Lesbók Morgunblaðsins - 16.01.1988, Blaðsíða 17

þess að fullvissa sig um að brenna sú væri
lögum samkvæmt. Menn báru virðingu fyr-
ir lögum, einkum einn sem í Jónsbók stóðu.
Tveir áratugir voru frá Fjallamálum og
ólgu hafði lægt. Gamli hreppstjórinn sat nú
á friðarstóli og virtur vel.
Skógabændur riðu á fund hreppstjóra og
sögðu honum tíðindi. Hann reið á strand-
stað við tíunda mann. Þar skipaði hann
ijögurra manna varðflokk undir forystu
Hjörleifs Jónssonar, bónda í Skarðshlíð.
Skyldi hann bjarga því undan sjóum sem á
land skolaði. Einkum skyldu þeir gæta að
líkum sem á land ræki og veita þeim umbún-
að.
Þann 23. sendi hreppstjóri þá bændur,
Guðmund Kjartansson í Ytri-Skógum og Jón
Bárðarson í Drangshlíðardal með bréf til
lögreglustjóra, Björgvins Vigfússonar á
Efra-Hvoli. Hann brá skjótt við og fór að
Eystri-Garðsauka, en þar var næsta símstöð,
og tilkynnti stjórnvöldum í Reykjavík hvað
að höndum hafði borið.
SjöHöfðuFarist
Næsta dag, föstudag 24., reið lögreglu-
stjóri ásamt ritára sínum austur að Drangs-
hlíð í fylgd þeirra bænda, Jóns og
Guðmundar. Þangað náðu þeir eftir ellefu
stunda ferð. í Drangshlíð voru hinir fimm
skipbrotsmenn komnir. Lögreglustjóri tók
skýrslu af þeim. Sjö menn höfðu farist, all-
ir yfirmenn svo og tveir hásetar. Hreppstjóri
greindi frá ráðstöfunum sínum sem áður
getur. Fjómm líkum hafði skolað á land.
Þau hafði hreppstjóri látið færa til næsta
kirkjustaðar í Eyvindarhólum. Síðar gafst
bátsmanni kostur að bera kennsl á þau.
Hann hafði látið senda eftir héraðslækni,
Stefáni Gíslasyni í Vík, vegna fótarmeins
tveggja skipbrotsmanna, einkum drengs
þess sem Skógabændur höfðu fundið einan
síns liðs í Jökulsáraurum. (Héraðslæknir
linaði þjáningar hins unga manns með því
að rjóða eymsli hans spritti. Dró þá úr kvöl-
um hans í bili en hófust að nýju skömmu
eftir að læknir var farinn. Tók þá hrepp-
stjóri skurðhníf og risti á graftarkýli á fæti
hans. Hresstist hann svo dag frá degi og
reyndist ferðafær 1. mars.)
Næsta dag reið lögreglustjóri á strand-
stað í fylgd Jóns hreppstjóra, Gissurar
Jónssonar og bátsmanns.
Áður en lögreglustjóri hyrfi af strandstað
lét hann hreppstjóra og Gissur Jónsson
Jcveða á um ástand skipsins. Vom þeir eið-
svarnir. Álit þeirra hljóðar svo:
„Öll yfirbygging er úr skipinu, aptur-
mastrið og reykháfurinn alveg brotin af,
sömuleiðis er mestur hluti af tréstokknum
sjávarmegin úr skipinu og stýrið alveg
burtp. Ennfremur ætlum við, að gat sé á
stjómborðssíðunni aptantil, því það virðist
að sjór hækki og lækki í öptustu lúgunni
eptir sjávargangi, en þetta hefur eigi enn
verið hægt áð rannsaka til hlítar, því alltaf
gengur brimið öðmhveiju yfír skipið. En
það er því álit okkar að ekki sé viðlit að
ná skipinu út í þessu ástandi og að allar
tilraunir í þá átt hljóti að verða árangurs-
lausar. Við dæmum því skip þetta algjört
strand.“
Undir þessa álitsgjörð skrifa þeir feðgar
nöfn sín.
