Lesbók Morgunblaðsins - 05.05.1979, Blaðsíða 2

Lesbók Morgunblaðsins - 05.05.1979, Blaðsíða 2
Þegar þar kom, aö alskyggnt augao á framhlið Samvinnuverslunarstofnunar Síonsborgar, þetta ófeimna tákn sam- bræöslu efnis og anda, deplaöi til Hall- dórs Laxness bendingu um aö skrifa skáldsögu um fyrirheitna landið, var búiö aö veita honum bókmenntaverölaun Nóbels. í leit hans sjáifs aö fyrirheitna landinu — en hugmyndin um þaö haföi frá því snemma á ferli hans aidrei látiö hann í friöi — haföi vegur þessa íslend- ings legiö land úr landi, frá kaþólsku til sósíalisma og aö lokum til afneitunar.1 Ungur haföi hann snúist til kaþólsku og gengiö í Benediktsklaustur í Lúxemborg. Þar glímdi hann í fimm ár viö aö koma heim og saman sundurleitum öflum sem toguöust heiftarlega á um vitsmuni hans og anda. Þessara átaka sér Ijósan staö í Vefaranum mikla frá Kasmír, (1927)2, fyrstu skáldsögu hans sem veru- lega kvaö aö. Skömmu eftir aö þessi eldgneistandi „kaþólska" skáldsaga kom út, hélt Laxness til Bandaríkjanna. Þar geröist hann brennheitur sósíalisti, og lá viö aö honum væri vísaö úr landi, en fyrir tilstilli vinar hans Uptons Sinclairs varö ekki af því. Síðan heimsótti Laxness Sovjetríkin og varð hrifinn af, en sneri svo heim til íslands, svarinn til baráttu fyrir félagslegu réttlæti og uppfullur af nýjum skilningi á gildi bókmenntaarfs þjóöar JohannS. Hannesson þýddi. Halldór Laxnesssnar- aði sjáJfur úr ensku nokkr- um óþýddum köflum, sem vitnað er í kóngsríkis fær hann þar aö gjöf áritaðar Ijósmyndir af konungsfjölskyldunni, sem hann síöar lætur í skiptum fyrir fjórar skónálar. Mormónatrúboðinn Þjóörekur biskup fullvissar hann um aö fyrirheitna landið sé komið á fót vestur í Utah, og í trausti þess heldur Steinar þangað í nýja leit. Án þess aö laga sig meö öllu aö samfélagi mormóna bíöur hann þar konu sinnar og barna, en í fjarveru hans hefur veriö níðst á þeim bæöi líkamlega og efnalega. Kona hans andast á skipsfjöl, og þegar börnin koma eru tengsl hans viö þau rofnuö, enda höföu þau taliö hann af. Án þess aö koma oröum aö vonbrigðum sínum snýr hann heim til íslands sem trúboöi, og þar liggur vegurinn aö lokum heim á gamla bæinn þar sem hann lagöi upp í leit sína. Meöan Laxness var aö viða aö sér efni í Paradísarheimt og enn í svo sem tvö ár eftir að bókin kom út, lét hann ýmislegt eftir sér hafa um mormóna. Ummæli hans birtust í viötölum, ávörpum, bréfum til blaða og auk þess í tveimur meiri háttar greinum, sem báðar hafa veriö þýddar á önnur noröurlandamál og teknar í safnrit oftar en einu sinni.5 Önnur þessara greina, „En amerikansk ábenbaring", birtist í Politiken og er umsögn í ritgerö- arformi um bókina Kingdom of the Saints (Ríki hinna heilögu eöa mónar til kvaddir aö efla í Utah félagslegt samneyti, sem furöu fljótt gerðist dæmi til fyrirmyndar í Nýa Heiminum. Hafi maöur þessa staö- reynd í huga um mormóna, fer ekki hjá því aö hinar auöveldu sannanir um „svik" í yfirnáttúrlegri oþinberun Jósefs Smiös víki í hug manns fyrir öörum hliðum á málinu.7 Síðari greinin, „Ævintýri um fyrirheitna landiö", birtist