Lesbók Morgunblaðsins - 30.08.1986, Blaðsíða 13

Lesbók Morgunblaðsins - 30.08.1986, Blaðsíða 13
eftir í dauðann. Það or svo margt sem maður fær ekki skilið, þrátt fyrir allan sinn lærdóm. Þegar hér er komið sögu eru 12 ár liðin síðan bréfaskiptin urðu veruleg, og 14 ár síðan þau hófust. Ætli bréfin hafi orðið fyrir áhrifum hins daglega hversdagsleika á þessum árum? Ætli þau hafi ennþá verið opnuð með titrandi höndum'? Frú Meck hefur breyst mikið á þcssum árum. Þeir, sem umgangast hana, lýsa henni sem æ fælnari, öfgafengnari og harðari af sér. Hún klæðir sig undarlega, og oft þvert á móti tískunni. Hún er oft sem stolt drottning, sem enginn fær að nálgast. Hennar eini tilgangur í lífinu felst í að hlýða á tónlist Tjækovskys. Ef það er ekki hægt í Rússlandi, ferðast hún ómældar vegalengdir til Parísar, og leigir þar leikhús fyrir sig eina til að geta notið tónlistarinnar ein og óséð. Þetta minnir óneitanlega á Lúðvík konung í Bæjaralandi, en endalok hans urðu ömurleg, eins og kunnugt er. Þeir, sem betur þóttust vita lýstu því yfir að hann væri vitskertur, steyptu honum því næst af stóli og settu hann í einangrun. Ætli eitthvað líkt þessu hafí skeð með frú Meek. Bréf hennar til vinarins eina bera engin einkenni andlegs sjúkleika. Þau eru skýr og skorinorð, en jafnframt full blíðu, eins og áður. Þessi mikilhæfa kona bjó yfir miklum kærleika. Eitt sinn skrifar hún um mikið tap, sem hún kveðst hafa orðið fyrir. En í ljós kom, að þetta var aðeins smávægilegt, miðað við þau auðævi, sem hún hafði yfir að ráða. Hélt frú Meck að ástandið væri alvarlegt, eða var hún aðeins að prófa vin sinn? Hún hafði aldrei reynt neitt slíkt áður, en alltaf treyst honum blint. Hún hafði meira að segja gert sér far um að bægja frá honum öllum óþægindum. Vildi hún kannski nú fá vissu sína um, hvernig viðbrögð hans yrðu, ef hún yrði fátæk? Samband tveggja mann- eskja, sem búa við svo ólíkan efnahag sem þau, hlýtur að vera vandkvæðum háð. Að vísu gerir það málið auðveldara, að hér er um velgjörðarmann og skjólstæðing hans að ræða. Einnig má segja, að frú Meck kunni einstaklega vel að vanda til allrar umræðu um peningamál og er auk þess mjög rausnarleg. Þótt fjárgjafir hennar og styrkir væru stórir, stóð slíkt ætíð í skugga blíðu hennar og umhyggju. Af flestum bréf- unum má ráða að ást hans sé veikari en hennar og ekki eins ástríðufull. í byrjun veltum við þeirri spurningu fyrir okkur, hvort það væri ást eða vinátta, sem samein- aði þau. Því er erfitt að svara. Jú, frú Meck elskaði Tjækovsky, um það er ekki hægt að efast. Honum þótti eins vænt um frú Meck og honum gat þótt urh nokkra konu. En um ást í venjulegum skilningi þess orðs var ekki að ræða. En þar er líka um að kenna því fasta móti, sem við höfum viljað steypa ástina í. Ástin er svo fjölbreytileg, að eiginlega ætti ekki að vera hægt að nota yfir hana nein orð. Tjækovsky var stóra ástin í lífi frú Meck. Hann lýsir tilfinningum sínum eiginlega best í tileinkun 4. sinfó- níunnar, sem er svohljóðandi: „Besta vini mínum". Bréf Fullt Af SÁRSAUKA Síðustu bréfin eru lík þeim fyrstu, og fjalla um tónlist en bera jafnframt vott um umhyggju og hlýju. Tjækovsky skrifar 11. júlí 1890: „Ég hafði varla lokið við „Pique Dame" þegar ég hóf vinnu við nýtt verk, sem ég var með í undirbúningi. Ég vona, að þér verðið ánægð að heyra,_ að ég hef skrifað