Lesbók Morgunblaðsins - 17.04.1977, Qupperneq 5

I október síðastliðið haust voru liðin 20 ár frá bylting-
unni í Ungverjalandi. Rússar töldu þá, að Imre Nagy
væri maðurinn, sem gæti róað uppreisnaröflin. Hann
brást vonum harðstjóranna og það kostaði hann lífið.
þann hug, sem við þorðum ekki að
segja.
Hann var, fyrir sitt leyti, fúsari
að deyja en fara með lygi. Voru
þð landar hans flestir sfljúgandi
og gerðu sér læti til þess að sleppa
við fangelsi og fá að éta, enda þótt
þeir væru fullir heiftar. Flestir
Ungverjar þóttust velviljaðir
Sóvétmönnum og ánægðir með
framvindu mál. Við gerðum það,
sem fyrir okkur var lagt. En þögn
Nagys var ögrun vió okkur. Hún
minnti okkur á það, að við vorum
hugrökk þjóð, vakti aftur upp
gamlar og hálfgleymdar minn-
ingar og um hetjudáðir og dýrðar-
ljóma.
Nagy beið ósigur, en hann gafst
ekki upp. Og hann fékk því komið
til leiðar, að Ungverjar fóru aftur
að hugsa i öldum.
Ég ímynda mér, að ég hafi orðið
vitni að þvl, er Nagy varð ljóst,
hver áhrif þögul andstaða hans
hafði haft á sjálfsvirðingu landa
hans. Það var á stéttinni í
Rákóczistræti, þegar fólkið þyrpt-
ist að honum fyrirvaralaust. Hann
hafði einungis verið á heilsu-
bótargöngu i sólskininu. Hann
virtist undrandi og feiminn I
fyrstu, er hann varð fólksins var.
Hann herti ferðina, en hægði svo
á sér aftur. Allan timann ein-
blindi hann niður á gangstéttina
og lét sem við værum aðeins
venjulegir vegfarendur, sem ættu
leið þarna um, hver I sinum sér-
stöku erindagerðum.
Það er stórglæpur í alþýðulýð-
veldi að taka þátt I óopinberri
göngu. En þögul lotning fólksins
náði loks tökum á Nagy og hann
nam staðar fyrir framan búðar-
glugga. Hann lét sem hann væri
að skoða vörurnar í glugganum.
Gluggarúðan fylltist af svipum
manna. Tugir augna spegluðust I
glerinu fyrir framan hann. Ég
stóð rétt hjá honum, og ég sá
glöggt, að hann roðnaði. Hann tók
ofan gleraugun og þurrkaði af
þeim; setti þau svo á sig. En þegar
hann leit aftur gegnum þau sá
hann okkur enn í rúðunni. Ég var
23 ára, þegar þetta var. Ég ímynd-
aði mér, að hann sæi okkur ekki
einungis I rúðunni, heldur hlyti
hann lfka að sjá mynd sina í hjört-
um okkar.
Hann hafði fallið i ónáð vegna
þess, að hann þagði og þögn hans
var of mælsk. Þar kom, að hann
var hengdur fyrir þögnina.
Imre Nagy er þess konar mað-
ur, að það er tiltölulega auðvelt að
gera sér grein fyrir atburðunum,
sem urðu um hann. Skapgerð
hans og örlög eru nægar skýr-
ingar á þeirri sögu og þarfnast
ekki frekari útlistana eða neðan-
málsgreina. Hann var vitni, sem
fékkst ekki til „samstarfs", gekk
sifellt í gegn eigin hagsmunum,
sagði skilið við þá, sem valdið
höfðu, og tók sér stöðu með hin-
um, sem minna máttu sin.
Sovétmenn höfðu gert hann að
forsætiráðherra forðum. Og það
voru lfka þeir, sem settu hann í
embætti aftur á öðrum degi upp-
reisnarinnar, 24. október 1956.
Hann var ekki forsætisráðherra
byltingarinnar, ef svo má komast
að orði, en öllu heldur ráð Kreml-
verja við henni. Það ráð var tekið
að mati Mikoyans og Suslovs, sem
Krústjof sendi til Búdapest. Upp-
reisnarmenn kröfðust þess, að
Nagy yrði skipaður forsætisráð-
herra. Sovétmenn væntu þess nú
að geta kæft uppreisnina með þvi
og stórskotaliði sínu.