í tveim hlutum í maí- og júníhefti Samvinnunnar 1958; hún er myndskreytt. í fyrri hlutanum er rakin saga mormóna, en í seinni hlutanum segir Laxness frá því sem fyrir hann bar á ferðum hans um Utah, og er sá hluti mun fróölegri. í þessari grein, og víöar þar sem höfundur víkur að mormónum færri orðum, má greina ýmis endurtekin stef sem unnið er úr í Paradísarheimt. Meðal þessara stefja er fyrst aö telja forundrun höfundar á viötökunum sem trúboöar mormóna fengu hjá löndum hans á 19. öld. í „Ævintýri um fyrirheitna landiö" tekur hann svo til orða: Því miöur er gagnverkan íslendínga við opinberun mormóna einginn sér- stakur sólskinsblettur í sögu andlegs lífs á íslandi. Tómlátir mörlandar vorir sem fyrir mart eru frægari en vera trúarhetjur, og ekki hafa svo menn viti lagt nokkurn skerf til trúarkennínga George S. Tate Halldór Laxness, mormona sinnar. í Lúxemborg hafði hann vísað íslenskum fornsögum frá sér („Heu mihi, eg hef ekkert af þeim að læra"),3 en nú líkti hann eftir gagnorðu málfari þeirra, tiieinkaöi sér þaö og blés í þaö nýju lífi, og beitti mikilvirkum penna sínum til að smíða úr því vopn í baráttuna gegn félagslegu ranglæti. Snilldarverkin Salka Valka (1931—32), Sjálfstætt fólk (1934) og Heimsljós (1937—40) eru bláköld lýsing á högum volaðs og varnarlauss fólks sem berst óbugandi gegn skeyting- arlausri náttúru og gráöugum aröræningj- um. Til sárrar sorgar vinstrimönnum sem höfðu eignað sér Laxness sem hetju síns liös, dró heldur broddinn úr róttækni hans í félagsmálum eftir aö hann hlaut Nóbels- verölaunin 1955, þá fimmtíu og þriggja ára aö aldri, og varð einskonar menning- arlegur sendiherra lands síns. Á árunum þar á eftir kastaði hann rýrð á rússneskan kommúnisma, sem hann hafði fyrrum hrósað, og færöist æ meir undan því (eins og raunar enn í dag) aö láta orða sig viö nokkra hugmyndafræöi. Þaö var á þessu afneitunarskeiöi aö Laxness sendi frá sér Paradísarheimt (1960), þá mormónasögu sem víðfrægust hefir orðiö, aö minnsta kosti um Evrópu.4 Sagan hefir hvarvetna hlotið ágæta dóma og verið þýdd á norsku, sænsku, dönsku, ensku, frönsku, hollensku, þýsku, spænsku, finnsku og serbnesku. Nú stendur til að gera kvik- mynd úr sögunni. í Paradísarheimt segir frá óbrotnum íslenskum bónda, Steinari að nafni, sem á sér þann draum að öðlast fyrirheitna landiö handa börnum sínum. Minnugur sagna af örlæti norrænna fornkonunga, vonast hann fyrst til aö geta keypt sér þetta land með því aö gefa hest sinn danaprinsi við konungskomuna 1874, en hesturinn er furðuskepna, tákn þess aö heimurinn er enn dásemdafullur í augum barna hans. Launin eru önnur en hann væntir sér: honum er boðið til konungs- hallarinnar í Kaupmannahöfn, en í staö Helgramannaríki) eftir Ray B. West. í greininni fjallar Laxness um opinberun Josephs Smiths meöal fjölda annarra fyrirbæra af líku tagi (allt frá telaufalestri til sýnar postulans Páls) og veltir fyrir sér skyldleika skáldsagnalistarinnar viö trúar- lega opinberun: Skáldsagnahöfundur er kannski ekki í hátterni sínu meiri lygalaupur en almennt gerist, en á skrifandi