Lesbók Morgunblaðsins - 05.10.1969, Qupperneq 7

Valera, að ég er lfka kaþólsk-
ur.“
Þegar enska kirkjan rauf öll
tengsl við rómversk-kaþólsku
kirkjuna, þar eð Hans heilag-
leiki í Róm vildi ekki leggja
blessun sína yfir drottningafar
Hiniriks VIII, kom þar að ensku
valdhafarnir vildu að írska
kirkjan segði sig einnig úr lög-
um við Róm og sameinaðist
þeirri enisku. En við það var
ekki komandi, og þótt enskum
hefði tekizt að brjóta írland und
ir sig stjórnmálalega, fengu þeir
engu áorkað þar sem kirkjan
og trúin var annars vegar. Þess-
ar deilur urðu til þess að upp-
neisn briaiuzt út á Miamdi 1641,
uppreisn kaþólskra gegn valda
ásælni ensku kirkjunnar ef til
öllu fremur en gegn harðstjórn
og einræði ensku einvaldskon-
unganna. Ári síðar tóku svo
púritanar og konungssinnar að
berjast á Englandi. Puritanar
tóku Dyflini herskildi árið 1647
en tveiimur árum síðar kom Oli-
ver Cromwell í eigin persónu
til írlands og bældi uppreisn
kaþólskra niður með medri
hrottaskap en mörg dæmi eru
til í söigunni, seon betur fer. Yfir
30.000 írskir hermenn voru
fluttir í útlegð en írskir bændur
seldir mannsali til Vestur-Tndía
svo þúsundum skipti; og enskir
bændur fluttir til búsetu á ír-
landi. Eftir tíu ára styrjöld
bafði írum á írlandi fækbað
um meir en helming og töldust
nú aðeins um það bil hálf
milljón.
Þó tók fyrst í hnúkana, þeg-
ar írskir veittu James II lið,
1689, og hann beið ósigur við
Boyne ári síðar. Plýði þá mik-
ill fjöldi írskra land, um 4.000
írskar jarðeignir voru gerðar
upptækar, en brezka parlament
ið samþykkti lög þar sem ka-
þólskum var bönnuð seta á
írska þinginu, bannað að bera
vopn og bannað að sækjaæðri
skóla. Ennfremur var þeim
bannað að kaupa jarðeignir
bannað að ganga í herinn og
bannað að taka þátt í kosning-
um, en kaþólskir biskupar og
klerkar gerðir landrækir. All-
ir urðu að gjalda ensku kirkj-
unni á Irlandi skatta og skyld-
ur, en enskir jarðeigendur
neyddu írska leiguliða til að
greiða þá hæstu landskuld, sem
unnt var að ná af þeim, en refs-
uðu þeim hairðlega og tóku allt
af þeim fyrir minnstu sakir.
Árið 1801 var írland svo
innlimað Stóra-Bretlandi og
írska þingið afnumið. Ekki
hálfri öld síðar, eða árið 1845—
46 brást kartöfluuppskera á ír-
landi, og enda þótt bartöflur
væru aðalfæða írsku þjóðarinn-
ar, gerði brezka stjómin lítið
sem ekkert til að afstýra fyr-
irsjáanlegri hungursneyð. Það
ár hrundu frar niður úr hungri
og fjöldi manma flýði land. Ár-
ið 1841 nam íbúatalan rúmlega
átta milljónum, árið 1848 tæp-
lega sex og hálfri milljón. . .
Eftir þetta fer að rofa til, en
þó hægt og seinlega. Segja má
að það hafi táknað straumhvörf
í sögu brezkra yfirráða á fr-
landi, er W. Gladstone varð
forsætisráðherra á Bretlandi,
1868. Ári síðar var úr lögum
numið að enska kirkjan skyldi
vera ríkiskirkja á frlandi. Arið
1870 voru sett lög til nokkurr-
ar vemdar írskum bændum. Ár-
ið 1873 var stofnaður heima-
stjórnarflokkur á Irlandi und-
ir forystu C.S. Parnells, sem
sætá átti í brezka Parlament-
inu, og þar með var friðsamleg
frelsisbarátta írskra hafin. Nýr
stjórnmálaflokkur, Sinn Fein
(við sjálfir) var stofnaður árið
1905. Loks var samþykkt heima-
stjórn frum til handa í brezka
þinginu órið 1914, en þá skall
styrjöldin á, svo öllum fram-
kvæmdum var frestað.