HeimildTilAð
Selja Skipið
Síðan ríður lögreglustjóri vestur fjömr
og lítur á það sem á land hafði skolað úr
Brema. Var það að sjá mest spýtnamsl,
nokkrar körfur, sundbelti og tunnur, tvær
með grút, en hinar allar tómar, brot úr reyk-
háfnum, og nokkrir frystikassar úr járni.
Virtist honum það lítil virði, svo að ekki
svaraði kostnaði að láta gæta þess til lengd-
ar. Fól hann því hreppstjóra að selja það á
uppboði svo fljótt sem unnt yrði.
Hins vegar taldi lögreglustjóri sig skorta
heimild til þess að selja skipið. Hennar yrði
að afla hjá hinum þýska konsúl í Reykjavík.
Hann yrði því enn að ríða fram og aftur út
í Hvolhrepp, enda næsta símstöð í Eystri-
Garðsauka.
Heima í Drangshlíð setti lögreglustjóri
rétt. Allir skipbrotsmenn vom þar mættir
og lögðu fram skrifaða skýrslu sem þeir
höfðu samið að fyrirmælum dómarans um
atvik strandsins. Var hún síðan lesin í heyr-
anda hljóði á þýsku, en allir strandmenn
undirrita hana eigin hendi. Þótt þess sé
getið í strandbók að skýrsla þessi verði lát-
in fýlgja réttargjörð í frumriti, þá finnst hún
ekki meðal réttarskjala í Þjóðskjalasafni.
Hreppstjóri mætti og fyrir rétti og var
áminntur um sannsögli. Hann lýsti veðri
aðfaranótt 21. febrúar svo sem áður getur.
Lögreglustjóri fól hreppstjóra umsjón með
björgun úr Brema svo sem kostur yrði og
ákvað að hafa þijá menn á strandstað til
gæslu. Hreppstjóra var falið að annast útför
látinna skipbrotsmanna. Gissuri Jónssyni í
Drangshlíð var falin umsjón með flutningi
strandmanna suður sem talinn var geta
hafist þann 28. febrúar. Hann réð sér til
aðstoðar Skógabændur, Guðmund og Pál.
AUSTURREIÐ MEÐ SÍMSKEYTI
Þann 8. mars er lögreglustjóri enn kom-
inn í Drangshlíð og nú með símskeyti frá
hinum þýska konsúl sem heimilar honum
sölu Brema á strandstað án neinna skil-
yrða. Austurreið hefur tekið hann tvo daga.
Vegna óveðurs og náttmyrkurs varð hann
að leita sér gistingar í Holti undir Út-Fjöll-
um. Framundan voru Holtsá, Svaðbælisá,
Laugará, Bakkakotsá og kvíslar úr Kalda-
klifsá. Að nauðsynjalausu lögðu menn ekki
í þær í hríðarveðrum en dimmt var af nóttu.
Samdægurs ríður lögreglustjóri á strand-
stað. Enn gengur brim yfir Brema. Engu
að síður ræður hann einn mann til aðstoðar
vaktmönnum að þeir freisti að moka sandi
úr vélarrúmi og leiti'að líki skipstjóra, en
skipbrotsmenn höfðu síðast séð hann berast
þangað með brotsjó.
Fimmtudag 9. mars er lögreglustjóri
staddur á strandstað í síðasta sinn til þess
að halda uppboð á Brema, en það hafði
verið auglýst með viku fýrirvara, Sjór gekk
enn öðru hvetju yfir skipið og engin tök að
bjarga meiru. Ekki hafði tekist að moka
upp úr vélarrúmi svo að lík skipstjóra fannst
ekki. Hreppstjóri og vökumenn leggja fram
skrá yfir allt sem bjargað hafði verið. Hófst
svo uppboðið.
