Lesbók Morgunblaðsins - 24.05.1986, Blaðsíða 11

Lesbók Morgunblaðsins - 24.05.1986, Blaðsíða 11
JO BENKOW fírleitt er það sjaldnast talið til neinna stórtíð- inda, þótt einhver íhaldssamur stjórnmálamað- ur finni upp á því einn góðan veðurdag að taka sér penna í hönd og fari að skrifa ævi- sögu sína — og er heldur ólíklegt, að menn búist þar almennt við einhverjum bók- menntalegum undrum og stórmerkjum. Satt að segja kitlar slík bókarfrétt ímyndunarafl manna aðeins rétt hóflega. En þegar auglýst er að Jo Benkow muni árita bók sína í einhverri bókaverzlun, streymir fólk á stað- inn, ýmist með ævisöguna hans í fórum sín- um eða menn kaupa sér eintak þar á staðn- um. Staðreyndin er sú, að öruggasta met- sölubók allra tíma í Noregi, sálmabókin, hefur núna í ár fengið mjög svo harðan keppinaut í sjálfsævisögu Jos Benkovs, „Frá sýnagógunni til Ljónabakkans". Frá því að bókin kom út í fyrrahaust hafa selzt meira en 200.000 eintök af henni — hinn mikil- virki stórnjósnari Arne Treholt, sem segir í sinni bók frá leynifundum sínum með út- sendurum KGB, verður að sætta sig við annað sætið í baráttunni um bók ársins. Barátta Upp á Líf OgDauða Ljónabakkinn er hallinn með ljónastyttun- um neðst í Stúdentalundinum fyrir framan Stórþingshúsið í miðborg Oslóar. Þangað, inn á norska þjóðþingið, átti leið litla gyð- ingadrengsins eftir að liggja um síðir, þótt hann í æsku hefði mátt þola sífelld hrakyrði og háðsglósur af hálfu annarra stráka og raunar fuUorðinna líka vegna uppruna síns og framandlegs útlits. Hann ólst upp með annan fótinn í fornri hefð sýnagógunnar — í samkunduhúsi gyðinga — en með hinn fótinn í heilnorsku, hánorrænu umhverfi, klæddur símynstruðum ullarpeysum og með' geitarost ofan á brauðið eins og hver annar Norðmaður. Það átti fyrir honum að liggja að verða formaður Norska hægriflokksins; í nokkur ár var hann formaður þingflokks hægrimanna. Núna skipar hann næst æðsta virðingarsessinn með þjóðinni: Æðstur er að sjálfsögðu Ólafur konungur, en næstur honum að virðingu telst vera forseti stór- þingsins, Jo Benkow. Með einkar hógværu orðalagi fjallar höfundurinn um ýmsa örlagaþrungna at- burði og hryggileg atvik; einkennist frásögn hans bæði af mannlegri hlýju og kærleika, er hann rekur ættarsögu sína. „Það eru litlu, yfirlætislausu orðin, sem eru stórbrotin," segir hann. AUSTANÚR HVÍTARÚSSLANDI Fjölskyldan hét upprunalega Benkowitz, en það var á þeim tímum, þegar hún átti ennþá heima austur í Grodna í Hvítarúss- landi. Þar fæddist Chaim, föðurafi Jos, um 1880. Hann lærði tíósmyndun og hlaut starfsheitið keisaralegur hirðljósmyndari. Vegnaði honum framan af allvel í starfi sínu eða allt þar til ein af hinum æðisgengnu ofsóknaröldum hófst þar eystra gegn gyð- ingum — svokallað pogrom — þegar skipu- lagðar morðsveitir réðust til atlögu gegn varnarlausu fólki af gyðingaættum og drápu heilu fjölskyldurnar á hinn grimmdarlegasta hátt. I sumum þorpum gyðinga í Hvítarúss- landi og Úkraínu var hvert einasta manns- barn drepið. Chaim Benkowitz tókst að flýja land ásamt fjölskyldu sinni, og settist hann að í Gautaborg, þar sem hann tók til við sinn fyrri starfa sem ljósmyndari. Eftir nokkra dvöl í Gautaborg fluttist hann þó með fjölskyldu sinni til Stokkhólms og starf- rækti þar eigin ljósmyndastofu við Norr- almstorg í nokkur ár. Hann fluttist í þetta skipti til Noregs, þar sem Benkowitz-fjöl- skyldan settist endanlega að í Osló. Pjölskylda móður Jos átti að baki svipaða örlagasögu, nema hvað hennar fjölskylda flúði til Englands, þegar drápsherferðin gegn gyðingum tók að magnast í Hvítarúss- landi. Frá Englandi fluttist sú fjölskylda svo nokkru síðar líka til Noregs. AÐLÖGUN á Kostnað Hins GYÐINGLEGA HUGARHEIMS Á hinu gyðinglega heimili sínu naut Jósef litli mikillar ástúðar og umhyggju: þar var sígilda kosér hænsnakjötsúpan eftirlætis- rétturinn, og þar heima öðlaðist drengurinn þá öryggiskennd og það sjálfstraust, sem svo greinilega verður vart í öllu hans fasi aukafullar skýringar, sem liggja að baki þeirri ákvörðun hans að aðlagast norsku samfélagi og m.a. stífa hina gyðinglegu nafngift sína, Josef Elias, niður