Lesbók Morgunblaðsins - 17.08.1969, Blaðsíða 11

Lesbók Morgunblaðsins - 17.08.1969, Blaðsíða 11
miammil meo" kölfun, en ! því orði er fóJig- ið meira en svo, að fara ætti með það í gáleysi og hégómlega. Jón skrifar Páli Melsteð 29. júní 1840: „Merkilegasta fregmin er samt, að Kristján áttundi gaf oss íaienidiinigum vom um fufllitrúaiþing heima. — Nú er tíð til að vakna og bera sig að tatoa á mótd eiras og merun, ef mienm vilja etoki liggja í dái til eilífðar." Hon- um hefuir þetta vor, þegar boðskapur konurags kom svo óvænt og skyndilega, orðið ljóst allt í senn, brýn þörf ís- lendimga á forustu, ef tæfcifærisiras skyldi neyta, að þanraa var sikylda hanis við ættjörðina, hann var fær um að tak- ast forustuna á hendur — og enginn anmar. Jón sezt upp í rúminu og semur fyrstu póiliitístou ritsimíð sínia, P.C. Kruudit- zon comtra „Island og dets Haradel", sem birtist í Kjöbenhavrasposten 9.—21. júní 1840. Svo er að sjá af einni neðan- málsgrein við fyrri hluta þessarar rit- gjörðar sem Jón hafi verið byrjaður á henmi, áiður en koniuogiuir biinti boðsfaap siinin. Samit hygg eg fnemiur, að iofsyrð- in um koniumg í meginmálinu, þar sem látin er uppi sú von, að minningin um stjórn hans verði ógleymamleg og dýr- mæt í sögu íslamds, sé rituð eftir 20. maí og Jóni hafi þótt betar fara á því að gera ekki of bert, að hann hafi ekki fyrr farið að 'huigsa Knudtzon þegjandi þörfina. Araraars gat Jón ekki valið sér hyggilegar efnio* í þessa fyrstu grein sína, því að treysta mátti á óvinsældir kaupmainiraa, og vinir Tómaear Sæmunds- soniar, sem voru eikki allir iafnmiklir vinir Jónis, falutu að virða við hann að taka svatri Tómasar, sem af ýmisum ástæð um gat ekki svarað sjálfur. — En af framlhaldiniu á ferli Jóns er það skemmst að segja, að hanin fylgdi þessari grein eftir með annarri, um fullt verzlunar- frelsi, sem birtist í sama Hafnarblaði í ágúst, — gekk í hið nýsfofnaða Fjölmis- félag uim 'hauistið, sagði sig úr því 9. febrúar 1841 og hafði 1. ár Nýrra fé- lagsrita tilbúið að senda með vorskip- um til íslands. Upp frá því orkar ekki tvímælis, að Jón Sigurðsson er leið- togiran í íslenzkum þjóðmálum alla tíð, meðan hans naut við. í ummæium Brynj- óGlfs PétiuTisisioniar um Jón (í bréfi frá 1843) eru mikil sannindi: „Það er ein- uingis til að geta verið flokksforingi, að hann vill ekki samlagast okfcur" (þ.e. Fjölnismönmum) — þótt einungis sé of- mælt. Jón vissi, að hann átti að ráða, það væri öllum fyrir beztu, — enda við- urkenndi enginn það síðar dremgilegar en Brynjólfur, bæði í orði og verki. . Kölilun er steypa, þegar aiilir kraftar persóniuninar, vit, vilji og tilfiraningar, beinast að sama marki. Maðuirinn með kiöluin hlýtuir stundum að iáta tiiliit til annarra víkja fyrk megintakmarkinu og ekki síður tillitið til einkalífs sínis. Áður en Jón Sigurðsson fór til Hafn- ar, vair haran heiitbunidimm Iragibjörigu, dóttur Einars föðurbróður síns. Húnvar nærfellt ejö árum eldri, og má gera ráð fyrir, að þessi þroskaða Reykjavíkur- stúlka hafi ráðið meira um trúlofumina en átján vetra sveitapiltur, eins og Jón var fyrsta árið eftir stúdentspróf, er hann dvaldist á heimili Einars. Það er og víst, að Ingibjörg dáði hann og unni homum af öllum hug og hjarta. Um til- finnimgar Jóns er allt ókunnara. Svo er sagt, að Einar hafi sett Jóni það sikillyrði rá'ðiaihagsiras, að hann lyki háskólaprófi, áður en hann kvæntist. Niðurstáðan varð, að Jón tók. ekkert próf og Ingibjörg sat í festum tólf ár, eftir að Jón fór til Hafnar. Skrítilegur hálfkæringur er í bréfi hans til Jóns Péturssonar frá 1843, þar sem hann hendir gaman að hlutskipti hinna próf- lausu: „Við eigum miklu örðugra en