Strandgjörðin er þar með til lykta leidd.
Upplesið. Staðfest. Björgvin Vigfússon.
Jón Hjörleifsson.
Laugardag 11. mars heldur lögreglustjóri
heim á leið frá Drangshlíð og telur sig hafa
leitt þetta strandmál til lykta. En Brema
átti enn eftir að koma við sögu. Undir Út-
Fjöllum fréttir hann að lík hafi rekið á
Bakkafjöru í Austur-Landeyjum. Hann legg-
ur því lykkju á leið sína, ríður suður að
Bakka og setur rétt yfir Lofti Þórðarsyni,
bónda. Hann skýrir svo frá að 4. mars hafi
lík rekið á Bakkafjöru. Það var klæðlaust
með öllu, en slitur af blárri peysu um háls
þess. Á hægri framhandlegg var bijóstmynd
af manni en neðan undir henni „kennibók-
stafímir" J.F. með latínuletri. Loftur segist
hafa að fyrirlagi hreppstjóra smíðað utan
um það og lokað kistunni.
Lögreglustjóri telur að allar líkur bendi
til að þetta sé hásetinn Johan Fischer sem
drukknaði af Brema. Fól hann Lofti bónda
að flytja líkið til Eyvindarhólakirkju og skuli
leggjast í eina gröf með félögum sínum.
Þessi endapunktur Bremamálsins er tákn-
rænn fýrir Björgvin Vigfússon, sýslumann,
lýsir skýrt mannúð hans og mildi. í stað
þess að láta jarða þennan óþekkta sjómann
að Krossi, sóknarkirkju Bakka, skal hann
fluttur heila þingmannaleið yfir sjálft Mark-
arfljót í rysjóttri vetrartíð til þess eins að
hljóta hinstu hvíld við hlið félaga sinna í
Eyvindarhólum.
Yfirvöld Rangæinga
Um hálfrar aldar skeið höfðu Rangæing-
ar búið að misjöfnum yfirvöldum. Sumir
sýslumenn reyndust ljúfir, aðrir harðir í
horn að taka. Hermann Johnsson sat þeirra
lengst í embætti. Hans var lengi minnst
vegna ljúfmennsku og umburðarlyndis. Páll
Briem tók við embætti eftir Hermann. Hann
reyndist harður og óvæginn. Mönnum virt-
ist hann láta sér lynda að stórþjófar hengdu
smáþjófa, svo að vitnað sé til orða meistara
Jóns. Þegar hin illræmdu Fjallamál voru í
algleymingi komst þessi kviðlingur á kreik:
Hermann reyndist þjófum þjáll
þá var erfítt glæp að sanna.
Sagt er nú að sverfi Páll
að samviskunni Ijallamanna.
Magpiús Torfason tók við sýslumanns-
embætti af Páli Briem. Mönnum virtist hann
mundi fremur feta í fótspor Páls en Her-
manns. Á það fékkst þó ekki reynsla, enda
hvarf Magnús úr héraði að einu ári liðnu.
Þá gerðist Einar Benediktsson sýslumaður
Rangæinga. Litlar sögur gengu um embætt-
isfærslu hans. Mun hann því ekki hafa þótt
sýtingssamur um smámuni. Hins vegar
geymdust í minnum glæsileiki hans og fyrir-
mennska. Siguijón Guðjónsson, fyrrum
prófastur í Saurbæ, minnist þess enn er þau
sýslumannshjón riðu í hlað í Vatnsdal,
bemskuheimili Sigutjóns, að heldur hélt
hann þar fara ævintýrapersónur en mennska
menn. Björgvin Vigfússon gerðist sýslumað-
ur Rangæinga er Einar Benediktsson lét
af því starfi.