ATBURÐIRNIR NÚ EIGA SÉR
LANGAN AÐDRAGANDA
mt eir atburðir, sem gerzt
hafa á Norður-írlandi að und-
anförnu, eiga sér langan aðdrag
anda og djúpar, sögulegar ræt-
ur. Óþarft er að minnast á
írsku uppreisnina 1916, sem
löngum er kennd við páskana,
eða bardagana við Breta, sem
lauk með stofnun frska frírík-
isins, sem síðar sagði sig úr
lögum við Brezka heimsveldið
og breyttist í það sem nú er
írska lýðveldið.
Allt til ársins 1920 er Norð-
ur- og Suður-írland ein heild,
fullnægt fyrr en allt írland er
eitt fullvalda ríki. Kaþólskir á
Norður-írlandi fylgja þeim þar
ef til vill ekki skilyrðislaust að
málum, en engu að síður standa
þeir í nánum tengslum við íbú-
ana sunnan landamæranna. Við
það bætist svo, að kaþólskir
njóta ekki sömu réttinda á
Norður-írlandi og meðlimir
ensku kirkjunnar. Þar er Breta
ekki eingöngu um að saka —
mótmælendur á Norður-írlandi
hafa alltaf óttazt hefndir ka-
þólskra og óttast þær enn, og
telja sig sjá sína sæng útbreidda
njóti kaþólskir sömu réttinda
þar og aðrir.
Á undanförnum áratugum hef
ur 'heimuirinn séð þesis ótail dæimi
hvað getur hlotizt af pólitísk-
um landamærum, sem ögra sögu
legum, þjóðernislegum og menn
ingarlegum erfðum og stað-
reyndum. Norður- og suður-
írsku landamærin hafa að því
Leyti til sérstöðu, að þau eru
sett samkvæmt vilja íbúanna
norðan þeirra, eða öllu heldur
meirihluta þeirra, sem þar búa.
Hinu verður ekki fram hjá
það líka geliskt einkenni og
hver veit nema sumum okkar
helztu skálda sé þaðan komin
þessi sama trú, eins og Jóhanni
Sigurjónssyni og Einari Bene-
diktssyni.
De Valera dreymdi um „Heil-
agt írland“ — og þá auðvitað
sameinað írland — kaþólskt
bændaríki, þar sem allir yndu
glaðir við sitt í friði og kyrrð.
Arftaki hans sem forseti írska
lýðveldisins, Sean Lemass, er
aftur á móti maður raunveru-
leikans. Undir forystu hans hef-
ur gerzt iðnbylting á Suður- ír-
landi, með erlendri fjárfest-
ingu, atvinna stóraukizt og mjög
dregið úr landflótta. En jafn-
vel þótt stórverksmiðjur og
iðjuver rísi þar af grunni og
verkleg tækni aukist með degi
hverjum, þarf ekki að fara langt
út fyrir iðnaðarhverfin til þe3s
að sú tilfinning vakni með
manni, að tíminn standi enn í
stað ó Suður-írlandi. Enn ýta
fiskimenn í Aran-eyjum nauts-
húðábyrtum bátum sínum á flot,
fleytum af sömu gerð og írsku
munkarnir munu hafa siglt
hingað til íslands áður en sög-
og á sér sameiginlega sögu.
Engu að síður áttu Norður-ír-
ar ekki að öllu leyti samleið
eða samstöðu með íbúum Norð
ur-írlands. Þegar á seytjándu
öld tók að flytjast þanigað
fjöldi af Skotum og Englend-
ingum og hélt því áfram eftir
það. Þetta fólk var mótmæl-
endatrúar og taldist flest til
ensku kirkjunnar. írsku kaþó-
likkarnir litu á það sem eins
kornar innrásarher, enda settist
það að á Norður-írlandi fyrir
atbeina brezku stjórnarinnar.
