-
málaráðherra, sem lýst hafði yf-
ir, að hann mundi nú freista
þess á nýjan leik að leysa mál-
ið úr sjálfheldunni, haldi enn
að sér höndum. Tvö frumvörp
um nýja skipan þessara mála
eru komin fram á Alþingi, ann-
að frá Gils Guðmundssyni, hitt
frá Karli Kristjánssyni. Frum-
vörp þessi hníga um margt í
sömu átt en þó ber nokkuð á
milli. Frumvarp Gils er öllu viða
meira og bindur saman fleiri
hliðarþætti. Frumvarp Karls er
fremur miðað við raunhæfa
lausn þess vanda, sem við blas-
ir og harðast kreppir að. en leið-
ir hjá sér að blanda í málið
öðrum báttum Það er þvi miklu
h'klegra til þess að verða raun-
hæfur áfangi til lausnar vanda-
málsins.
op IWin.
I mjög athyglisverðri fram-
sögnræðu. sem Karl Kristjáns-
son flutti fyrir frumvarpi sínu,
'’æddi hann meðal annars tölu-
vert um sambúð valdsins og list-
____________________________9
arinnar — stjórnmálanna og
skáldverksins, og mælti á þessa
leið:
„í öðru lagi er svo tilhneig-
ing pólitískra valdhafa til þess
að vilja sveigja listir til þjón-
untu við sína stefnu og láta iðk-
endur lista njóta þess eða gjalda,
hver afstaða þeirra er. Þar af
leiðir, að það er óverjandi ónær-
gætni gagnvart listum að hafa
þá skipan, sem við höfum, að
kjósa menn éftir flokkspólittsk-
um línum til þess að skipta
milli listamanna því fé, sem Al-
þingi veitir á ári hverju til list-
launa. Þetta er samvizkulaust
gagnvart listunum og hlýtur að
hefna sín í menningu þjóðarinn
ar, þegar til lengdar lætur. List-
in á ekki að þurfa að lúta öðr-
um lögmálum en sínum eigin.
Hún á að vera frjáls. Listamenn
eiga ekki að vera málalið. Þeir
eiga ekki að þurfa að gæta hags-
muna gagnvart ríkisvaldi í sköp-
un eða túlkun listar.
Shakespeare sagði: „Valdið
setur tunguhaft á listina.“ Þetta
er sígildur sannleikur. En vald-
ið gerir þetta þegar það getur.“
Karl minnti síðan á afskipti
og átök „valdsins“ á Alþingi
um listamannalaun fyrr á ár-
um, svo sem um listalaun til
„byltingaskáldsins“ Þarsteins Er
lingssonar, Matthíasar Jochums-
sonar og Halldórs Laxness og
taldi, að þótt þessi dæmi væru
gömul, sýndu önnur nýrri, að
við hér á íslandi hefðum ekki
gætt þess nógu vel, að valdið
reyndi ekki að setja tunguhaft á
listina. Síðan sagði hann m.a.:
„Þrjú síðustu árin hefur sjö
manna nefnd skipt fjárfúlgu
þeirri, sem Alþingi hefur veitt
til listlauna. Nefndin hefur ver-
ið kosin hlutfallskosningu í sam
einuðu þingi, og er flokkslega
í sömu styrkleikahlutföllum og
þingið. Þar hefur ríkisstjórnin
sinn meirihluta. Og stjórnar-
meirihlutinn í nefndinni hagar
sér líkt og meirihlutinn á Al-
þingi, rétt eins og verið sé að
vinna að pólitískum ákvörðun-
um. Svört messa yfir ríkjandi
þjóðlífsstefnu fær ekki neina
viðurkenningu hjá meirihlutan-
um. Þar kemur ekki til greina
að launa neina lýsingu á öheil-
brigðu borgarlífi samtíðar.
Ég er með þessu ekki að deila
á meirihlutamennina í nefnd-
inni, þótt vissulega séu þeir
ásökunarverðir. En þeir eru í
álögum pólitíkurinnar. Ég er að
deila á það fyrirkomulag, sem
veldur álögunum.
I istin er laneferða-
nesti.
Að lokum sagði Karl:
„Stefna sú, er ég vil láta frum
varpið þjóna er þessi:
Að leysa listlaunareglurnar úr
þeim viðjum annarlegra og
óskildra sjónarmiða, sem þar
hafa verið að verki.
Að tryggja svo sem unnt er,
að þeir einir hafi úthlutun á
hendi, er sæmilega dómbær-
ir séu á hverja listgrein og hafi
t.iltrú launþeganna sjálfra og
vinni verk sín á ábyrgð þeirra.
Að skipulagið sé lifandi og
’f'ðræðislegt, stirðni hvorki né
storkni í akademíu eða emb-
ættislegu formi.
Að úthlutun listalauna sé út af
fyrir sig og ekki ofin samar
Framhald á 14. síðu.
‘ \ '»r 't,