stund trúir hann algerlega á skáldskap sinn. í þessari staöreynd eru og falin rök þess að annað fólk treystir sögu hans eins og nýu neti. Skáldsögusmiður starfar undir áhrifum linnulausrar „vitrunar" þann tíma sem verk hans stendur yfir, Halldór Laxness 1958, um pað leyti er hann kom heim úr för sinni til Kína, Indlands og Banda- ríkjanna, Þar sem hann kom í mormónabyggðir í Utah. ekki svo mjög sem skyggn maöur á hulda heima, heldur öllu fremur eins og huldumaöur í þessum heimi, amk maður að sanna formúlu sem er ekki endilega efnafræðileg. Og þegar les- andi kemur og spyr að hve miklu leyti þessi og þessi atburður sé „sannur", þá finst höfundinum slíkur maður vera einfeldníngur, jafnvel eiga bágt. Verk í sköpun er höfundi sínum sá einn veruleiki sem skiftir máli. í greinarlok lýsir Laxness aödáun sinni á bók Wests og mormónum yfirleitt: Bók Ray Wests stuölar aö því aö gera hugsandi mönnum skiljanlegt aö opinberun Jósefs Smiths standi jafn- fætis ýmsum öðrum opinberunum sögunnar — og fer framúr sumum ef nokkuö má marka af ávöxtum opin- berana. Bókin segir af því hvernig „æðri birtíng" safnaði saman mormón- um og leiddi þá með sterkri hendi í hið fyrirheitna land, eitt af fáum á jörðu. Samkvæmt æöri birtíngu voru mor- heimsins, utan jánkaö sálarlaust ein- hverjum trúarsetníngum uppúr útlend- íngum, þeir tóku nú við sér af meira offorsi gegn mormónatrú en menn vita dæmi til aö íslendíngar hafi áöur gert með eða móti trúarbrögðum. Andleg sem veraldleg yfirvöld og svo læröir sem ólærðir snúast hatramlega gegn þessum flokki. Eitthvaö hefur hlotið aö felast í kenníngum mormóna þess umkomið að raska geðró trúarlega steingelds almenníngs eins og veriö hefur á íslandi. .. .Mormónarnir sem híngað komu í trúboðserindum voru hraktir og smáðir meira en nokkrir málsvarar andlegra skoöana á íslandi fyr eða síðar.8 Á íslandi eins og víöast hvar var fjölkvæni stundum helsta tilefni þessara ofsókna. Þegar Laxness var eitt sinn spuröur aö því í viötali hvort hann teldi fjölkvæni til fyrirmyndar, svaraði hann því til, aö í bókinni væri fjallaö um þaö „af fullkominni samúö og skilníngi" — og þó ekki, ef ég má bæta því við, af eins óbrigðulli samkvæmni og ætla mætti af þeim orðum eins lesanda af mormónatrú að meðferð höfundar á þessu efni væri „ekkert annað en fjölkvænisáróður okkar sjálfra holdi klæddur."9 Síðan sagði Laxness og hló viö: Annars var dálítið gaman að því, þegar ég fór í fyrsta skipti sem unglíngur innan tvítugs aldurs til Ameríku, þá þurfti ég að fylla út stórar skýrslur frá útflytjendaeftirlitinu meö fjölda spurn- ínga; og ein hljóöaöi svona: Eruð þér fjölkvænismaður? Þessu svaraöi ég náttúrlega meö neii og þaö hefðu flestir gert, því þeirra sem hefðu veriö þéss umkomnir að svara spurníngunni játandi, heföi frekar verið aö leita í fangelsum en á leiöinni vestur um haf. En svo las ég næstu spurníngu og þá fyrst komst ég í mikinn bobba: Hafiö þér samúð með fjölkvænismönnum? Þennan vanda hef ég ekki getaö leyst enn í dag.10 Þó hygg ég, ef ég ætti aö ©

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.