Meðan sovézkir skriðdrekar
skiptust á skotum við Ungverja á
götum Búdapestborgar reyndi
Nagy að stilla til friðar í útvarp-
inu. Hann lýsti þar umbótatillög-
um sinum. Hann var I rauninni
miklu heldur umbótamaður en
byltingarmaður. Hann bar mikla
virðingu fyrir sovézku valdi.
Sovézkir skriðdrekar gættu hans.
Það kunna að hafa verið leifar úr
gömlum barnalærdómi hans I
Moskvu ellegar einungis her-
bragð, að hann og (gagnrýnendur
hans sfðar meir) taldi Ungverjum
hollast að stilla sig; þeir gætu
ekki vænzt meira en nokkurs
frelsis og sjáfstæðis -innan
sovézka keisaradæmisins. Ef þeir
færu fram á meira yrðu þeir barð-
ir miskunnarlaust til hlýðni og
mundu tapa öllu, sem áunnizt
hefði og kynni að ávinnast.
En bænir Nagys um frið og still-
ingu og umbótatillögur hans
höfðu litil áhrif á marga, þegar
þarna var komið sögu. Margir
höfðu fallið á fyrstu dögum upp-
reisnarinnar, og hinir sem eftir
lifðu gátu ekki lengur sætt sig við
einhverjar tilslakanir, sem taka
mætti aftur hvenær sem væri
meðan Sovézkt herlið yrði f land-
inu. Menn hætta ekki lífi sinu
fyrir hófsamlegar hugsjónir.
Þjóðinni var aðeins eitt I huga,
og það var að losna við Sovét-
menn. Hatrið I Sovétmönnum
magnaðist slfellt. Þetta hatur var
viðtækt; það tók ekki aðeins til
kommúnisma og erlends valds, en
llka kýrilllska stafrófsins, slaf-
neskra siða og venja, leifanna af
rússneskum rétttrúnaði, vodka og
rússneskra andlitsdrátta. Ung-
verjar hefðu án efna lagt hatur á
Frakka, ef Frakkar hefðu ráðið
Ungverjalandi. Hins vegar hefðu
þeir átt ýmislegt sameiginlegt
Frökkum vestrænan átrúnað og
menningu, llfsviðhorf, jafnvel
vínsmekk. En Ungverjar og
Sovétmenn eiga ekkert sameigin-
legt. Okkur finnst allt í-fari þeirra
framandi og fráhrindandi.
Þegar liðnir voru nokkrir dagar
af uppreisninni gerðu hvorki
Imre Nagy né aðrir sér neinar
grillur framar um sóslaliskt lýð-
ræði undir stjórn Sovétmanna.
Það var ekki fyrst og fremst
Sovétmanna vegna, en fremur
vegna Ungverja sjálfra. Það var
orðið greinilegt, að Sovétmenn
gætu ekki orðið um kyrrt I land-
inu nema með vopnavaldi, þeir
yrðu að beita valdi til þess. Þjóðin
hafði einsett sér að koma þeim
burt. Ekki var um neinar sættir
að ræða; ekkert nema ofbeldi
kom til greina. I uppreisninni var
ég I flokki stúdenta, sem handtók
eitt sinn ræðumenn á götuhorni;
hann var að þruma það yfir
áheyrendum, að Sovétmenn yrðu
að fara burt úr Ungverjalandi neð
hvlta uppgjafarfána á hverjum
skriðdreka og flutningabíl. Við
kærðum okkur ekki um það, að
svo öfgakenndar kröfur yrðu al-
mennar. Við hefðum glaðir kropið
á kné við vegarbrúnir og veifað
rauðum fánum I kveðjuskyni við
Sovétmenn — aðeins ef þeir
hefðu haft sig á brott. En enginn
vafi lék á því, að allir vildu þá
burt, hvernig svo sem þeir færu.
Og uppreisnarmenn (þegar
nokkrir dagar voru liðnir bættist
- þeim liðsauki ungverska hersins
og margra lögregluþjóna) heftu
framsókn þeirra I Búdapest.