sextett fyrir strengi. Ég veit, hve þér elskið kammertónlist, og gleðst því yfir því, að þér getið heyrt sextettinn minn. Og þér þurfið ekki að fara á tón- leika til þess, þar sem flutningurinn getur farið fram heima hjá yður..." En þegar Htið er á dagsetningar þessara síðustu bréfa, bregður manni í brún, við að sjá, hve langt er orðið á milli bréfanna. Ymislegt annað bendir einnig til þess að samband þeirra sé að kulna. I byrjun októ- ber er Tjækovsky staddur í fagurri borg í Kákasus, er Tíflis heitir. Þar býr Anatol bróðir hans, og með honum nýtur tónskáldið fegurðar staðarins. Hann er nú tiltölulega hamingjusamur, og góðum efnum búinn, já næstum ríkur maður. Verndarengillinn hans, frú Meek, vakir yfir honum eins og áður, og Tjækovsky býst hvað úr hverju við næsta bréfi. Það kemur, en við lestur þess er sem honum sortni fyrir augum. Honum finnst fyrst eins og þetta sé martröð, og les bréfið aftur og aftur. Það inniheldur aðeins fáeinar línur; frú Meck segist hafa misst öll auðæfí sín, og þess vegna megi hann ekki búast við neinu fé frá henni framar. Gat þetta yerið alvara? Hugur hans fyllist spurningum. í lok bréfsins er setning, sem særir hann djúpu sári, því hún snertir viðkvæma strengi í hjarta hans: „Gleymið mér ekki, og hugsið stundum til mín"„ Þetta voru síðustu kveðjuorðin, og skiln- aðurinn var sár. Bréf frú Meck var óskiljan- legt, en jafnframt ótvírætt. Honum fínnst sem hnífi hafi verið stungið í hjarta sitt. Hann reynir að skilja hvað er að gerast. Stolt hans hefur verið sætt djúpu sári. Hann svarar svohljóðandi með bréfi dagsettu 4. október: „Ég var að fá bréfyðar í hendur, en við lesturþess fylltist ég djúpri hryggð. Það var ekki mín vegna, heldur yðar vegna. Þetta er ekki aðeins orðagjálfur. Að sjálf- sögðu væri ekki rétt að segja að slík minnkun tekna minna hefði ekki áhrif á fjárhag minn. Það gerir hún, þótt það sé ekki í slikum mæli sem þór haldið. Tekjur mínar hafa aukist mjög hin síð- ustu ái; og munu án efa halda áfram að aukast. Yður er óhætt að trúa því, að þér þurfið ekki að auka á áhyggjur yðar mín vegna því að fjárhagslegur skaði minn cr mér ekki tilfinnanlegur. Þessu megið þér treysta fullkomlega ... Aðalatriðið er því ekki að cg verði að eyða minna, heldur að þér verðið að breyta lífsstíl yðar. Þaðersárt, ogmóðg- un við yður, og mér finnst sem ég verði að ásaka cinhvern fyrirþað (því auðvitað eru þér ekki sek) en ég veit bara ekki hvcr sá hinn seki raunverulega er. En hncykslan mín cr tilgangslaus, og þar að auki hef ég engan rétt til ad skipta mér af fjölskyldumálum yðar. Ég mun biðja hr. Pahulsky um að skrifa mér við tækifæri, um það, hvernig þér hagið málum yðai; hvar þér munuð búa og hversu þetta mun nærri yður ganga. Eg get ekki lýst því hvað þetta tekur mig sárt, og hvað ég óttast um hagyðar. Eg get ekki hugsað mér yður án ríkidæm- is . . .! Síðustu orð bréfs yðar særðu mig nokkuð, en ég held þó, að þcr hafið ekki meint þetta alvarlega. Trúið þér því Tjækovsky 1893 virkilega á mig, að ég hugsi aðeins tíl yðar á meðan ég fæ peninga frá yður? Og þó svo væri, gæti ég samt gleymt þvi eitt augnablik, hve mikið þér hafið gert fyrir mig, og hve ég má vera yður þakklátur? Það er ekki orðum aukið að segja, að þér hafið bjargað mér. Éghefði áreiðanlega gengið af vitinu hefðuð þér ekki komið mér til hjálpar, með vináttu yðar, hluttekningu