Lesbók Morgunblaðsins - 11.05.1985, Blaðsíða 13

Lesbók Morgunblaðsins - 11.05.1985, Blaðsíða 13
,-T---^-T I í brennidepli Grein úr tímaritinu The Atiantic, sem fjaliar m.a. um það, hvernig mistök foreldra geta leitt af sér afbrotafólk EFTIR JAMES O. WILSON egar svo er komið málum, að barnið á heimilinu er orðið að algjörum og óviðráð- anlegum villingi, þá virðist hinn eiginlegi þáttur fjölskyldu barnsins í þeirri öfug- þróun oft á tíðum vefjast mun meira fyrir sprenglærðum félagsfræðingum heldur en fyrir foreldrum yfirleitt. Væri einhver ósköp venjuleg manneskja á förnum vegi spurð, hverju það sætti, að sum ungmenni virtust hafa mun sterkari tilhneigingu til að fremja afbrot og óknytti heldur en aðrir unglingar, þá er lfklegt að viðkomandi myndi svara því til, að þess háttar hegðun ætti rætur sinar að rekja til einhverra miður heppilegra aðstæðna innan fjöl- skyldunnar á uppvaxtarárum þessa vand- ræðafólks. Ef svo er spurt áfram, hvernig á því standi að börn einnar og sömu fjöl- skyldu séu oft svo mismunandi að því er hegðun varðar, myndi sá sem spurður væri segja, að það stafi af því að börn séu mis- munandi skapi farin, hafi mismunandi upplag og bregðist því við sömu meðferð í uppvexti á mjög svo mismunandi hátt — skýringin geti líka verið sú, að foreldrarn- ir mismuni beinlínis börnum sínum — eða þá að hvort tveggja sé reyndin. Þegar þau hjónin Sheldon og Eleanor Glueck, kennarar við lagadeild Harvard- háskóla í Boston, Bandaríkjunum, birtu árið 1950 niðurstöður tíu ára athugana sinna á ferli afbrotadrengja á Bostonsvæð- inu, leiddu þau rök að því að ef ekki væri tekið beint tillit til atriða eins og aldurs, kynþáttar, umhverfis og (í stórum drátt- um) greindarstigs, þá virtist afbrotaeðli drengjanna vera afleiðing samvirkni milli vissra líkamlegra eiginleika — líkams- byggingar og skapferlis — og svo aðstæð- na innan fjöískyldunnar, þar sem til dæm- is annað foreldranna — eða jafnvel þau bæði — skipti sér eiginlega ekkert af börnum sínum í mæltu því eindregið, að Glueck-hjónin teldu sig, í ljósi þeirra niðurstaðna sem þau hefðu komizt að við athuganir sínar, geta sagt fyrir hverjir það væru, sem myndu lenda á afbrotabrautinni, ef vissar aðstæður væru fyrir hendi innan fjöl- skyldunnar; spádómar af þessu tagi, sögðu gagnrýnendurnir, kynnu vel að leiða til þess, að prúður og vel innrættur drengur yrði sjálfkrafa stimplaður sem verðandi afbrotaunglingur. BREYTT Viðhorf í FÉLAGSVÍSINDUM En hafi það hins vegar verið allt að því samdóma álit gagnrýnendanna, að einung- is væri um vissa galla að ræða á sjálfum rannsóknaaðferðum Glueck-hjónanna, hefði vitanlega mátt búast við því, að bet ur skipulagðar athuganir yrðu gerðar á þessari hlið mála og reynt að vinna úr þeim traustari vfsindalegar niðurstöður, til þess að unnt væri að prófa frekar þær fullyrðingar, er fram komu f Glueck-nið- urstöðunum og fá þannig ljósari mynd af raunverulegu gildi þeirra. Fáar slíkar athuganir hafa verið gerðar. Ástæðan fyrir því kann að vera sú, að einmitt á þessum árum voru félagsfræð- ingar teknir að mynda sér almennt aðra skoðun á því, hverjir þeir félagslegu þættir væru, er teldust bezt fallnir til vísinda- legra athugana á ástæðunum til afbrota- hneigðar. Þessi breyttu viðhorf fólust einkum í því, að fjölskyldulífið þótti orðið varla lengur hentugasti vettvangurinn fyrir skipulegar rannsóknir á sviði af- brotafræði. Áhugi manna í félagsvísindum beindist öllu fremur og í sífellt ríkari mæli að tiltektum unglingahópa og þeim áhrif- um, sem einstaklingurinn verður fyrir inn- an þeirra og einnig að sjálfu þjóðfélags- kerfinu. Þetta nýja mat á þjóðfélagsaðstæðum tengdist að nokkru þeirri greinilegu aukn- ingu í ofbeldi af hálfu unglingahópa, sem orðin var áberandi strax á sjötta áratugn- um, en hin nýju viðhorf til félagslegra vandamála áttu lfka rætur sínar að rekja til gjörólíkra hugmynda hjá nýrri kynslóð háskólamenntaðra glæpasérfræðinga, sem komu fram á sjónarsviðið um þetta leyti. Hjá þeim gætti nokkuð annarra fræði- legra viðhorfa til þeirra félagslegu að- stæðna, er leitt gætu börn og unglinga út á afbrotabrautina. Velflestir þeirra álitu, að áhrif uppeldis og erfiðleika innan fjölskyldunnar ættu alls ekki eins afgerandi þátt í þróun afbrotahneigðar raeðal barna i eins og haldið hafði verið fram — og lík- amleg einkenni skiptu alls engu máli í þessu sambandi. Ein af þeim skoðunum, sem settar voru fram af félagsfræðingum í þessu sam- bandi, gekk í þá átt, að það væri börnum einkar eðlilegt að