í endaðan október virtist satt að
segja, að Sovétmenn vildu sjálfir
fara. Var það engin furða því, að
þeir fundu vel á sér, hversu þeir
voru hataðir. Ég heyrði á skot-
spónum i anddyri þingsins, er
Mikoyan var staddur þar að hann
hefði sagt Nagy, að sovézkir leið-
togar hefðu svo mikið að gera i
innanríkismálum sínum, að þeir
mættu ekki vera að sinna Ung-
verjalandsmálinu öllu lengur,
hefðu hreinlega ekki tíma til
þess, og hefði Nagy frjálsar hend-
ur að koma á röð og reglu I land-
inu. Mikoyan og Suslov féllust
reyndar á það, að Nagy kæmi aft-
ur á fleirflokkakerfinu gamla. Og
hinn 30. október lýsti sovézka
stjórnin formlega yfir því I
Moskvu, að hún væri fús að semja
um brottflutning alls sovézks her-
liðs frá Ungverjalandi.
En þann sama dag, og aðeins
fám stundum eftir að Bretar settu
Egyptum úrslitakostina um Súez-
skurð, bárust þær fregnir, að
sovézkar hersveitir hefðu ráðizt
inn I Ungverjaland I norðaustri.
Þá varð ljóst, að nú ætti að berja
uppreisnina niður svo, að dygði.
1. nóvember var fullur skriður
kominn á innrásina og ungverski
herinn á undanhaldi, þúsundir
manna voru teknar af llfi og hin-
um ógnað til hlýðni. Þann dag
féllst Nagy loks á það að lýsa yfir
þjóðarviljanum, heimta sjálfstæði
og tilkynna, að Ungverjar segðu
sig úr Varsjárbandalaginu. Hann
bað og Sameinuðu þjóðirnar að
tryggja hlutleysi landsins. Það
var sem sé ekki fyrr en á allra
slðustu dögunum, að hann ák'vað
að leggjast alhuga á sveifina með
byltingarmönnum og krefjast
skilyrðislauss sjálfstæðis. Þá var
orðið alveg ljóst, að varúð hans og
viðleitni til þess að halda velvild
Kremlverja mundi ekki fá afstýrt
þvl, að Ungverjar yrðu kúgaðir.
Þá var líka orðið sýnt, að vestræn-
ar þjóðir mundu ekki skerast I
leikinn. Það var áreiðanlegt eftir
innrásina við Súez. Menn um
heim allan fordæmdu Nagy fyrir
„heimskuna", jafnvel þeir, sem
mesta samúð höfðu með Ung-
verjum. Hugmyndin að baki því
var sú, að afstaða hans „neyddi“
Sovétmenn til þess að beita of-
beldi. En sovézkir skriðdrekar
voru þá þegar að umkringja
Búdapest og einangra landið. Það
var ástæðulaust fyrir Nagy að láta
hjá lfða að lýsa yfir sjálfstæði.
Varla gat það flýtt framsókn
skriðdrekanna. Það var engin
ástæða til þess að sýna hugleysi
úr þvl, að endalokin voru skammt
undan. Pólverjar hættu við upp-
reisn og sjálfstæðisyfirlýsingu ár-
ið 1956 og sýndu sem sé „skyn-
semi og raunsæi". En ég veit ekki
til þess að þeir séu I neinu frjáls-
ari en Ungverjar nú.
Sovétmenn settu nú nýjan for-
sætisráðherra til þess að réttlæta
innrás þeirra I föðurland hans og
þakka þeim hana. Sá maður var
Janos Kadar. Kadar hafði lent I
sýndarréttarhöldum I tíð Stalíns
og losnaði úr fangelsi 1953 fyrir
tilverknað Imre Nagys. Nokkrum
dögum áður, en Kadar kom til
valda, hafði hann stært sig af því
að hann hygðist berjast við Sovét-
menn „berhentur" ef þeir voguðu
sér að ráðast aftur inn I Búdapest.
Hann var liðhlaupi og hlaut
fyrirlitningu manna að launum.
Það hefði komið honum vel I svik-
unum, ef Nagy hefði einnig snúið
við blaðinu. Það er I skjölum
Uppreisnin I Ungverjalandi, 23. október 1956, vakti glfurlega athygli, en enginn gat komiS þeim til hjálpar, sem
um skamma stund háðu vopnlausa baráttu með venjulegum rifflum gegn rússneskum skriðdrekum.
©