Lesbók Morgunblaðsins - 23.06.1963, Blaðsíða 1

Lesbók Morgunblaðsins - 23.06.1963, Blaðsíða 1
r 'Mw$wMtó8te» \ 21. tbl. — 23. júni 1963 — 38. árg. Eftir prófessor Halldór Halldórsson ELZTA TIMARIT A NORÐIJRLÖNDIJM JfXtjánda öldin hefir líklega reynzt íslendingum andstæðari en allar aðrar, sem yfir þá hafa gengið. Drepsóttir, náttúruhamfarir og verzlunaránauð lögðust á eitt til þess að draga úr viðnámsþrótti þjóðarinnar, og við sjálft lá, að þessi fjandsamlegu öfl yrðu bana- biti hennar. Um aldamótin 1800 var svo komið, að Alþingi hafði verið lagt niður og sömuleiðis annar bisk- upsstóllinn og annar menntaskólinn. Fátækt í landinu var gífurleg og ör- birgðin svo vonlaus, „að slíks munu vart dæmi um nokkurt þjóðfélag hvítra manna nema Grænlendinga hina fornu, eftir að siglingar til landsins höfðu hætt, enda hurfu þeir úr sögunni", eins og prófessor Árni Pálsson komst einu sinni að orði. (Skírnir 1926, 10). i\llt um þetta áttu íslendimgar mörgum merkum mönnum á að skipa á þessari öld, og meðal þeirra bærðust ýms ar andlegar hræringar samtímans, og margs konar tilraunir voru gerðar til viðreisnar þjóðinni í verklegum og and jegum efnum. Kaupmannahöfn var þá glugigi íslendinga, sem vissi að Evrópu. Þangað sóttu ávallt margir íslendingar ti' mennta, og kynni þeirra af erlendum þjóðum Qg stefnum samtíðarinnar urðu þeim hvatning til eflingar landi sínu og þjóð. Upp úr þessum jarðvegi, sem annars vegar var markaður eymdinni, en hins vegar þránni til menningar og viðreisn- ar, eru. Hið íslenzka bókmenntafélag og timarit þess, Skírnir, sprottin. J\ 18. öld höfðu starfað ýmis ís- lenzk félög, sem sinnt höfðu menningar málum. Fyrsta íslenzka bókmenntafélag- ið, Ósýnilega fél-agið, starfaði á árunum 1760-'68, en lítið liggur eftir það, og ekkert tímarit gaf það út. Árið 1779 var Hið isl. lærdómslistafélag stofnað og gaf út rit í 15 bindum á árunum 1781— 1796. í fyrstu mun ætlunin hafa verið sú efnum, en aukatilgangur aðeins að kenna þeim snjöll vísindi". Og raunin varð sú, að í þessum anda starfaði félagið. Um svipað leyti og Lærdómslistafélagið rann skeið sitt á enda, var Landsuppfræðingar félagið stofnað (1794) að.forgöngu Magn úsar Stephensens, helzta forvígismanns upplýsingarstefnunnar í íslandi. Þetta fé lag varð síðar (1798) sjálfseignarstofn- un og miklu fremur bókaforlag en bók- menntafélag. Bækur þær, sem félag þetta gaf út, voru vissulega margar merkar, en skorti flestar þann þjóðleiga tón, sem nauðsynlegur var til vinsælda. E, að það ynni að því að bæta bókmennta- smekk íslendinga, en aðalverk þess varð þó á öðru sviði, enda sagði forseti þess: „Höfuðtilgangur þess [féiagsins] vildi ég væri að fræða landa vora í bústjórnar- linn heimskunni, danski málfræð- ingur Rasmus Kristján Rask dvaldist á Islandi 1813—'15 til þess að læra íslenzku sem hann áður hafði tekið ástfóstri yið og numið mikið í af íslenzkum stúdent- um í Kaupmannahöfn. Meðan Rask dvaldist á íslandi, kom hann fram með þá hugmynd við helztu menntamenn og ráðamenn, sem þá voru á íslandi, að buhdizt yrði samtökum um að stofna félag til þess að efla og styðja íslenzkar pv7 JBLSl JL JHLm^ Jl ^ . JL -M~Mj NY. TIÐINDI. HTNS ÍSLENZKA BÓKMENTAFÉLAGS. ¦i*^ FYRSTÍ ARGaNGR, ar a ii'í ti i s uaiaí ja áJ íi 1S27< ,mH a i mm öQ Á S Ww v/ i l'MU *«iÉ**S H-M.; mu\ Wk\ fáp4 v i..'