Lesbók Morgunblaðsins - 05.10.1969, Blaðsíða 6

Staldrað við hjjá árskum
Eftir Loft Guðmundsson
HARPAN OG SEKKJAPÍPAN
Skiofcar eigia sér siérsfcakit
hljóðfæri eins og frægt er —
sekkjapípuna. frar eiga sér tvö
þjóðarihljóðlfæri, ef þannig
mætti að orði komast —
írslku seikkjapípuna, sem
er eilítið frábrugðin þeirri
skozku og írsku hörpuna.
Óiíkari hljóðfæri getur
vairilia. Seikikj apípan á sér fáa
tóna; leiikurinn verður fá-
breytileg síbylja, sem minnir á
síendurtekið, kynngimagnað
galdrastef og nýtur sín bezt
þegar kvatt er í trylltan stökk-
darrs eða kallað til orrustu og
víga. Hins vegar er íraka harp-
an margstrengjuð; býr yfir
ótal tónum og tónbrigðum, en
öllum mildum og angurværum
og er öllum hljóðfærum betur
fallin til að túllka dul og
draurna, heita þrá og
Ijúfsárian söikmuð. Kanmski
verður hiininii umdiairfliega fcví-
stkiptu skaphöfn þjóðarinn-
ar ékíki öliu betur lýst en
með því að skírskota til ger-
ólíkra eiginleika þessara tveggja
hljóðfæra, sem ómað hafa und
ir við örlög hennar um alda-
raðir.
írska þjóðin á sér langa sögu
Jafnvel enn lengri samkvæmt
eigin, skráðum heimildum en
flestar af grannþjóðum hennar.
Þær ná allar götur aftur á
fjórðu öld e.Kr., hefjast þegar
heilagur Patrekur hóf að snúa
þjóðinni til kristinnar trúar.
Ají forniminjium er hinis vegar
vitað, að íriland var byggt þjóð
flokki af miðevrópsku kyni
löngu fyrir Krists burð. Síðan
lögðu Piktar, þjóðflokkur sem
enginn veit örugg upprunaleg
deili á, leið sína þar um ga.ð
og settist að á Norður-írlandi
og S'kotlandi. Einlhvern tíma um
350 árum f.Kr. komu svo Kelt-
arnir þar til sögunnar, indó-
evrópskur þjóðflo/kikur sem
setzt hafði að í Mið-
Evrópu, en fluttist svo út
r Bretlandseyjar. Sá bállkur
þessa þjóðfl'oikfks, sem sett-
ist að á írlandi, kallaði sig
Geli ,en landið Erin. Rómversk-
ir sagnaritarar kölluðu þá aft-
ur á móti Skota, og landið
Skotiu eða Hiberníu.
Gelir skiptu landinu í sjö
fylki eftir ættflokkum, og var
konungur yfir hverju fylki. Um
það bil 200 árum e.Kr. gerðist
konungurinn af Connacht og
Meath yfirkonungur og varð þá
hið heilaga fjall Tara höfuðað-
setur yfirkonungsinis, en sam-
eiginleg tunga var töluð í öll-
um konungdæmunum, þar giltu
sömu lög og sams konar stjóm
arfar. Þriðja hvert ár var hald-
ið þjóðþing að Tara, þar sem
yfirkonungurinn skipaði for-
sæti; var þetta í senn löggjaf-
arsamkunda og þjóðhátíð, þar
sem keppt var í alls konar í-
þróttum, tónlist og skáldskap.
Þegar Njáll var yfirkonungur
að Tara, 380—405 e.Kr. lögðu
Gelir Ulster undir sig, en þar
höfðu Piktar haft öll völd þang-
að til.
Áður en heilagur Patrekur
hóf kristniboð sitt á írlandi, að-
hylltust Gelir druida-trúar-
brögð, en druidarnir voru
prestastétt, sem iðkaði laun-
he/lgar og duifræði alis konar;
er talið að þeir hafi lagt mikia
áherzlu á töframátt orðs og
tóna, enda blómgaðist skáldlist
og tónlist með geliskum undir
handleiðslu þeirra, og ef til vill
gætir áhrifa þeirra óbeinlínis
á írlandi enn í dag. Heilagur
Patrekur hóf trúboð sitt í Ulst-
er, og varð brátt vel ágengt.
V-arð þess ekki langt að bíða að
írland teldist kristið, en vegna
þess að keltneska kirkjan var
einangruð af heiðnum Engilsöx-
um á Bretlandi og Frönkum á
meginlandinu, hafði hún lengi
vel ekkert samband eða sam-
ráð við rómversku kirkjuna og
fór mjög sínar eigin leiðir um
allt kristnihald. Einkenndist það
mjög af klausturlífi, þar sem
munkarnir lögðu mikla stund á
margvíslegar fræðiiðkanir og
menntir. Þá stofnaði heilagur
Kolumba trúarmiðstöð í eynni
Iona, en þaðan héldu trúboðar
til Skotlands og Norður-Eng-
lands. Fyrstu borgirnar á ír-
landi mynduðust í kring um
klaustrin, og voru lengi einu
bongirnar þar í landi.
