Lesbók Morgunblaðsins - 23.08.1997, Side 4

Lesbók Morgunblaðsins - 23.08.1997, Side 4
Dagný Kristjánsdóttir er trú þeirri íslensku hefó að rita um fræðileg efni, sem almenningur lætur sig varóa, á skýru og leiftrandi máli. STRÍÐ eftir stríð nefnist loka- kaflinn í doktorsritgerð Dagnýjar Kristjánsdóttur dós- ents, Kona verður til,_sem hún varði við Háskóla íslands í febrúar sl. Ritgerðin fjallar um um skáldsögur Ragnheið- ar Jónsdóttur fyrir fullorðna og voru ýmsum þáttum hennar gerð allgóð skil í fjölmiðlum fyrr á þessu ári en furðu hljótt hefur verið um niðurlag hennar sem er ótvírætt nýr og stórmerkur kafli í ís- lenskri bókmenntasögu eftirstríðsáranna. Og hvers konar stríð var háð eftir stríð? Svið bókmenntanna, sem hingað til höfðu samein- að íslenska þjóð, a.m.k. í orði kveðnu, var orðið að hálfgerðum vígvelli þar sem ungir reiðir menn sögðu gamalli bókmenntahefð stríð á hendur, þar sem enn yngri menn gengu síðar fram fyrir skjöldu og kröfðust annars konar nýjunga og hart var barist. Dagný Kristjánsdóttir er ekki í vafa um hveij- ir fóru halloka í þessum hildarleik. Það voru kvenrithöfundar, konur á borð við Ragnheiði Jónsdóttur, sem birta í bókum sínum óæski- legan sannleika um þessa tíma og uppskáru þögn og tóm. - Mér dettur ekki í hug að halda að þessi þögn hafi verið samsæri vondra karla gegn konum segir Dagný. - Mér leiðast samsæris- kenningar. Það er til nóg úrval af þeim. Meðal annars hefur því verið haldið fram að módernisminn í vestrænum bókmenntum hafi verið samsæri karla gegn konum sem voru að leggja undir sig raunsæisstefnuna og þegar þær hafi farið inn í módernismann hafi þeir fundið upp póst-módernismann, - segir hún og hlær við. - Nei, ég held að orsakanna sé fyrst og fremst að leita í samfé- lagsgerð og menningarbaráttu eftirstríðsár- anna sem var konum óhagstæð. í lokakafla ritgerðarinnar reyni ég einmitt að skoða þessi átök og hvernig þau voru til komin. Þar þurfti ég að leita fanga víða, m.a. í þeim heimspekikenningum sem settu svip sinn á þetta tímabil og ég leitaði í þunglyndiskenn- ingar Freuds sem falla vel að heimsmyndinni eftir stríðið, þar sem Evrópa var í rústum og menn þurftu að byrja upp á nýtt, byggja nýjan heim, sem væri „hreinn" og laus við þá hugmyndalegu drullu sem leiddi til stríðs- ins. í offorsi byrjuðu menn að reisa á rústun- um og byggðu náttúrulega yfir öll líkin sem lágu í þeim. Í allri þessari nýsköpun var ekki pláss fyrir konuna nema við hlið karl- mannsins, annars vegar sem eiginkonu eða skækju. Það voru þær staðalmyndir sem karlmenn gátu sætt sig við í sínu sára örygg- isleysi eftir stríðið. Það var hlegið að gáfukon- unni og listakonum var skipað að þegja og druslast til að sinna eiginmönnum og börn- um. Karlar voru ekkert að níðast á konum en þeir voru ekkert að pæla í velferð þeirra heldur sjálfra sín og þar með heimsins. En ef einhver heldur að nákvæmlega þessi ein- földun hafí gert lífið bærilegra fyrir karlana get ég sagt þér að bæði bókmenntirnar og menningarumræðan sýna að þessi hug- myndabygging skapaði fleiri vandamál en hún leysti. Sartre og tilvistarstefnan Kaflinn Stríð eftir stríð er metnaðarfull skýringartilraun á því hvers vegna bækur þær, sem Ragnheiður Jónsdóttir skrifaði á ÞA VAR LISTAKONUM SKIPAÐ AÐ ÞEGJA EFTIR GUÐRÚNU EGILSON DAGNÝ Kristjánsdóttir. Morgunblaðið/Jim Smart árunum 1945-67, fengu svo þversagna- kennda umfjöllun sem raun ber vitni. Þær bækur, sem hún skrifaði fram á miðjan sjötta áratug, hlutu lofsamlega dóma og útlánatölur bókasafna sýndu ótvírætt að hún var meðal þeirra höfunda sem mest voru lesnir. Hvers vegna lendir hún úti í kuldanum, hvers vegna verður hún þess vafasama heiðurs aðnjótandi að lenda í hinum óskilgreinda flokki „kell- ingabókahöfunda“ sem seinni tíma fræðimað- ur gæti varla lagt nafn sitt