. i. M > ! íUsttt m't, Sklwiir!;.., <»g Skvkkih tí&kki . }>J<'VpHi líl Fi'oits m<í«y fnjttir stt iiíóiiiKMu *>g liitííiínm j>fji«T«» tiiMniii JniliÍttttv» <*« Í'ýV |iít a<T vit'tTii \t>|. fcnawr.....m......m» m KAl'.MiANNAflöFN, 1837. iHJf ¦ hj't¦'. ¦. //«* r ó'vi'g".-JPr r frr e K .¦ Popp <i ií^;í^!»jK!^r'ji;r^"';!rn;.'!™LiFín™.,f!!^ WSL v:-:\mm\mSm WílKKW- ' BHt 3iíiHiö»nSi;!is:i: 5KÍ3Í- iiiiíissi ¦:: piíiigSi'iiSSSiii pÍSíifW 'r:;;;í-'i;''J:í:'Í;"f^.: íslilii :.i ;i' '.ifiiiiíiSifif ::¦.:¦'•¦:¦• :¦•::::::!, bókmenhtir og tungu. Rask var tungan mjög hugstæð, og honum þótti hún hafa spillzt mikið af dönskum áhrifum með- al embættismanna og þeirra, sem í kaup stöðum bjuggu. Mál sveitafólks var hins vegar hreint og óbjagað. Það varð að ráði, að þetta félag, sem Rask var þannig frumkvöðull að, skyldi starfa í tveimur deildum, annarri í Kaupmannahföín, hinni í Reykjavík. Um þessar mundir voru margir íslenzkir menntamenn heimilísfastir í Káupmanha höfn og samgöngumál í slíkum ólestri á Islandi, að fljótfarnara var frá Kaup- mannahöfn en Reykjavík til flestra lands bluta á íslandi. Báðar deildir fólagsins voru stofnaðar árið 1S16, og hlaut það heitið Hið islenzka bókmenntafélag. Fé- lagið hefir frá upphafi unnið að ýmsum nytjamálum, en fyrirferðarmest hefir bókaútgáfa þess verið. I ¦:-i:;-::::\\^-y:^::-i^i-;::Ak-: fyrsfcu lögum Hins íslenzka bók menntafélags er svo ákveðið, að það skuli gefa út „stutt fréttablöð, er inni- halda eigu þær helztu nýjungar viðvíkj- andi landstjórn, merkisatburðum, bú- skap, kauphöndlan og bókaskrift bæði innan lands og utan". I samræmi við þetta hóf félagið útgáfu á Islenzkum sagnablöðum árið 1817, en þetta rit er undanfari Skírnis og kom út í 10 ár. Árið 1827 var ákveðið að breyta nafni ritsins og kalla það Skírni og jafnframt var minnkað brot þess. Sagnablöðin höfðu verið í fjórðungsbroti, en Skírnir var í áttablaðabroti. Skírnir hefir þannig komið út undir sama nafni í 135 ár. ís- lenzk sagnablöð höfðu verið mjög vin- sælt rit, enda höfðu þau merku hlubverki að gegna. Þau fluttu landslýðnum frétt- ir, bæði innlendar og erlendar, en á þvi var ekki vanþörf, þar sem engin frétta- blöð komu þá út á íslandi. Skírnir erfði þetta hlutverk Sasnablaðanna. En jafn- framt nafnbreytingunni varð nú verksvið ritsins nokkru víðtækara en áður, því að nú var bætt yið skrá um helztu bækur, sem út komu í Danmörku, og voru sum- ar þeirra ritdæmdar. >á birtust og í rit- inu erfiljóð og nokkur önnur kvæði, t.d. komu þar í fyrsta sinn sum kvæði hins mikla brautryðjanda rómantísku stefn- unnar á Islandi, Bjarna Thorarensens. Loks fylgdu tímaritinu félagaskrá og skýrslur og reikningar Bókmenntafélags ins. Skirnir var vinsælt rit fyrstu árin, en nokkuð dró úr vinsældum hans, þegar á leið og fréttablöð fóru að koma út á Islandi. Virtist sumum þá, að hann hefði minna hlutverki að gegna en áður. En engu að síður þótti mörgum fróðaegt og skemmtilegt að fá ársyfirlit yfir helztu viðburði, þótt áður hefðu þeir lesið fré- sagnir af einstökum atburðum í blöðum. Og þessi áhugi varð Skírni til'lífs. Skírnir var gefinn út í Kaupmanna- höfn til ársins 1890, en þá fluttist út- gáfa hans til Reykjavikur, eftir nokkr- ar deilur mrlli félagsdeildanna. Þetta var eins konar forboði þess, sem síðar varð, að Hafnardeildin var lögð niður, Framh. á bls. 6

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.