Lesbók Morgunblaðsins - 15.04.1945, Blaðsíða 14

LESBÓK MOllGUNBLAÐSINS
f 222
honuin lielst að falli mannúð sú
og mildi, er hann vildi sýna. Varð
lit lir því langtj og leiðinlegt málu-
þras, og hið ótugtarlegasta í alla
staði. Dœmdu þeir Árni Magnús-
son og Páll Vídalín, Sigurð lögmann
cr hann var kominn hátt á sjötugs
aldur frá embætti og æru, en alt
hansfje fallið konungi. Skaut Sig-
,urður þá málum sínum, til hins
danska Hæstarjettar, er leit öðru-
vísi á en hinii’ íslensku dómendur,
og sýknaði llæstirjettur Sigurð al-
gjörlega, en dæmi þá Árna og Pál,
til að greiða Sigurði 300 ríkisdali í
' skaðabætur. Eftir það varð Sig-
urður' ekki fyrir neinni áreitni, og
bjó búi sínu, í Saurbæ, þar til hann
andaðist áttræður að aldri árið 1723
Þau Sigurðurjlögmaður og Ragn-
heiður kona hans, eignuðust 10 börn
og dóu flest þeirra ung, og ekki
eru ættir nema frá þrem þeirra,
,eu það eru fjölmennir og ágætir
ættleggir.
Árið 1686, keypti Sigurður B.jörni<
son, stórbýlið Hvítárvelli og fleiri
jarðir þar í grend, sem verið höfðu
konungseignir. Var það með að-
stoð og fyrir milligöngu Þórðar
biskups Þorlákssonar, sem jafnan
mátti sín nokurs í konungsgarði.
Ekki átti|Sigurður jörðina þó lengi,
r því árið eftir hafði hann jarðkaup
f við Hinrik Magnússon, á Hvítár-
völlum og Saurbæ, sem þá hafði í
marga ættliði, verið ættaróðal for-
r feðra Ilinriks.
9 l Jarðirnar Árntún<og Hjarðarnes,
voru eign kirkjunnar í Saurbæ, en
þar hafði frá fornu fari verið Pjet-
urskirkja og átti hún á dögum Viik-
ins biskups, allgóðan bústofn eða
(10 kýr, 15 ær, tvævetran griðung, og
r 3 hross, einnig átti hún þá 30 hundr
r uð í heimalandi Saurbæar, en ekki
f er getið um að hún hafi þá átt
aðrar jarðeignir.
^ i Mela með 3 hjáleigum, áttu þau
'i: Erlingur lögrjettum. Eyjólfsson
[ i Blönduholti í Kjós, seœ átti
stærsta hluta jarðarinnar, ekkjan
Þórdís Hjaltadóttir, sem þar bjó.
Ilalldór Þórðarson á Möðruvöllum
í Kjós, og einhver Guðrún Þorkells-
dóttir prófastsekkja í Haukadal.
Erlingur í Blönduholti, var son-
ur Eyjólfs á Hvítárvöllum Isleiís-
sonar í Saurbæ, Eyjólfssonar sýslu-
manns í Rangárþingi|IIalldórssonar.
Fyrri kona Erlings var Ingibjörg
dóttir Páls landsskrifara á Ilvann-
eyri Gíslasonar sýslum. Þórðarson-
ar lögm. Guðmundssonar. Meðal
banta þeirra, voru prestai ni ‘, sj-<ra
Jón á Ólafsvöllmn ogjsjera Ilannes
í Árnarbæli. Seinni kona Erlings
hjet Guðný Halldórsdóttir, einbirni
þeirra var sjerajGísli, er varð prest-
ur á Ólafsvöllum eftir bróður sinn,
i- frá honum koniin hin kunna og
fjölmenna Reykja-ætt á Skeiðum.
Erlingur í Blönduholti hefur verið
merkismaður, og orðið kynsæll í
besta lagi.
Þórdís, sem bjó á Melum, var
ekkja|Guðmundar bróður nýnefnds
Erlings. Var hún dóttir Iljalta á
Raufarfelli undir Eyjafjöllum, Jóns
sonar prests í Kált'holti, Stefánsson-
ar,prests í Odda, Gíslasonar biskups
Jónssonar.
Halldór á Möðruvöllum var son-
ur Þórðar Ormssonar í Eyjum í
Kjós. En kona hans var Sesselja
systir Erlings í Blönduholti og
þeirra systkina. og hefir hún erft
þennan part í Melaeigninni.
Tindastaðir er síðasti bær á Kjal-
arncsi, eigandi þeirrar jarðar og
ábúandi, var ITelgi Eyjólfsson,
bróðir Erlings í Blönduholti. Móðir
þeirra systkina, scm|'ekki hefur áð-
ur verið nefnd, var Agata Hclga-
dóttir, en móðir hennar var Þmáð-
urjdóttir sjera Ásgeirs á Lundi Há-
konarsonar sýslum.
I Kjósinni voru á þessum tíma
43 ábýlisjarðir, og skiftust þær
þannig milli eigenda : Konungsjarð-
ir voru 3, kirkjan átti 4, skálholts-
stóll 2, en 34 jarðir voru í einka-
eign. Myndi það því lengja þetta
mál um of, að gera grein fyrir
eigendum ,þeirra, á sama hátt og
gert hefir verið, um aðra jarðeig-
endur á þessu svæði.
ÁD ÞESSU athuguðu kemur í
Ijós, að uppúr aldamétunum 1700
skiftust jarðeignir í Kjalarnesþingi
þannig lmilli eigenda: Konungsjarð-
ir voru 265, hinar ýrasu kirkjur áttu
74 jarðir, Skálholtsstóll 32, en jarð-
ir ííeinkaeign voru 104. Þar af voru
röskar 60 í Kjósinni og vestur Kjal-
arnesi. i
Með konungsúrskurði dags. 15.
apríl 1785 var ákveðið að flytja
skóla og biskupsstól frá Skálholti
til Reykjavíkur og selja jarðeignir
stólsins. En hinar mörgu konungs-
jarðir hjer á landi urðu landssjóðs-
eign með stjórnarskránni 1874. Nú
hefup meginþorri þeirra A’erið seld-
ur og komist í einkaeign, þó mun
ríkissjóður íslands cnnþá hafa um-
ráð yfir því sem Uæst 250 jarðeign-
um víðsvegar um land;'eru það síð-
ustu leyfar hinna fornu konungs-
jarða.
Athyglisvert er það og einkenn-
andi fyTir ástandið, eins og það
var á þessum tíma í Kjalarnesþingi,
að það er alveg stök undantekn-
ing að nafnbótarlaus bóndilá jarðar-
skika. Um Suðurnes voru flestir
búsettir menn leiguligar konungs.
Auk jarðarafgjaldanna og leigu-
gjalds fyrir kúgildin, urðu þeir
landsetar einnig að inna hinar marg
víslegustu kvaðir af höndum. Var sú
kúgun, og auðmýkjandi niðurlæging
‘er silgdi í því kjölfarinu, öllumlfjár
útlátum háskalegri, enda var kvöð-
um þessum mjög oft misbeitt til
hins ýtrasta.
Bogi Benediktsson (1771-1840)
höfundur hinnar miklu fróðleiks-
námu, Sýslumannaæfa, scgir: „I
suðvesturhluta Kjalarnesþings vorit
og hin bestu fiskiver, því tóku tjeð-
ir umboðsmenn (konungs) undir