Þar eð það taldist til ensku
kirkjunnar naut það allra þeirra
réttinda, sem kaþólskir voru
sviptir um langan aldur. Þegar
íbúar Norður-írlands kusu að
fylgja Bretlandi og skildu sig
þannig frá Suður-írlandi, var
það ef til vill fyrst og fremst
af ótta við hatur og hefndir af
hálfu kaþólskra manna. Ibúar
Suður-írlands líta hins vegar á
íbúa Norður-írlands og þáeinlc
um mótmælendur þar, sem land
ráðamenn og telja sögulegum
og stjómmálalegum rétti ekki
Ráffhúsið í Dyflini
gengið, að þar hefur ríkt órétt-
læti, meiri hluti íbúanna nýtur
réttinda umfram minni hlutann
á ýmsum sviðum. Satt bezt að
segja mun margur hafa hrokk-
ið við, þegar hann heyrði það
í fréttum í sambandi við átök-
in í Belfast og Londonderry, að
slíkt misrétti gæti átt sér stað
meðal menndngarþjóða í næsta
nágrenni. En það er staðreynd
eigi að síður.
írar hafa liðið margar þreng-
ingar, og að vissu leyti hafa
öi'lög þeirra ekki verið með öllu
ólík örlögum Gyðinga. Síðustu
hundrað árin hafa yfir
3.500.000 íra flúið land eða
flutzt úr landi og setzt að með
öðrum þjóðum. Þar hafa hæfi-
leikar þeirtra notið sín, ekki
síður en Gyðinganna; þeir hafa
getið sér mikinn orðstír sem
stjórnmálamenn, trúarleiðtogar,
lærdómsmenn, tónlistarmenn,
leikarar, skáld og ritihöfundar.
Orðsins list er fyrst og fremst
þeirna list; ef til vill er það arf-
rrr frá druidunum, sem trúðu á
töframátt orðanna; kannski er
ur hófust. Og þar í eyjunum
lærir emginn sjómaður að synda
það getur verið gaman fyrir
landkrabbana að kunna þá
íþrótt, en fiskimönnum stafar
hætta af henni að því leyti til,
að hún getur lengt helstríð
þeirra. Sumt er það og í sama
bandi við tækniþróunina á und
anförnum árum, sem veldur írsk
um ótta. Til dæmis sjónvarp-
ið. Suðurírsk sjónvarpsdagskrá
er að sjálfsögðu miðuð við sið-
gæðiskröfuir þeirra, sem hrif-
ust af draumum hinnar ástsælu
frelsishetju, De Valera, um
Heilagt írland. En sjónvarps-
tækin eru með þeim ósköpum
ger, að þau taka einnig send-
ingar frá brezkum sjónvarps-
stöðvum, og þar er margur ó-
sóminn — og brezkur í þokka-
bót!
Kalþólsíka kirtkjam oig anidúðiin
— að eikíki sé sagt haibrið — á
Eniglendiinigum — er sterkaiste
eindinigairaffl su.ðurínsibu þjóðar-
inniar. Stj órnimiálaisaga þjóðar-
iininiair og saga kalþólsku kirkj-
uinimair þair í lainidi, er ein og
samia siaga; sjiálMstæiðiisibaináibtia
iþjóðair’iminiair hefur aLItaf veirifö
j'afnfnaimt baná'tba ínik-JkaþóLsikir
ar kiirkju fyr'iir viðuiríkeinminigu
og sjiáilífsbæiði. Og ann í daig eir
þebba bvemnt óia.ðSlkLljan)Íegt —
suðuiníiriskia þjóðdin oig kirkja
heniniair. Jaifniveil þóibt mairigiir,
seim liiti'ð geta hlliutlaiusum aug-
um á það fyrirbæni —■ þ.e.a.s.