og fjárhagslegri að- stoð. Alltþetta styrkti lífsvilja minn, sem svo lítill var orðinn. Nei, kæra vinkona, þér megið vera þess fúllviss, að ég mun hugsa til yðar, og blessa yður til minnar hinstu stundar. Á þessari stundu gleðst ég yfir því að geta tjáð yður takmarka- lausa vináttu mína, sem ekki verður með orðum lýst. Líklegast hafið þér ekki hugmynd um, hvað góðgjörð yðar er mikil. Annars myndi yður ekki koma til hugar að biðja mig nú að hugsa „stund- um" til yðar! Það er ekki orðum aukið, að égget ekki gleymt yður nokkra stund, því að í hvert skipti er ég hugsa um mig, verður mér ætíð, og óhjákvæmilega hugsaðtilyðar. . ." Þetta er bréf frá vini, sem segist kunna þá list að vera þakklátur. Þetta er ekki ástarbréf. Þegar sum bréf hans líktust ástar- bréfum, þá var það líklegast eins konar bergmál úr bréfum hennar. Hann fann vináttu, en ekki ást. Sú vinátta var djúp og falslaus, og henni fylgdu engin skilyrði. Ætli ólíkar tilfinningar þeirra hafi eyðilagt samband þeirra og gert það innantómt? Það hvílir órannsakanlegur leyndardomur yfir þessum aðskilnaði. HÚN Skrifaði Honum AldreiAftur Og það einkennilegasta er eftir: Fjár- hagur frú Meck var alls ekki eins slæmur og hún vildi þarna vera láta. Eigur hennar voru jafn miklar eftir sem áður. Ótal ástæð- ur hafa verið nefndar fyrir þessu einkenni- lega bréfi. En um hina raunverulegu ástæðu er allt á huldu. Með þessu bréfi, sem er ópersónulegt ef undanskilin er síðasta setn- ingin, lýkur bréfaskiptunum snögglega. Frú Meck skrifaði Tjækovsky aldrei framar. Nokkrar tilgátur era um skýringar á þessari gátu. Kannski hún hafi frétt af því, hvernig kenndum hans til karlmanna var háttað. Kannski hún hafi viljað fórna þessari vináttu vegna eins sona sinna, serh var veikur. Báðar þessar skýringar eru í hæsta máta ólíklegar. Samband þeirra var byggt á grunni þess, að þau höfðu samið um að sjást aldrei. Þetta útilokar þá skýringu, að frúin hafi slitið sambandi þeirra til að forðast hneyksli. Tjækövsky reyndi oftsinnis eftir þetta að hafa samband við frú Meck, en það reyndist alltaf árangurslaust. Pahulsky, sem eitt sinn var nemandi hans og ávallt einlægur aðdáandi, sendi öll bréf hans til baka með þeirri athugasemd að frú Meck væri slæm á taugum, og þyldi þar af leið- andi ekki að fá bréf, eða svara þeim. Ef þetta er rétt, hlýtur eitthvað að hafa komið fyrir, því að frúin hafði haft styrka stjórn á málum sínum til þessa. Ætli hún hafi bilað á geðsmunum, verið svipt sjálfsforræði og haldið fanginni í húsi sínu? Síðasta bréfið hennar vekur til umhugsunar um þetta. Um fölsun er ekki að ræða, frekar þá, að henni haf i verið lesinn textinn fyrir. Það má vel vera, að aðstoð hennar og vinátta við tónskáldið hafi verið litin horn- auga af fjölskyldu hennar. Það fólk hefur kannski náð yfirhöndinni, og látið svipta hana sjálfsforræði, til að komast sjálft að auðævum hennar. Kannski það hafi samið allt bréfið, nema síðustu setninguna? Endalok Lúðvíks 2. konungs af Bæjara- landi urðu lík þessu. Trækovsky var frú Meck það sem Wagner var Lúðvík 2. Hinn elskaði og virti vinur, sem þurfti fjárhagsað- stoðar við. Upp frá þessum októberdegi 1890, breiðist þögult myrkur um þessa mikilhæfu konu. Enginn mun framar geta gert sér í hugarlund hvernig líf hennar var þessi 3 ár, sem hún enn átti eftir ólifuð. Þó má geta nærri um það, að tilfinningar