Lesbók Morgunblaðsins - 15.04.1945, Síða 2

210 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS
fjölcli gamalla, íslenskra handrita
er ívarðveittur í erlendum bóka-
söfnuni, einkuin í Damnörku, eu
einnig annars stflðar, svo sein Eng-
landi og Svíþjóð. Með hvaða hivtti
eru þau þangað komin? Lítum á,
hvernig hin sænska bókmennta-
saga Schiic ks og Warburgs segir,
að við höfuin komist yfir handritin
frá sögueynni. Fyrst skýra þeir frá,
að snetnma á 17. öld hafi íslenskir
lærdómsnienn byrjað að „safna hin-
um gömlu handrituni. sem |iá virt-
ust „á liarmi glötunarinnar“ og
senda þau til Danmerknr í ríkum
mæli. Síðan kemst bókmenntasag-
an þannig að orði: „Einn ötulasti
safnari meöal hinna dönsku lær-
dómsinanna, sem handrit þessi voru
send til, var Stephanius, víðfrægur
maður. Árið 1652. tveimur árum eft-
ir látjhans seldi ckk.ja lians Kristínu
Svíadrottningu söfn hans. og frá
henni komust þau í hendur Magn-
i'iss Gabriel de la Gardie, sem gaf
Uppsalaháskóla öll handritin árið
166“. I þessari dýrmætu gjöf de la
Gardies voru 65 handrit. Flest
þeirra höfðu áður ivcrið í eigu
Stephaniusar, og á þennan háttt
fjekk bókasafnið fyrsta stóra, ís-
lenska handritasafnið. 1 því voru
ekki ómcrkari handrit en l'ppsala-
edda, sem svo er kölluð, sögur Ólal's
Tryggvasonar og^Ólafs helga, Grctt
is saga og fjöldi fornaldarsagna og
riddarasagna frá miðölduni“. „Um
svipað leyti barst sænskum fræði-
mönnum nýr fengur ísleuskra hand-
rita. —• Árið 1658 var íslcnskur
stúdent, Jón Rúgmann að nafni,
tekinn höndum á lciðinni frá Is-
landi til Danmerkur og flutt-
ur til Svíþjóðar. Stjórnin þar færði
sjer þetta herfang vcl í nyt. llún
rjeð Rúgmann til sín, og árið 1661
var hann sendur til íslands til að
safna handritum. Ilann kom aftur
með mikinn hlut, sem settur var, í
fornminjasafnið (antikvitetskolleg-
iet), er þá var nýstofnað. Söfn þess
stækkuðu enn meir fyrir atbeina
annarra íslcndinga, enda þótt
danska stjórnin öfundaðist vfir
feng sæuska ríkisins og bannaði út-
flutning handrita frá eynni“. —•
(111. sv. litt. hist., 3. útg., 240 o. áfr.)
lslendinguin hefur lengi sviði sárt,
að það, sem þeir sjálfir kalla oft
dýrmætustu eign sína, skuli vera í
höndum útlendinga. I’að cr eðlilegt,
að þessi tilfinning örvist mjög und-
ir lok baráttunnar fvrir sjálfstæði
íslands. lí umræðum síðustu ára um
algerðan skilnað Islands frá Dan-
mörku og konungi hennar. hefur
handritamálið oft skotið upp koll-
inum. t blaði íslcnskra háskóla-
stúdenta,':.,Stúdentablaðinu“. 1. des.
1943, segir einn höfundur m. a.:
„Við verðum að fá heim íslcnskar
bækur og handrit, sem geymd eru
í Kauiimannahöfn. Danir geta tæj>-
ast neitað okkur um það. Þessi liand
rit eru dýrmætasti fjársjóður ís-
lensku þjóðarinnar og sameign henn-
ar allrar“. Sú skoðun er almenn,
að gera megi ráð fyrir skilningi
hins aðiljans. „þar sem íslendingar
eiga í þeim cfnuin við frændur sína'
að skipta“, cins og komist er að
orði í forystugrein Morgunblaðsins
19. sept. ’44. Þannig bendir allt til,
að íslendngar ætli sjer aðeins að
bíða betra ástands [í alþjóðaskipt-
um og hefja þá meginsókn í hand-
ritamálinu.
í Morgunblaðinu, 5. ágúst 1944,
var sagt frá grcin, sem birtist í
Svenska Dagbladet, 26. júní 1944.
Ilún hcitir „Dansk-islándskaIkultur-
bekymmer", og er samin af
Óskari Wicselgrcn. Sjónarmið Wics-
elgrens ínunu varla vera tslending-
um að skapi. Ilann er því andvígur,
að handritin verði aftur flutt til
Isiands. Eftir því, sem hinum ís-
lcnska blaðamanni scgist frá, álítur
hann þau vel geymd, þar scin þau
eru. Það væri illa gert að taka þau
þaðan. Það væri „að slíta þau úr
samhengi“ við annað, seni geymt
er í þessum bókasöfnuui í Kaup-
mannahöfu, Stokkhólmi og Uppsöl-
um. Reykjavík sje svo langt t'ir
þjóðbraut, að erfitt sjc að komast
þangað o. s. frv. llvorki í Svíþjóð
nje annars staðar í hciminum geti
vísindamenn dregið taum Islend-
inga í þessu máli. tslcnski út-
drátturinn endar á þessari beisku
athugasemd: „Það lætur nærri, að
manni detti í lnTg við lcstur grcin-
arinniir, að höf. hcnnar búist við,
að danskir vísindamenn og dönsk
vfirvöld kunni að vera á öðru máli
en hann, og því hugsi liann það ráð,
að gefa þeim Dönum, sem kynnu
að hugsa eins og hann, sem öflug-
astan stuðning frá sænskri hlið.
meðan málið að öðru lcyti liggur
í þagnargildi“. Hin sænsku ummæli
eru þannig skilin semj framhleypnis-
leg afskipti, tilraun til að veikja
fyrirfram málstað tslendinga, sem
þeir munu scinna rökstyðja, og
það áður en annar meginaðili máls-
ins, Danir, hafa gctað látið í ljós
afstöðu sína.
Viðtökurnirr, scm grcin Wiescl-
grens fjckk, cru cnn cinn vitnis-
burður um viðkvæmni tslcndinga,
gagnvart handritamálinu. Þeim er
ekki sama, hvað sagt er af Svía
hálfu í þcssu samnorræna máli,
hvorki af opinberum starfmönnum
njc sjerfræðingum. En þessi litli
árekstur cr okkur Svíum nægilegt
tilefni til að hefja cnn á ný máls
á þcssum óleysta vanda.
Uui þœr mundir, scm'útflutningur
handrita liófst, var mikið niður-
lægingartímabil á Islandi, m. a.
vegna ánauðar dönsku cinokitnar-
verslunarinnar. Ilin harða lífsbar-
átta krafðist kralta þjóðarinnar ó-
skiptra. Áhugi og umhyggja fvrir
gömJum handritum hlaut að dofna
cða þverra mcð öllu í stritinu
fyrir brýnustu þörfum lífsins. —.
Einn frægasti rithöfundur meðal
inna yngri manna, llalldór Kiljau
Laxncss, lætur í síðustu bók