Það gerðist svo árið 1664, að
fulltrúar keltnesku og róm-
versku kirkjunnar hittust á
synodus að Whitby, þar sem
írsku fulltrúarnir s-amþykktu
að kirkja þeirra skyldi samein-
ast þeirri rómversk-kaþólsku.
Ekki var sú sameining þó að
fullu komin á fyrr en um 800
e.Kr., írskir voru fastheldnir
við sitt kristnihald eins og af-
komendur þeirra undir Jökli.
Það var mjög um sama leyti
að norrænir víkingar hófu inn-
rás sína í írland, og er sú saga
okkur svo kunn, að óþarft er
að rekja hana hér. Fyrst mun
hafa verið um ránsferðir að
ræða; víkingarnir lögðu skip-
um sínum í víkur og voga að
næturþeli, gengu á land upp,
gerðu strandhögg drápu
það fólk sem þeim þótti
enginn akkur í, en höfðu ungar
konur og vinnufæra menn á
brott með sér og gerðu að þræl-
um. Unnu þeir hervirki á allri
byggð, brenndu kirkjur og
klaustur og svívirtu og spilltu
því, sem þeir ekki rændu, en
þjóðin var friðsöm og því lítið
um varnir. Loks kom þar, að
þeir settust að á írlandi, eins
og víðar á Bretlandseyjurr,
stofnuðu þar sín eigin ríki og
mátti svo kallast að þeir réðu
lögum og lofum í landinu. Því
veldi þeirra lauk þó að miklu
leyti, er konungurinn yfir
Munster, Brian Boru, safnaði
miklu liði gegn þeim og háði
við þá orrustu að Klontarf, ár-
ið 1014. Það er sá Brjánsbar-
dagi, sem segir frá í Njálu, þar
sem Brjánn féll en hélt velli.
Svo kynnigimögnuð er sú frá-
sögn og af slíkri snilld samin,
að vart mun til jafnað um
skáldleg tilþrif. Hvort frásögn-
in er að öllu leyti sannfræði-
leg, er svo anmað mál. Einhvers
staðar segir að enginn kunni
tveim herrum að þjóna, og sitt
er hvað, skáldleg frásagnar-
snilli og óyggjandi sagnfiræði.
Það er um þessar mundir,
sem nánust munu tengsl með ír-
um og íslendingum, þannig að
vitnað verði til skráðra heim-
ilda. Þá er það — og þó nokkru
fyrir Brjánsbardaga, að írsk
konungsdóttir flyzt til fslands
og vestur í Dali, sem ambátt
farmanns og bónda þar í sveit,
að því er sögur herma, og fleiri
dæmi um írsk-íslenzk tengsl
mætti nefna í þann tíð. Vart
verða það þó kölluð vináttu-
tengsl yfirleitt — aftur á móti
er ekki ólíklegt að menningar-
tengslin hafi verið víðtækari
og áhrifameiri en oirð er á gert
enn í dag, bæði bein og óbein.
Margt af því írska fólki, sem
ambáttir, hefur eflaust verið
flutt var hingað sem þrælar og
vel menntað á þeirra tíma vísu,
og staðið „eigendum“ sínum
framar um allt nema vígaferli,
ofbeldi og ránskap. Það eir að
minnsta kosti ekki ólíklegt að
nokkuð hafi írsku ambáttirmar
kennt þeim börnum húsbænda
sinna er þær fóstruðu. Því
voru sögur skráðar á íslandi
einu Norðurlanda, og hvaðan
kom höfundum fslendingasagna
frásagnarsnilld sín, og þó ef tii
vill fyrst og fremst löngunin
til að færa þær í letur? Varla
verður með rökum fram haldið,
að þar sé um „samnorrænan"
arf að ræða.
En eigi írskir snaran þátt í
þeirri sagnaritun, er það óneit-
anlega kaldhæðnislegt hve öllu
er þar snúið öfugt við og á
þeirra kostnað, hvað við kem-
ur samskiptum þeirra og hinna
norrænu víkinga. Víkingarnir
igierðiir að glæsiiiegium hietjum og
allur þeirra ójöfnuður talinn til
dáða og afreka, en þess hvergi
getið, að það var hámenntuð og
frilðisöm meinniinigarlþjóð, sem
þeiir léku einis haint oig rauin bar
vitni. Áður er á það minnzt, að
frásögnin af Brjánsbardaga í
Njálu sé ef til vill ekki sem
sannfræðilegust. En hvenær er
styrjaldarsagnfræði sannfræði-
leg og hvernig getur hún ver-
ið það, þar sem hún er undan-
tekningarlítið skráð af sigur-
vegurunum? Það má sannar-
lega teljast þakkarvert, eins og
allt er þar í pottinn búið, þegar
sú sannleikans tilhliðrun er
ekki lágkúruleg í þokkabót.
Brjánn féll, en hélt velli.