þið, sem ekki þurfið nema að sigla beggja gkauta byr, þegar þið eruð orðnir kamdidatar, og skrúfa stelpur rétt í hægðum ykkar, þar sem við verðum að hafa allar klær úti og dugir þó ekki!" Nærri má geta, að tólf árin hafa reynt á þolinmæði Ingibjargar. „Hún er einmana — og hefur ekkert að gjöra nema bíða", segir síra Ólafur bróðir hennar í bréfi til Jóns haustið 1839, — og liðu þó enn sex ár þaðan til heimkomiu Jóns. Síra Helgi Thordersen, sem gaf þau saman 1845, lofar Jón í hjónavígsluræðunni fyrir trygglyndi hans, en þykir ekki orð gerandi á tryggð Ingibjargar! Ekkert er eðlilegra en þetta hafi orðið Jóni erfitt umhugs- unarefni sumarið 1840. Eins og honum var að vonum illa við sögurnar um sjúk- dóm sinn, mátti hann vera viss um, að þær mögniuðust, ,ef bann brygði heiti við Inigibjörgu, hann hlyti af því al- mennt áimæli og þungan hug nánustu vandamanna hennar. Því má aldrei gleyma, að barátta Jóns var ekki háð við Dani einaj heldiur ekki síður við deyfð og sundurlyndi fslendinga, öf- umd þeirra og meinfýsi. Þar var við nóg að etja, þótt sneitt væri eftir föng- um hjá því að gefa á sér persówulega höggstaði. Um tillhugal'íf Ingibjargar og Jóns má benda á eitt vitni, sem talar sími máli, þótt þöguit sé. Jón var svo geym- inn á öll plögg, prentuð sem sikrifuð, að lá við ástríðu. Er ekki laust við, að gruna megi, þegar hann varðveitir t.a.m. boðskort og því um líkt, að hann sé að búa í hendur ævisöguritara sín- um! E.n frá þessari hirðusemi er samt sú undamtekning, að ökki er tangur né- tetur til af þeim bréfum, sem hafa hlot- ið að fara á milli þeirra Ingibjargar þau tólf ár, er þau voru hvort í síniu landi. Að vísu má skilja, að hvorugt þeirra hafi kært sig um að láta ómild augu skyggnast í einkamál sín. En samt hefur verið enn gildari ástæða til þess, ef bréfin hafa sýnt tregðu Jóns að kvænast Imgibjörgu og jafmvel tilmæli hans um að fá heit sitt gefið eftir. Þó að orð hafi farið af því, að Jón hai'i gengið í augu kvenna, hann tali sjálfur í spaugi um að „hafa úti allar klær" og gizkað hafi verið á ugg Ingi- bj argar um festarmálin, er enginn orða- sveimur, sem hendur verða festar á, um kynni Jóns af öðx'um konum. Samt kanm að vera um þetta ein heimild, sem er þó ekki sjálf nema óráðin og sennilega óræð gáta. Tvær merkisikoniu'r, frú Augusita Svendsen og Louise dóttir hennar, sem seimna giftist Birni Jemssyni, bróðursymi Jóms, votu vi'ðis'taddar mjmningaratlhöfn- ina í Garnisonskiirikiu 13. desamber 1879, eins og allir aðrir íslendingar í Kaup- mannahöfn. Þær sögðu svo frá, að í kirkjuimia heifði komið kona, eim -síms liðs, í hærra lagi, tíguleg í framgöngu, sorg- arbúin og með svo þétta svarta slæðu, að andlitsdrættir urðu ekki greindir. Húm tók sér sæti framarlega í kirkiunni, og þegar athöfmim byrjaði, setti að henni óviðráðanlegan ekka. Enginn íslending- aona bar kenimsil á hama. Frá þessu sögðu þær mæðgur meðal annarra Arndísi, dóttur frú Louise, og Ólöfu konu minni, sem var heimaganguæ hjá fjölskyldu Björns föðurbróður sins. Þær muna þetta miög nákvæmlega, því að þeim þótti það nógu spenmandi til þess að láta segja sér það aftur og aftur. Mér finnst rétt að festa þetta á blað, áður en það fer fleiri manna á milli. Þær mæðgurnar létu sér til hugar koma, að ástir hefðu verið miiii Jóns Sigurðsisonar og þess- arar konu um það bil, er hann befði verið orðinn Ingibiörgu mjög aflhuga. En í þá eyðu má yrkja með ýmsu móti. • • • E, ikki genig eg þass dul'inn, að fram- amitað spiall verði innan um vísinda- legar ritgerðir eins og leirker meðal eir- keria, — oig því aðeiinis hief eg borið það fram að eg vedt þiggjamda bófcarinniair gamansaman og ebM laiusan við