Björgvin Vigfússon var sýslumaður
Rangæinga frá 1908 til 1936 er hann lét
af embætti vegna aldurs. Hann reyndist
réttsýnt yfirvald. Dómar hans, sem skotið
var til æðra dómsstigs, stóðust. Öll var
embættisfærsla hans til fyrirmyndar.
En Björgvin Vigfússon var ekki einungis
farsælt yfirvald, heldur barðist hann fyrir
framfaramálum í héraði. Tvö bar hæst:
Skóla- og brúarmál.
Árum saman ræddi hann og ritaði um
lýðskóla sem rísa skyldi austur þar. Til þess
að fátækum ungmennum gæfist kostur á
skólagöngu vildi hann iáta nemendur vinna
fyrir kostnaði. Hugsjón sýslumanns var sú
að bók- og verknám héldust í hendur. Ekki
hafði sýslumaður erindi sem erfiði. Skóla-
mál Rangæinga leystust ekki fyrr en eftir
dag Björgvins er Héraðsskólinn í Skógum
(nú oft sagt og ritað ranglega að Skógum)
reis af grunni 1949 og þá í öðru formi en
sýslumaður hafði ætlað.
í brúarmálum varð sýslumanni betur
ágengt. í miðri heimskreppu tókst honum
að safna lánsfé f heimahéraði til þess að
búa Markarfljót og hliðarár þess sem þá
þvældust hömlulaust í fjórum álum niður
Landeyjar.
YFIR 9 ÓBRÚAÐAR ÁR
Efri-Hvoll og Eystri-Garðsauki eru
skammt í frá þar sem nú stendur Hvolsvöll-
ur en sinn til hvorrar handar. Leið- milli
leirra er því lengri en svo að farin yrði
fótgangandi. Sýslumaður hefur því orðið að
söðla sér hest er hann brá sér „til næstu
símstöðvar í Eystri-Garðsauka“ til þess að
tilkynna stjórnvöldum syðra um strand
Brema. Frá Efra-Hvoli til Drangshlíðar varð
hann að ríða níu óbrúaðar ár, tvær þeirra.
Markarfljót og Þverá, stórfljót, en allar við-
sjárverðar í klakaböndum. Leið þessa, sem
tók sýslumann níu stundir að ríða austur og
í annan tíma tvo daga, þjóta menn nú í bíl
á tæpum klukkutíma á hlemmivegi með
bundnu slitlagi. Ár eru enginn trafali, enda
allar brúaðar. Raunar hefur þeim fækkað
um tvær, því að vötn Markarfljóts renna nú
í einum farvegi.
Á túnaslætti barst hreppstjóra bréf frá
sjálfum Vilhjálmi Þýskalandskeisara ásamt
heiðurspeningi úr gulli fyrir lækningastörf.
Sjálfur flíkaði hann þessu lítt og taldi síst
til afreka. Um langan aldur hafði hann beitt
hnífi sínum við meinum manna og málleys-
ingja og hafði enginn býsnast yfir. Hins
vegar þótti honum vænt um Dannebrogs-
orðu sína og lét taka af sér ljósmynd með
hana á bijósti. Á þessum tímum þótti mik-
ill vegsauki að orðu þessari. Ritari Strand-
bókar lét heldur aldrei undir höfuð leggjast
að skrifa framan við nafn hreppstjóra dbr.,
en þannig er Dannebrogs-maður skamm-
stafað.
Anna, dóttir Jóns Hjörleifssonar, erfði
pening Vilhjálms keisara. Eftir lát hennar
gáfu synir hennar Byggðasafninu í Skógum
hann og er hann nú þar ásamt öðrum grip-
um.
Steinar J. Lúðvíksson minnist á Brema-
strandið í riti sínu, Þrautgóðir á raunastund.
Þar segir: „Sjö af fimmtán manna áhöfn
(rétt væri tólf) dmkknuðu er freistað var
að komast á björgunarbát skipsins ..
Þessi frásögn um björgunarbát fær ekki
staðist. Hans er og hvergi getið í Strandbók.