Norrænu „landnemarnir", af-
komendur víkinganna, tóku
smám saman kristni, írska tun/gu
og siði og innlimuðust þjóðinní.
En enn í dag er „víkingur"
eins konar bannorð á frlandi,
sem menn taka sér ógjaman í
munn fyrr en öll blótsyrði og
skammaryrði eru þrotin. Vík-
ingahaugarniir óheillastaðir, sem
fólk sniðgengur jafnvel í björtu.
Mér varð það á fyrst, að minn-
ast á víkinga í gamni, þegar
ég ræddi við fólk austur þar;
hampaði því jafnvel að égværi
afkomandi þeirra að langfeðra-
tali — sem ég veit raunar eng-
ar sönnur á. En ég hætti því
brátt, þegar ég sá svipinn, seir
kom á viðmælendur mína. Mér
datt helzt í hug svipurinn á
bekkjarnautum manns, sem
bölvar upp úr svefni undir
blessunarorðum prestsins á jól-
unum.
Brjánn konungur hélt þó velli
skemur en skyldi. Þar gerðist
gamla sorgarsagan — sú þjóð,
sem hafði sameinazt til átaka
gegn erlendum fjendum og haft
betur, gerðist sundurþykk inn-
byrðis að sigri loknum. Malachy
síðasti yfirkonungur af Njáls-
ætt, sem lézt árið 1022, og und-
irkonungar hans háðu heiptúð-
uga baráttu um æðstu völd í
landinu, sem lauk þannig að all
ir höfðu miður. írska kirkjan
rauf sig úr tengslum við róm-
versk-kaþólsku kirkjuna og
tók upp aftur keltneskan sið.
ÞÆTTI NÚ SAGA TIL
SAMEINUÐU ÞJÓÐANNA
S líkt fráfall þoldi hin
volduga móðurkirkja í Róm
ekki, enda hefði það verið ólíkt
henni í þann tíð. Árið 1155
varð það að samningum með
Adrian páfa IV og Hinriki II.
Bretakonungi, að Hinrik réð-
ist inn í írland og „siðbætti"
írsku kirkjuna og þjóðina í
umboði páfa. Meginátökin hóf-
ust árið 1170, en þá dvaldist
Hinrik konungur sjálfur um
misseris skeið á frlandi, setti
af írska höfðingja en skipaði
brezka jarla og aðalsmenn í
þeirra stað. Hann útnefndi Jó-
Sean F. Lemass
hann son sinn lávarð yfir ír-
landi, en þegar Jóhann settist
í hásæti föður síns á Englandi
1199, gekk írland undir brezku
krúnuna.
Enska stjórnin hreiðraði um
umboðsmenn sína í Dyflini. Enn
sameinuðust hinir gelisku kon-
ungar og aðalsmenn í norður,
vestur og suðurhluta landsins
til -andspyrnu gegn erlendu inn-
rásarvaldi, en það reyndist um
seinan. Samt sem áður veittu
þeir svo hart viðnám, að það
tók Englendinga full fjögur
hundruð ár að ná þar fullum
yfirráðum. Á árunum 1315 til
1318 gerði Játvarður Bruce,
bróðir Roberts Bruce Skota-
kioniuinigs, tiiHriaiuin -tiil að fnefea ír-
land undan enskri stjórn, en
beið ósigur í orrustunni við
Foughart. Árið 1541 tók Hin-
rik VIII konungsnafn yfir ír-
landi.
Og nú, þegar enskum hafði
tekizt að brjóta alla mótspyrnu
írsku þjóðarinnar á bak aftur,
létu þeir kné fylgja kviði svo
um munaði. Ensku einvaldskon-
ungarnir gerðu upptækar allar
jarðeignir írsku jarlanna og
lögðu grundvöllinn að ensku
nýlenduveldi á írlandi. Ulster
veitti lengst viðnám undir for-
ystu þeirra O.Neills og O’Donn-
ells og er barátta þeirra frægð
í írskum hetjukvæðum, sem
sungin eru enn í dag. Þeir biðu
endanlegan ósigur árið 1603 og
flýðu land skömmu síðar ásamt
mörgum öðrum írskum aðals-
mönnum, en skozkir og enskir
settust að í Ulster og stofnuðu
þar enska nýlendu.
Þótt Hinriki konungi II tæk-
ist ekki að leggja írland undir
brezku kirúnuna nema í orði
kveðnu, tókst honum mun bet-
ur að reka það erindi páfans
að leggja írsku kirkjuna undir
rómvetrsk-kaþólsku kirkjuna.
Er skemmst frá því að segja, að
írskir gerðust kaþólskastir allra
kaþólskra, og er svo enn í dag.
Að minnsta kosti er sú saga
sögð af því, er De Valiera gekk
á fund Píusar páfa, að þá hafi
De Valera notað tækifærið til
-að áminna páfa um rétttrúnað,
og hafi páfi bundið endi á þær
viðræðuir með þessum orðum:
„Þér verðið að athuga það, De
Forn steinkross á Suður-írlandi
6 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS
5. ototióibier li9'69