efa- girni á sumt, sem talið er óræk sann- indi. Samt finnst mér ekki úr vegi, í uppbótar eða yfirbótar skyni, að láta þessu hiali mínu fylgia liósmynd þá, sem hér er prentuð í fyrsta sinn. Svo er sagt, að liósmyndir geti ekki logið, og er það betri vitnisburður en flest- um öðruim heimildum verður gefinn. Og eg get llátið sem þessi heimild sé upp- göitvuð af mér oig, eg viiti ekki til þess „að neinn 'hafi fuinidið hamia áðiur"! Af Jómi Sigurðssymi eru til fleiri myndir en nioikikuruim ísilemidiingi iafn- gömlum honum eða eldri, ein höggmynd, þriú málverk og margar liósmyndir. Er þá nokkuð sérstakt að græða á einni í viðbót? Liósmyndir má, eins og margar aðrar heimildir, lesa með ýmsu móti, og getur þá enginn selt einkaskilning sinn dýr- ara en hann var keyptur. Mér hefur farið svo uim þessia mymd, sem eg hef átt í meira en tuttugu ár, að af henni hef eg kynnzt Jóni öðinu visi en eg hefði amnars gert. í sem fæstum orðum gæti eg lýst þessu svo, að á ö'ðrum kunm- ustii mymdum af honum fullorðnum sé hann fremur foringinn, öruggur, iafn- vzl dálítið siálfumglaður og sigur- stranglegur, — á þessari mynd sé hann eingöngu mannlegnr. Þetta verður hver, sem myndima skoðar, að siá fyrir siálf- am sig. Síðam getur hamm spurt, hvort húm komi heim við fyrri hugmyndir hans um forsetann. Eftir því sem næst verður komizt, hef- ur ekki verið til nema eitt eintak af þeosari mynd fram undir miðja 20. öld. Það hefur átt Sigurður Jómsson, systur- soniur Jóns og fóstursonur, síðan ekkj-a hams, Guðlaug Jensdóttir, og loks syst- kin hennar, Ingibiörg og Þórður. Eftir því eintaki eru aðrar þær myndir teton- ar, sem uim er vitað. Hvers vegma gaf Jóm þessa mynd, sem •er svo ágætlega tekin, síður en aðrar vinum sínum og iafnvel nánasta frænd- fólki? Er það eimber tilviliun, að því ex líkast sem hún hafi yerið „falin", ekki verið iátin út af beimdiiinu? Árið 1850, þegar kom til orða, að Jón Sigurðsson tækist á hendur stiórn Lærða skólans, segir hann í bréfi til Gísla Hiálmarssonar, að hann geti vel unað því að „njóta af gamla málshættinum, að fiörður sé milli fræmda — því fara muriidi fliótt af mér gyllingin, þegiar eg væri setztur að sam rtktor, — ef eg værd meira mengaður við daglegt slabb og quieneflias þeirra Rieykvíkiniga." Jóm talar hér í spaugi um .gyllimgu', en mestu sfcipti fyrir hann sem leiðtoga að láta engan bilbuig á sér finna. Pétur Péturs- aon lýsir þessu því betur í ræðu sinmi við jarðarför hans sem biskup sjálfur hafði stundum verið lítiltrúaðri í barátt- unni: „Þótt aðrir guiggnuðu, lét hann ekki 'hugfallllasit; þó aðrir hjöínfiuöu und- an, stóð hann fastur fyrir, — og reynsl- an sýndi, að fyrir þraklyndi hans varð hinn óhenitugi tími einatt til að hrinda málumum áfram". Þessi liósmynd er að öllum likind'um tekin skömnvu eftir þióð- fundinn, sem hafði valdið svo miklum vonbrigðum, að ekki var annað sjáan- legt framundan en langt, þreytandi og igagns'iaust þóf. Ef Jóni hefuir fumidizit svipur sinn á myndimni of imnhverfur, hugsianidi ©ða iiaifnivel lálhyggiiusamJiegur, gat það verið ærin ástæða til þess að flíka henini ekki að þarflausu. Ferðasögubrot Friamíhaiid af bls. 4. sandrimi sem heitir Grenen (Greinin) ekki ósvipaður finigr- inum á f ílsnainia. Viið ókum að veitinigialhúsiniu Greimianni, sem rís úr saimdlbeð'iuinni á imótum fimgurs oig rana. Vi'ð sátium þiamwa um s'tumd og hioinfðium á sitaðinn, „(þar seim höfisn og hiirraiininiiinin mætaisit", eiajs og þeir segja þarna. Við sáum fólk vera að baksa lengst framimi á oddan- um, og hvítit 'ilöður hafanna "tvegg'ia stoótf yfiir samidinn. Stór, rauið diiátitarvél var í förum þarna fram á oddamn og dró vaigin mieð iþé