Ef undan eru skilin stórgrýtisurð vestan
Maríuhliðs við' Jökulsárósa á Sólheima-
sandi, Dyrhólaey, Reynisfjall og Ingólfshöfði
er endilöng strandlengja Islands frá Þjórsár-
hrauni til Eystra-Homs einn samfelldur
ægisandur. Skip sem þar stranda berast upp
í fjöru og því engin róðrarleið fram undan.
Skipbrotsmönnum var best borgið gætu
þeir haldist um borð uns sand hafði borið
að skipi þeirra. Mátti þá oftast ganga þurr-
um fótum í land.
Þegar Brema strandaði var haugabrim
sem hélst óslitið fram til 9. mars að minnsta
kosti. Tíu eða ellefu manns hefur skolað
fyrir borð. Fimm björguðust en hinir hafa
dmkknað. Sem fýrr segir sást skipstjóri
steypast ofan í vélarrúm. Þar hefur hann
grafist sandi og fannst aldrei.
Við samantekt þessa hef ég stuðst við
Strandbók Rangárvallasýslu. Páll Valdason,
verkstjóri, hefur veitt mér viðbótampplýs-
ingar um björgunarþátt Skógabænda.
Sjálfur var hann ellefu ára drengur í Skóg-
um 1911. Páll er ern með trútt minni þrátt
fyrir háan aldur.
Ég var samtímis Brema-mönnum í
Drangshlíð á aðra viku. Ekki minnist ég
atburðarásar, enda þá einungis fimm ára.
Þijú atriði standa mér þó skýr fyrir hug-
skotssjónum: Leikur strandmanna við okkur
bræður í djúpum snjó, skurðaðgerð afa míns
og þau kynstur af grepti, sem út vall, og í
upphafi suðurreiðar er Skógabændur gengu
að einum strandmanni á fætur öðram og
hysjuðu þá á bak. Slíkri hestamennsku hafði
ég aldrei kynnst.
Höfundurinn er fyrrverandi skólastjóri.
HRAFN GUNNLAUGSSON
In Memoriam
(Ellen Sveinsson f. 1888 — d. 1974)
kornunga brúður
ég bið þér hvíldar
í örmum unnusta þíns
hér hefur hann sofið
undir sænginni hvítu
og sverðinum
sem grænkar á vorin
þegar hjörtun ærast
af ástríðum
og syngja í trjánum
haglélið fer hamförum
um garðinn
gamla leiðið hans opið
hann opnar þér faðminn
í fæðingu dauðans
ó hversu gott
er að hitta hann aftur
ungan og sterkan
eftir öll þessi ár
laus við langnættið kalda
og lúið hold
liggja í örmum hans
mold af mold
Elskandi
elskandi
Tveir fuglar nauðlentu á skipi
skjálfti í rá og reiða
og rjúkandi öldur
nóttin ruggaði
úti á reginhafi
undir fisléttri sæhg
sjórinn og eilífur beljandi
og skipið ruggandi
og í atlogum hrynjandi
og ég hvfslandi
og þú hlægjandi, ekki heyrandi
að ég var hvíslandi
og næstum því hvískrandi:
að ég væri ástfanginn elskandi
og þú alltaf hlægjandi
og úti beljandi beljandi...
Höfundur er kvikmyndaleikstjóri.
LEÓ ÁRNASON
FRÁ VÍKUM
Helgreip
Hnígur hnattstaða hljóð,
að haustsins svæflum.
Blundar þögl íbergs- ogfossanið.
Hljóðnar harpa lífs,
stíga englar drottins dans.
Fetar almættið sjálft,
fram á bergsyllu..
Titrar hjarta þess,
undan ægi þunga lífs.
Höfundurinn er frá Vfkum á Skaga og þekkt-
ur sem Ljón Norðursins.
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 16. JANÚAR 1988 17