reyna að laga sig i einu og öllu að því gildismati, sem rfkjandi væri í umhverfi þeirra á uppvaxtarárunum; vandræðadrengjum og afbrotaunglingum er samkvæmt því einfaldlega innrætt ann- að siðferðilegt mat á gildi hluta og and- legra verðmæta heldur en okkur hinum hefur verið kennt. Þjóðfélagsstaða við- komandi fjölskyldu eða þjóðfélagsstaða fjölskyldna annarra drengja f götunni verði að skoðast sem afar mikilvægur þáttur í þvf gildismati, sem drengir til- einki sér. Þannig kunni drengir, sem vaxið hafa upp f fjölskyldum, sem almennt njóta minna álits innan þjóðfélagsins, að snúast öndverðir gegn og hafna með öllu því hefð- bundna siðferðilega gildismati, sem ríkir innan fjölskyldu þeirra en tileinka sér þess f stað harðsnúin hörkuleg viðhorf til um- hverfis og þjóðfélagsins og kjósa að njóta þeirra gæða, sem þeir geta beint hrifsað til sín með einhverju móti. Aðrir félagsfræðingar, sem á 6. og 7. áratugnum höfðu lagt orð í belg varðandi nokkrar helztu ástæðurnar til afbrota- hneigðar hjá drengjum, létu í ljós það álit sitt, að afbrotaferill ungmenna ætti í flest- um tilvikum ekki rætur sínar að rekja beinlfnis til sérstakrar uppfræðslu í að fremja afbrot, sem síbrotaunglingar hefðu hlotið í heimahúsum, eða að þessi börn og unglingar hefðu endilega leiðst út á af- brotabrautina vegna vonbrigða yfir sfend- urteknum, árangurslausum tilraunum við að höndla þau Iffsgæði, sem vonir þeirra stóðu til frá unga aldri. Ástæðan til sí- brotahneigðar barna og ungmenna gæti allt eins verið sú, að sjálft þjóðfélagið og stofnanir þess hafi á fordómafullan hátt hreinlega stimplað þessi börn sem verð- andi afbrotamenn, vegna uppruna þeirra og aðstæðna, sem þau hafa alizt upp við. Uppeldið Þó ALLTAF Afdrifaríkast Núna á allra síðustu árum má þó segja, að orðið hafi eins konar afturhvarf til fyrri stefnu í viðhorfum félagsvfsinda- manna til frumorsaka afbrotahneigðar hjá börnum og unglingum: Athuganir þeirra beinast nú aftur og í æ rfkari mæli að fjölskyldunni og þeim aðstæðum, sem barnið vex upp við. Hinn þekkti fræðimað- ur í félagsvísindum, Robert K. Merton, prófessor við Columbiu-háskóla í Banda- ríkjunum, hafði þegar árið 1949 haldið þeirri eindregnu skoðun sinni fram, bæði í ræðu og riti, að það sem einkum réði úr- slitum við mótun félagslegs atferlis mannsins, væri sambandið á milli helztu framtfðarvona hans og þeirra moguleika, sem hann hefði yfir að ráða til þess að ná því marki, sem hann setti sér í lífinu. í sumum fjölskyldum kann til dæmis að vera ýtt undir löngun drengja í dýran og vandaðan bíl og góða stöðu innan þjóðfé- lagsins; en ef þjóðfélagið neitar þeim svo um loglegar, viðurkenndar leiðir til þess uppvextinum eða kæmi jafnvel fjandsamlega fram við þau og beitti börnin slöppum og óskynsamlegum uppeldis- og ögunaraðferðum. Það kom fljótlega fram margs konar gagnrýni á þessar rannsóknir Glueck- hjónanna og þær niðurstöður sem þau höfðu komizt að. Sumir vildu meina, að athuganirnar á drengjunum kynnu að ein- hverju leyti að hafa ráðizt af vitneskju rannsakendanna um það, hvort einhver drengjanna væri afbrotapiltur eða ekki. Aðrir bentu á, að sumir þeirra þátta f at- hugunum Glueck-hjónanna, sem álitnir hafa verið hvað mikilvægastir í sambandi við afbrotahneigð eins og til dæmis það, hve mikillar eða lftillar ástúðar drengirnir hefðu notið f uppvexti og líka þær ögun- arvenjur, sem ríkt hefðu á heimilinu, gætu ekki hafa komið fram við beinar athuganir þeirra hjóna, heldur hafi þessir þættir ver- ið felldir inn í athugánirnar samkvæmt munnlegri frásögn drengjanna og foreldra þeirra. Svo voru það enn aðrir, sem mót- að ná þessum markmiðum, getur vel svo farið, að þessir drengir bregðist síðar við með þvf að stela til þess að komast yfir bílínn og hafi ofbeldi f frammi til þess að skapa óttablandna virðingu um persónu sfna. Félagsfræðingarnir Richard A. Clow- ard og Lloyd E. Ohlin, sem báðir störfuðu við Columbiu-háskóla, lögðu einmitt þessa skoðun til grundvallar rannsóknum sínum á þróun afbrotahneigðar hjá ungmennum, en þessar rannsóknir voru gerðar á árun- um milli 1960 og '70. f niðurstöðum sínum létu þeir f ljós það álit, að afbrotahneigð geri oftast vart við sig hjá fólki, sem sé að komast á fullorðinsaldur og búi fjárhags- lega við mun krappari kjör en almennt gerist í þeirra þjóðfélagsstétt. Meðal þessa fólks vaknar iðulega hneigð til afbrota, sem þá eru framin til þess að komast yfir LESBOK MORGUNBLAÐSINS 11. MAI1985 13

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.