hennar til Tjækovskys höfðu ekki breyst. Þær höfðu verið henni allt í heil 14 ár af lífi hennar. Þessar hugleiðingar útiloka næstum, að hún hafi sjálfviljug slitið sam- bandi þeirra. Þó má draga enn aðrar álykt- anir, til að upplýsa þetta einkennilega mál. í 14 ár, hafði frúin yerið tónskáldinu stoð og stytta í lífi hans. Á þessu tímabili hafði hún elst og þjáðist nú af ýmsum kvillum, sem hún vildi helst leyna fyrir vini sínum. Hún vildi ekki að hann hefði áhyggjur, þótt hún hefði hita eða langvarandi hósta, en kannski hann hafi komist að slíku eftir öðrum leiðum. Frú Meck nálgaðist sextug- asta aldursárið. Henni fannst hún vera gömul, þreytt og útslitin. Hún ímyndaði sér vin sinn ávallt ungan, sigri hrósandi og lífs- glaðan yfir frægð sinni. Ætlaði hún nú að fórna sér? Hélt hún að hún væri honum aðeins til trafala? Ef eðli sambands þeirra hefði verið annað, gætu þessar hugleiðingar átt rétt á sér. Þá væri þessi ákvörðun frú Meck næsta ofur- mannleg. En slík ákvörðun tapar gildi sínu í svo sjaldgæfu sambandi sem þeirra, þó að ekki megi útiloka hana sem skýringu á viðbrögðum frú Meck. Eiginlega hefðu hlut- verkaskipti átt að eiga sér þarna stað. Tjækovsky hefði átt að gerast stoð og stytta konunnar, sem var farin að eldast. Var þessi kona svo stolt, að hún vildi heldur sjá á bak vini sínum, en að íþyngja honum á nokkur hátt? Þá bar þessi þunga ákvörðun ekki vott um hjartakulda, heldur stórkost- legan kærleika .. . „BLÍÐAOGSTRÍÐA" „Kannski dýrkaði ég N Philaretownu svo, vegna þess að ég kynntist henni aldrei persónulega. Mér kom aldrei til hugar, að slík gyðja gæti breyst. Ég hélt að fyrr myndi heimsendir verða, en að N. Philaretowna breyttist gagnvart mér. Samt hefur þetta gerst. Það kollvarpar öllum hugmyndum mínum um manneskj- ur, oggerir trúna á það góða íþeim að engu. Það rænir sálu mína friði, og eitrar fyrir mérþá hamingju sem forlógin hafa ætlaðmér..." Tjækovsky í bréftil Wladislaw Pahulsky 18.júnfl891. Sárið í hjarta hans varð æ dýpra. Það gerir sársauka hans enn meiri, að fyrst var stolt hans sært, síðan hjartað. Hann er "hræddúr 'um að' höhu'm væri kennt ú'm að hafa valdið skilnaðinum, og þá að græðgi hefði ráðið gjörðum hans. Pahulsky endur- sendir þetta bréf, eins og öll önnur. Hann minnist á slæmt ástand frú Meck. Skrif hans bera vott um þá hlýju og virðingu, sem hann ávallt auðsýndi kennara sínum. Það hafði ekkert breyst þótt hann yrði tengda- sonur frú Meck. En hann tekur af öll tví- mæli um það, að Tjækovsky nái nokkurn tíma aftur sambandi við hana. Sársaukanum linnir ekki, en lífið heldur áfram. Hann tekst nýjar ferðir á hendur, og semur ný tónverk. Hann stjói-nar verkum sínum í Frakklandi og Bandaríkjunum. Það sækja mjög á hann þungar hugsanir. Síðurnar í dagbók hans era fullar af hugloiðingum um heims|)oki, trú, dauða og ódauðleika sálarinnar. Frú Meck er enn á lífi, en hún er jafnvel fjær honum en ef hún væri dáin. Enginn svarar spurningum hans lengur, og hann hlýtur ekki huggun hjá noinum. Hann vantar ást hennar í sorgum sínum, og vantar alla von. Hann gorii- orfðaskrá, en kemst þá að því að hann á engin auðævi, sökum þess, hve örlátur hann hafði verið. Þó þarf hann okki að hafa neinar áhyggjur, því að frægð hans skapar honum alltaf nýjar tekjur. Endalokin nálgast. Hann gerir sér enga grein fyrir því, enda ekki von, þar sem heilsa