við? - svo vísað sé til orða Dagnýjar. Og til að svara þessu „verður ekki hjá því komist að spyija um listrænt mat samtímans, hver meti, bvað liggi því mati til grundvallar og hvers vegna...,“ eins og segir orðrétt í upphafi lokakaflans. Þar er rakið hvernig tilvistarstefna Sartres skýtur rótum í tómhyggju og rótleysi eftir- stríðsáranna og verður tiskustefna tímabils- ins, konum til lítilla hagsbóta, svo að aftur sé vitnað beint í ritgerðina: „Eg held að óhætt sé að segja að kvenhatrið hafi hringað sig saman í hjarta tilvistarstefnunnar eins og ormur og í tvíhyggjukerfi Jean-Paul Sartres sé hlutur kvenna gerður jafnvel verri en hann var í fyrri heimspeki." Um tilvistarstefnuna er talsvert fjallað á opinberum vettvangi á íslandi eftir stríðið og hennar er m.a. getið í verkum Ragnheið- ar Jónsdóttur. Þeir sem vildu tolla í tískunni kynntu sér rit Sartres og Simone de Beauvo- ir, ekki síst ungir lista- og menntamenn sem voru að bijótast til áhrifa í menningarlífinu. Eins og Dagný bendir á í ritgerðinni sátu bölsýn ungmenni á kaffihúsum Reykjavíkur og ræddu þessar kenningar. En var allur almenningur kominn á kaf í heimspeki og evrópska menningu? - Ég held ekki, - segir Dagný. Hér á landi hafði líklega verið meiri menningarleg eining en víðast hvar og forræðishyggja mennta- manna var áberandi í þeim efnum. Menning- arvitar eins og Sigurður Nordal og Kristinn E. Andrésson höfðu túlkað fortíð og greint nútfð og sagt hvert stefna skyldi og fólk lagði við hlustir en með stríðinu og hernáminu gerbreyttust aðstæður og segja má að í stríðs- lok hafi orðið mikil skil. Þá hefur þjóðin tek- ið fjárhagslegar, félagslegar og siðferðilegar kollsteypur, gamla feðraveldið er að líða undir lok, erlend áhrif flæða yfir og Reykja- vík verður smám saman að borg. Þá skapast hér í fyrsta sinn forsendur fyrir módernisma í bókmenntum, menn sögðu skilið við forna ljóðahefð en slíkar formbyltingar höfðu fyrir löngu orðið erlendis. En þá sköpuðust líka forsendur fyrir fjöldamenningu og valkostir, fólk gat ráðið því hvort það læsi atómljóð eða færi í bíó. Og það fór í bíó. Aumingja atómskáldin Byltingin, sem oftast er tengd við atóm- skáldin, verður hér á tímabilinu 1946-1953, - heldur Dagný áfram. — Og þó að margt hafi verið skrifað um hvað allir voru vondir við aumingja atómskáldin og þau hafi haldið því fram í tímariti sínu, Birtingi, að illt væri að vera af þeirri þjóð sem ekki skildi lista- menn unnu þau fljótlega sigur í bókmenn- taumræðunni. Þeir sem þar urðu undir voru fulltrúar hefðarinnar sem voru taldir úreltir og gamaldags. Ég held að það hafi alltof mikið verið gert úr píslarvættishlutverki atómskáldanna og ég fjalla um það í ritgerð- inni að það voru alls ekki fulltrúar bókmennt- anna sem fengu yfir sig mesta dembu af skömmum og svívirðingum heldur myndlist- armennirnir, sem komið höfðu fram með óhlutstæða málverkið nokkrum árum áður, menn eins og Þorvaldur Skúlason og Svavar Guðnason, sem vildu hreinsa myndlistina af allri frásögn, allri tengingu við hinn þekkjan- lega veruleika, menn sem Jónas frá Hriflu kallaði klessumálara og jesúsaði sig yfir því að þeir máluðu konur með horn og menn án andlits. Hann og fleiri töldu þetta sjokker- andi dónaskap, það væri verið að hafa al- menning að fífli. Og þótt íslendingar létu smám saman eitt og annað yfír sig ganga er ekki þar með sagt að þeir hafi tekið hinni nýju málaralist fagnandi eins og Jóhannes Helgi skrifaði fjálglega í viðtali við Jón Engil- berts 1965. Sögwlaus, gallalaws - plast! Allar þessar tilraunir tímabilsins með sundruð form eða lágmarksform eru tjáning hruninnar heimsmyndar þar sem þarf að byggja allt frá grunni, hreinsa og hreinrækta 4 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 23. ÁGÚST 1997

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.