ferðailianiga, er síð- ur viidu þneyta fóit sdnm á því að vaða giliúpam semdimin,. Dráttarvélim ásamt vagni átti sér nafn: Sandormurinn. Mun hann vera með athafnasamari nöfmuim séniuon, Iþegiair baðibimiimin stemdur sem hæst, em þá er ferðamannastraumur hér mikill og má heyra fjölda tungumála og ótal manmgerðir og múnder- ingar skreyta ströndina. Bylgi'usog og staiaumrastir leika giama um Grenen. Þar úti fyrir eru möng rif og blind- sker, sem eru hættuieg sæfar- emdum. En um laniga tfð hefur verið viti á Skaigen, því þar var fynati vitinm í Danmönku reistur. Það var Friðrik kóng- ur annar aem átti heiiðiuriinm aif iþví framitaki 1564. Var það svo- mefndur „vippefyr". Haran var endurbyggður af Rótaryfélög- um í sínia upphaiflliagu mynia 1956. Þetta er aJlllhá timb- urgrind með þvertré á toppn- um. Þar er fyrirkomið mikki glóðar'keri hangandi úr öðrum enda þvertrésins, en snúra ligg ur til jarðar úr hinum. Bæði var hæigt að láta kerið hækka ag iæktoa og sveiíla því friam og aftur. Framundan er fiölfarin sigl- ingaleið, og segja má að skip séu sífellt ísiómimiáli, enda hafa stærri og fullkomnari vitar ver- iið byggðiir síðan. Sá ymgisti er þó rúmlega hundrað ára gam- aM, keiliuilagaðuir tuirn, 46 m hár. — Er við höfðum hresst okk- ur á veitiragastaðnuim Grenen gengum við moktour skref fram sandbeðiuna, sem er þar sums staðar lyragi vaxin. Og þar loikast hrinigurinn af einskærri hendinigu, og ég kem aftur að upphafi þessa greiniairstúfs. Hæsit í úfniuim siamdlhól er grötf Holgers Draehmanns, umigirt lágvöxniu kræfclóttu kiarri. Hér kaus hanm sér legstað, þar sem ýllfiuir stormsins igait iþotiið í eyrum og löður tveggja hafa skóf strömdina. Hann var trúr siálfum sér, gamli maðuiinn, — friálshuga og fór engar al- manmaslóðir. Jr ó Skagen sé að stofni til gamall bær, hefur gemgið á ýmsu rneð vöxt hans og við- gang. Hann hefur kaupstaðar- réttindi allt frá 1411, en þró- um hanis hetfiuir lönigium hindrazt af sandfoki og siávargangi. í raun réttiri var það ekki fyrr en uipp úr 1S70, 'þegar HJodiger Dradhmann og málararnir Mic- ihael Anoher, P.S. Kröyer og fleiri „uppgötvuðu" Skagann, að hann varð einn kunraasti og fiölsóttasti ferðamannabær Danmerfcuir. Þeir fundu og kynntu hið sérstæða, sem þarna var að finna, og 1879 var stofnuð þar eims koniar lisitamiamniamiýieimda, sem touinm er í liisitsögu Damia- veldis og Norðurlanda. Ancher var hinn leiðandi kraftur, og auðugt og glæsilegt listamanna- líf satti mark sitt á þenmian út- skaga. Um daga vaT setið og staðið við málaratrönur á hin- um ýmisu vinnustöðum. Þessir fcarfar drutoku í sig áhrif umi- hverfisins, sands og hafa og festu á léreft. Á kvóldin og við hátíðtog tækifæiri toomu þeir • saman á Bröndums Hótel. Þar eru enn í dag þekktar mymdiir þessara snillinga á veggjuim. Og Draöhmiamm undi þessu sam- neyti vel, og skrifaði niður þau áhrif, sem hinir túltouðu með blýanti og pensli. Nú er þessi listamiannahópur horfimn sýnuim, en Skagen geym ir ríikuiegar minjair um dvöl bafns í listaisiafini bœiarins, sem er eitt hið stærsta sinnar teg- uindar i Danmörku, — oig þarraa er einnig sérstakt Drachmanna- safn, auik stórs minjasafns horf- innair sögu. Fyrir einlhveria undarlega glettni örlaganna rakst ég á tvo mimninigarsteina um eitt höf- uðstoáM Dania — siran á bvoru landshorni. Það berati mér á hve heimurinn getur verið llítillL, og í taga miér geytmi ég mynd þassa staegigjaða Mfslkönirauðar og þessara tveggia litlu siávar- plássa, — broshýra mynd, þótt sveliandi stormur mætti mér á báðum stöðum. 17. ágúst 1969 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS \\

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.