eiiien'diir geetiir, því að í'rskiuim
virðist fyrirtmiuniaið að iiiba hliurt-
laust á noikkurin skapiaöan 'hiuit
— kuinni að veina í baisiverlðum
vafa um hveirisu þau aiisiriáðaindi
töfc, seim kaþólilka kinkj'ain hef-
ur þair é biium svið'um séu
hieiliavænileg fyiriiir þjóðáina nú,
yeiröuir ekki framhjiá því geinig-
ið, að það var kaþóillslka káirkij-
an, sam hiúði að fneiisiisig'læð-
uniuim, þeigar þjó'ðin ábti við
mesta kúgun að búa, oig ám foir-
ystu heminiair, ó'beinniair alð vfeu,
hafði þjóðin al'dmei öiðll'azt sjiáilf-
sbaaði sútt. Þegar írakiir háðu
únsillita'barátbuinia við bnezka,
veitti kaþólslka kirlkjain þair
írisika ihieimium 'ailit ’fyigi, er húm
mátti; mörg'U guðlshiúsiiniu vair á
iauin bnerytt í vopniabúr, em.
kliarikair ieynidu finelsiisíhetjum í
fckfcjiuim oig fciaiuistinuim. Písdiair-
voittair sj'állfstæið'isibaxátbunmiar
— frielllSjsihetjuimiair, sam Brietair
henigdu á gálga — voinu alllir
toaþóiiskir, og um ieið písilar-
vottair ínsku kiirlkjuininiair.
Þegar þetta eir atihuigað,' veirða
atbuirðiiinniir á Norðuir-íriiaindi að
unidanifönniu slkiljiainliegri. Þótt
ilátilð sé í veðri valka, að iþar séu
kaþóiakiir Norlðiuir-ínair eiinigiöinigiu
að kneifjiast j.aifiniréttiis viið m.ót-
miæleniduir, ieyniiisit anniað og við
unhiutameiima umdiir .náðiri.
Kalþóiskia kirkjian á Lniaindi tel-
uir sjáilfistæðisbaináttuinmi ekíki
Lofcið, fynr en aifllt íniamid er edtt,
ólháð níki, jafinivel þótt suimiir
suðuir-iÍLtiskir stjóinnmáiaimianin
Díti raiunhætfiairi auigum á þá
hiuiti niú; þeir, sam enu af ynigrd
kynlsilóðiininL En suöurfrtskia
kiirikjiain kanin að 'sjiáifisögðu vei
mdð þá sikoðum sínia að faina, og
garist ekfci be'itnm aðiii að miein-
uim atbuxðum nioirðam lairuda-
mænainirua, fneimiuir en hún tðk
beiiniam þátt í vopnaisikaki og
bardögum, á tímum uppneism-
ardniniar.
Þetta geira Bnerbar sór ljó®t.
Þesis vegrua fiorðaisit þeiir eftir
miagmd a.ð lláta til dkanair skiníða
giegn kiaþólislkum á Norðutr-lir-
lamidi, þótt mótmœllienidUr þar
kneÆjiist þasis. I þessu ljósd —
ij'ósi isögiuininiair og um leið ljósi
íingkrair þjóðairstaa.pgerðar verð-
ur Bereiadeitte Delvin hæbbu-
iegri í sambamdi viið átökim em
jiaifinvel húm geiniir sér 'grein fyr-
iir sjiádf. Þeir, aeim á baik vilð
hana stamda, kuinmia síö knýja
barua lemigna fnam, em hemmi er
fænt að stamidia á imióti, þóbt hún
vilidi, og sjiálif virðiisit hún eiigta í
vök að venjiaist fyrir þeám
•staaipeigiinidium, sem nummiim eru
ínskum í bióð og mang.
En svo hætbuiieg sem húm
kanrn að neytniasit Bnebum og
ínskuim mótmæOieniduim, gamigi
Ihún firjáls, yrði hún hálifu
hætbuiLagiiá immam famigeisismúr-
lamrnia, þar sem litið yrði á hama
sem pMairvatt ínsknar sjáLf-
stæðisbairáttu og ímsk-toaþólsikr-
ar fcirfcju.
Eiltt er vist — atburðinnir
ruonðam lamidiamiænaininia eiga sér
djúpar rætuir. Og jafmdst er að
enn aHvaniegird atbuirðir kunna
aið geraist þair áðuir an lamigt
um Mður.
5. ototóber 1969
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 7