hans nú er miklu betri en hún var þegar hann var ungur. Þó er eins og innst inni geri hann sér þetta ómeðvitað ljóst, því að afköst hans eru óvenjumikil. Fyrir hvern semur hann nú? Einmanaleiki hans er mikill. Hann leitar að manneskju sem gæti orðið sannur vinur og telur sig finna hana í systursyni sínum Wladimir Dawidow, sem á aðeins eftir að valda frænda sínum vonbrigðum. Þetta minnir óneitanlega á hliðstæðu í lífi meistarans mikla, Beet- hovens. Tjækovsky fínnur að tíminn líður, og finnst lífsverki sínu enn ólokið. Hann skrifar eftirfarandi í dagbók sína: „Mikið er lifíð stutt! Ég þyrfti enn svo mikið að gera, hugsa og skapa! Maður frestar öllu, aftur og aftur, þar til dauðinn bíður manns .. ." „Mér finnst dálítið undarlegt, að ísíðustu sinfóníunni minni, sem óg var að Ijúka við, cr eins og citthvað, sem minnir á sálumessu. Sérstaklega á þetta við í lokakaflanum..." Tjækovsky í bréfi til Konstantins stór- fursta sumarið 1893. Litirnir breytast hægt og hægt, dofna og vcrða æ þunglyndari. Sumarið ér liðið að hausti. Tjækoysky finnst hann hafa samið sálumessu sína. I byrjun október fer hann til Pétursborgar, til að stjórna þar þessu nýja verki sínu. Æfíngar hefjast. En í þetta sinn virðist hann vera einkennilega annars hugar. Tónlistarmennirnir spila án innlifun- ar. Tónskáldið stöðvar leikinn og kemur með athugasemdir. Stundum er eins og hann vilji segja: Spilið af kærleika, því þannig samdi ég þetta! Skiljið þið ekki, að þetta er mín hinsta kveðja? En hann þegir. Tónlistarmennirnir leika áfram, villulaust, en án innileika. Tjækovsky er óendanlega einn. Mönnum ber ekki saman um atburði næstu daga. Modest, bróðir tón- skáldsins, segir bróður sinn hafa verið glað- an og áhyggjulausan. Aðrir segja hann hafa þjáðst af þunglyndi. Kannski er hvort tveggja rétt. Einn dagur getur verið óendan- lega langur, og klukkustundirnar rétt silast áfram. Þar er bæði hlátur og grát að finna. Áður en vinir hans geta náð að stöðva hann, drekkur Tjækovsky glas af ósoðnu vatni með máltíð. Þá gekk kólerufaraldur í borg- inni, og að drekka ósoðið vatn var eiginlega sjálfsmorð. Hvort þetta var aðeins óvarkárni eða hreint sjálfsmorð, veit enginn enn. Tjækovsky leggst veikur af kóleru. Hann minnist móður sinnar, sem hann hafði misst úr þessum sama sjúkdómi. í óráðinu nefnir hann nafn frú Meck næstum eins og með ásökun í rómnum. Innra fyrir býr djúpt sár. Þetta nafn, sem svo mikil áhrif hafði haft á sálu hans, hafði hann skrifað þúsund sinnum. Nadjeschda..., fornafn hennar. Bræður hans og nokkrir vinir dvelja hjá honum þar til hann gefur upp öndina kl. 3 um morguninn þ. 6. nóvember 1893. Fréttin um dauða hans berst eins og eldur í sinu um allt Rússland, Evrópu og Ameríku. Nokkrum dögum síðar er 6. sinfónían endur- flutt. Nú hlustar fólk djúpt snortið. Margir gráta, en andstæðingar Tjækovskys þegja þunnu hljóðí. Nokkrum vikum eftir lát síns elskaða vinar, deyr frú Meck. Líf þeirra voru sam- tvinnuð á margan hátt, eins og svo oft er, þótt slíkt sé ofar mannlegum skilningi. Við vitum ekkert um síðustu ár hennar. En varla er annað mögulegt, en að hljómarnir frá verkum Tjækovskys hafí lifað í huga hennar. Þýtt úr bókinni Tschaikowsky - Ein Lebensbild eftir Kurt Pahlen. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 30. ÁGÚST 1986 13

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.