Lesbók Morgunblaðsins - 01.04.1973, Blaðsíða 1

Lesbók Morgunblaðsins - 01.04.1973, Blaðsíða 1
\ 13. tbl. 1. april 1973. 48. árg. ~\ BLAÐAUKI Matthías Johannessen Gömul veröld og ný, hlutkennd og óhlutkennd I. UMHVEBFI KANDINSKYS I SUBUBBÆJEBN 1 Suður-Bæjern er tréskurð- ur eins konar íirnnakveðskap- iUr fólksims. Þessi alþýðu- Jist hefur eins og rimurn- ar staðið með mikJurn blóma um aidaskeið, en á nú undir högg að sækja rétt eins og rímurn- ar. Þó eru enn frálbærir tré- skurðarlistaTrnen>n & ölliu iþessu svæði og suður yfir landamæri Austurríkiis, enda á ÖberJBæj- ern (eins og Þjóðverjar segja) margt meira sameiginiegt með Týról en Norður-, Vestur- eða Austur-Þýzkalandi. Þetta er sama menningarumhverfi, sami jarðvegur. Og uppskeran söm eða svipuð: amáUýzkurnar, al- þýðulistin og itrúin. Landamær in breyta engu, þau eiga bara heima á kortum. Þegar ég vair staddur í litlu austurrísku þorpi 1 ölpunum, fannst mér ég enn vera i Bæj- ern, afllt eins: kirkjurnar með laukturnunum, húsin, fólkið. AJpamir sem alis staðar gnæfðu við (himin, grænir af iólatrjám iupp í efstu nærliggj- andi hlíðar, heiðblá jökulfjöll- in í f jarska. Húsin eru þó ekki eins skrautleg, og tréskurður- inn í austurrísku kirkjunum er fátæklegri en í Bæjem. Sumar kirkjurnar, t.a.m. i Berang, eyðilagðar af nútímadóti, sem á ekkert skylt við menn- ingu hvað þá list. Ég nám stað- ar við nafnið á þessum litia vinalega bæ: fjöliin sem Möstu við trjáiaus og hllðarnar brún- ar eða rauðbrúnar rétt eins og heima; ber vangi í miðju skóg- aiþykkni. Alpanna. Stórskorið, en eftirminnilegt andlit þarna í ævintýrafögru umhverfinu. Og kannski ævintýralegasti bletturinn: litirnir, engin yfir- Madonna með barnið. Táknræn mynd fyrir bæjerska tréskurð- arlist. þyrmandi og allsráðandi tré. Heldur f jöJi. Hér getum við enn leit- að uppruna okkar í örnefnum. XXX Ef við höidum áfram að likja tréskurðarlistinni við 5slenzku rímurnar væri ekki' út í hött að segja, að Sigurður Breið- fjörð ætti margt sameiginlegt með tréskurðarmönnunum í Suður-Bæjern: Oberammergau, Ettal, Die Wies, og Rottenbuch, Altenau, Murnau . . . Þarna varð þessi tréskurður heimslist og i Murnau má segja, að finna megi aldaskilin í málara- list. Upphafið var ekki Paris, þótt áhrif ýmiss konar kæmu þaðan og viða annars staðar frá. En í Murnau og inærliggj- andi sveitaþorpum, og svo auð- vitað í allþýðulist rússnesks bændafólks eru rætur nútírna- listar. Kandinsky og Bláu ridd ararnir sáu um það. Aðalbæki- stöð þeirra var Múndhen, höf- uðborg Suður-Bæjern. Á öUu þessu svæði, á mörkum suð- rænnar og norrænnar menning ar, hefur tréskurðarlist alþýð- unnar í senn orðið forsenda og þáttur heimslistar og menning- ar. Mér varð hugsað til feg- urstu rímna Sigurðar Breið- fjörðs um náttúruna, hvernig þær standa eins og minnis- merki alþýðulistar, sem átti sér sama jarðveg og sama menning- arheim upphaflega og tréskurð arlist alþýðufólks í Suður^Bæj- ern: kaþólska hámenningu, list hennar og auðhyggjn. Alltaf þegar landið hefur yfirhöndina í verkum íslenzkra ilistamanna er Jist þeirra iborgið. Ífílen7.ku rtmurrwr eru and- svar alþýðunnar við illskiljan- legri skreytiiist dróttkvæð- anna. Þær eru sprottnar úr þessum gamla skáldskap, sem varðveittur er i dslenzkum forn sögum, skrifuðum i kaþolsku bændaþjóðfélagi á hjara ver- aldar. Síðan koma danskvæðin og leysa þær "úr læð- ingi: frönsku áhrifin. Fyrsta ríman fjallar auðvit- að um helgan raann: ÓJaf kon- ung, ÓJafsríma. Hún var ort á sama tíma og tréskurðarlist ai- þýðunnar í Ölpunum var að skjóta rótum i kaþöJskasta bændaþjöðféiagi aUra tlma: Mið-Evrópu; sömu forsendur, sama lífsseigla, sömu áhrif. En markmiðið annað, er stundir liðu: tréskurðarlistin fyrst og síðast til að syngja guðsmóð- ur og barninu og, ekki sízt helgum mönnum, lof og dýrð, íslenzku rímurnar með rætur í heiðinni fortlð, sem þeim var gert að túlka næstu aldirnar, vegna sagnaáhuga Islendinga, ekki síður en kaþölska, og síð- ar lútherska samtíð. Tréskurð- arlistin bæjerska og íslenzki rimnaskáldskapurinn eiga sér sem sagt sömu forsendur: líf óbreytts baBndafólks, sem nærði þessa Jist og nærðist á henni. Fyrst helztu höfundar sam- timans, Borges, merkasti höf- undur á spænska tungu nú um daga (hefur komið pilagríms- för tii tslands), Anden, helzta Ijóðskáld heims (hefur einnig komið pílagrimsför til .Islands) og nú síðast Heinrich Böli, þýzka Nábelsskáldið, eru all- ir sammála um, að íslenzk forn- meinning og bókmenntír séu heimsmenning og heimsbók- menntir, eru þetta ekki orðin tóm. Við verðum að meðtaka þau með reisn og gleði og sá þeim um allar jarðir. A íslandi hafa tendrazt fleiri eldar en þær eldsúlur, sem standa upp úr jörðinmi og minnia á tilurð þess. XXX Að þessum inngangi loknum erum við stödd í Murnau. Göngum um götunnar, sama fólkið og annars staðar 1 ölp- unum, vinRjarnlegl, afskipla JauKt, hofur Uma til jíjls. Iler (;ru þó engar kýr 1 miðjum bæ, eins og í sveitaþorpunum Ob- erammergau eða Altenau eða Unterammergau . . . Engin kúa- bjöllumúsík. Bændurnir búa hér að vísu í næsta nágrenni en virðast ekki hýsa fénað sinn inni í miðjum bæ, eins og í Ob- erammergau og öðrum Alpa- þorpum. Við sjéum ekki held- ur neinar kindur á beit, engar geitur, þessa hvítu bómullar- hnoðra í grænum hliðum fjall- anna, skógi vöxnum upp á topp, en með akurblettum í skóglend inu, sem draga að sér augað. Tvö málverk eftir Wasslly Kandinsky. Að ofan: Kirkja f Murnau. Til vlnstri: Jarnbrautarlest i Muraau. ©

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.