í Jo; föður- afi hans hafði þegar strikað burt itz-ending- una úr fjölskyldunafninu. „Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar, að hin sérstaka vanmetakennd gyðinga sé alveg einstaklega viðíeðm. Það er ennþá skoðun mín, þótt ég ætti að vita betur," seg- ir hann. „Skýringarinnar er að leita í þúsund ára gömlum og rótgrónum ótta og öryggis- leysi." Gyðingadrengurinn sem varð forseti norska Stórþingsins og hefur nú enn aukið hróður sinn með metsölubók. og átt hefur drjúgan þátt í að gera hann að þeim mikilsmetna stjórnmálamanni, sem hann er núna. En utan hinna traustu vé- banda sinnar samheldnu fjölskyldu, varð hann iðulega að berjast með hnúum og hnefum á unglingsárunum fyrir tilverunni. Jafnaldrar hans tóku hann rækilega í gegn og börðu hann gjarnan sundur og saman, því að það var oftast ekkert sældarbrauð að vera gyðingur í Noregi á árunum milli heimsstyrj aldanna. Jo Benkow skrifar um þetta í bók sinni: „Eitt sinn á árunum fyrir seinni heims- styriöld var einn sláni í skólanum, sem ég gekk í, og sagði hann við mig, að ég skyldi snauta heim til helvítis subbulegu júða- mömmunnar minnar. Það var nú reyndar alls ekkert svo óvanalegt fyrir mig að héyra slíkar og áþekkar glósur, enda urðu þær oft á tíðum upphafíð að mörgum þeirra slagsmála, sem ég lenti í." Oöryggi, rótgróin vanmetakennd og áköf löngun til að falla eðlilega inní samfélagið og vera viðurkenndur af því umhverfi, sem hann lifði og hrærðist í, setti mikinn svip á uppvaxtarár Jos Benkows. Það eru þyí sárs- LOKSINS LJÓS OG LOFT „Stofnun ísraelsríkis markaði á sínum tíma þáttaskil; já, það má raunar segja, að í þvi hafí falizt sjálft upphafíð á sálrænni þróun i frelsisátt. Það var ekki lengur nein þörf á að loka sig inni og einangra sig. Það var hægt að hleypa inn Ijósi og lofti," segir Jo Benkow, og hann bætir við eftir nokkra þögn: „Það hafði ekki verið svo mikið um það hér áður fyrr meðal þeirra gyðinga, sem héldu fast við mörg hundruð ára gamlar hefðirfrá sinniafmörkuðu gettótilvist." Þegar Jo Benkow segir þannig hug sinn allan og ræðir um margvíslega geðhnúta sína og duldir, um þann ótta, sem hann er haidinn og um veikleika sína, þá gerir hann það ekki bara sem gyðingur, heldur sem hver annar maður. Lesendur sjálfsævisögu hans þekkja sjálfa sig aftur í lýsingum hans, og það er sennilega ein af skýringunum á því að bók forseta stórþingsins varð metsölu- bók. Aðsópsmiklir stjórnmálamenn, hvort sem þeir eru norskir eða af einhverju öðru þjóðerni, finna sjaldnast hjá sér sérstaka þörf til að bera á borð fyrir allan almenning sitt mannlega eðli og koma með því um leið upp um ýmsa miður hetjulega eiginleika í fari sínu. „Sú stund rennur vist einhvern tima upp í lífi hvers og eins, að maður óski þess að fá bara að koma til dyranna eins og maður er klæddur," segir Jo Benkow. „Ef til vill var það ætlun mín að sýna, að stjórnmála- maður er mannleg vera en ekki bara einhver pólitískur tindáti." í MINNINGU ÞEIRR A, SEM LÉTU LÍFIÐ í GASKLEFUM NAZISTA Með bók sinni vildi Jo Benkow einnig segja frá því, sem núna er að mestu gleymt eða þá aðeins getið um sem tölfræðilegra staðrejmda — frá hinni skipulegu útrýming- arherferð á hendur gyðingum í heimsstyrj- öldinni síðari. Hans eigin fjölskylda fór ekki varhluta af þeirri skelfilegu drápsherferð: Móðir hans, systir, tvær föðursystur og einn systrungur hans voru tekin af Itfi í Ausch- witzíPóllandi. „Einhver sagði við mig, að ég hefði með bókinni reist foreldrum mfnum fagurt minnismerki," segir Jo Benkow. „Ef til vill er það einmitt þetta, sem hefur glatt mig allra mest ísambandi við bókina mína." Bók Benkows felur í sér áskorun og ákall eins meðbróður til annars um að sýna manngildi hvers og eins meiri virðingu. Bókina má skoða sem uppgjör við fordóma og tortryggni í garð aðfluttra útlendinga, og hún kemur út um sama leyti og þjóð- félagslegar athuganir í Noregi hafa leitt í ljós, að um það bil 50% Norðmanna eru fylgjandi því, að innflytjendur til Noregs taki saman föggur sínar og hverfi úr landi. LESBOK MORGUNBLAÐSINS 24. MAl 1986 11

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.