Morgunblaðið - 12.06.2002, Side 8

8 C MIÐVIKUDAGUR 12. JÚNÍ 2002 MORGUNBLAÐIÐ
STEINUNN Jóhannesdóttir Heyes
frá Eystra-Miðfelli á Hvalfjarðar-
strönd gekk í hjónaband í Bandaríkj-
unum 1902 og hélt síðan með manni
sínum til Kína þar sem þau störfuðu
sem kristniboðar í nær 40 ár. Aðal-
steinn M. Loftsson tók skírn baptista
í Vesturheimi og fór sem kristniboði
á vegum Alþjóðatrúboðssambands-
ins til Kína 1921. Sama ár fór Ólafur
Ólafsson frá Hvítárbakka í Borgar-
firði til trúboðsstarfa í Kína og var
þar nánast óslitið til 1938. Hjónin
Astrid og Jóhann Hannesson sinntu
sama starfi í Kína frá 1939 til 1946 en
þá flúðu þau til Hong Kong og fóru
síðan til Íslands þar sem þau voru í
tvö ár. 1948 fékk Jóhann skipun sem
ræðismaður í Yiyang en eftir valda-
töku kommúnista 1949 fóru þau aftur
til Hong Kong og var Jóhann þar til
1953.
Árni frá Geitastekk
Íslendingar hafa löngum verið víð-
förlir og ritaðar heimildir eru til um
Íslending í Kína löngu fyrir tíð
kristniboðanna.
Árni hét maður og var Magnússon,
sem talinn er fæddur 1726. Hann
sigldi sem háseti á vopnuðu, dönsku
kaupfari til Kína seint á 18. öldinni.
Árni, sem kenndur var við Geita-
stekk, skrifaði á áttræðisaldri ferða-
sögu sína sem kom út í Reykjavík
1945. Í formála bókarinnar segir
Björn Karel Þórólfsson, sem bjó
hana til prentunar, að ekki sé vitað til
þess að Íslendingur hafi áður komið
til Kína.
Hann sigldi frá Kaupmannahöfn
og gekk sú ferð stóráfallalaust, en
áfangastaður var Kanton. Honum
lýsir Árni svo: „Þessi staður var lítill,
þó vel innréttaður með góðu kastilli,
er kann forsvara þann heila bý.
Landið var ávaxtarsamt bæði með
fénað og ávexti. Það innfædda fólk
var svargult í andliti, var klætt í
nankins klæðum. Þaug eru bæði gul
og blá og eru gjörð af tréull, sem vér
annars köllum bómull, er það sama,
því margir moríaner eður svart fólk,
er komið mun hafa frá Morien (Afr-
íku) ellegar frá þeim tyrknesku ey-
löndum.
Fólkið í Kína er að minna lagi að
vexti, dökkbrúnt í andliti með rak-
aðan skalla. Utan frá hvirflinum
höfðu þeir langan topp, sem náði ofan
að buxnastrengi, og allir þeir, sem
hann ei höfðu, voru latroner (ræn-
ingjar) eður óærlegir (ærulausir). Af
þessu fólki voru margir sem lágu út á
sjónum og eigi máttu á land koma
fyrir þeirra þjófnað og rán ... Þessir
menn eru vinsamlegir að tala við, eru
hin vanskilegasta þjóð að gera kaup-
höndlun með, því þeir eru hinir nær-
færnustu þjófar, so mann skal ei af
vita, fyrr en peningarnir eru af hans
lummu ... Kvenfólkið (konur hinna
ærulausu) hafði járnskó á fótum sér,
ei stærri en passa kunni átta vetra
gömlu barni. Þetta skyldi vera þeirra
straff fyrir undan farin svik og op-
retti við þeirra keisara, og skyldi sú
kynkvísl bera þetta straff, so lengi
þar var einn maður af henni lifandi.
Í staðnum Kanton var mikið við-
hafnarlítið fólk, bæði kaupmenn og
þeir stórríku. Allir hafa þessir belg-
hempur og víðar buxur annaðhvert af
nankini eður silki, annaðhvert
dökkbláar, gular eður hvítar. Koll-
húfur á höfði.“
Árni frá Geitastekk segir enn-
fremur:
„Í Kína er enginn vetur, heldur er
þar ævarandi sumar. Dagurinn er 12
tíma, nóttin líka so. Þegar einn ávöxt-
ur er fullvaxinn, fellur hann af trénu,
og strax sér maður að nýr aftur mun
koma ... Eg sá og þeirra postulíns-
smiðju. Hún var sem hár turn með
mörgum vel byggðum húsum, hvar
þeir brenndu þeirra postulín. Þegar
vér komum til fabrikken kl. 8 form-
iðdag og pöntuðum undirkopp og yf-
irkopp, á undirkoppnum skyldi mitt
kontrafej (mynd) vera bæði í ásýnd
og klæðaburði, – sá kíniski sér lítið
upp á mig, segir, eg skuli koma á
morgun kl. 8. Og þegar eg sjálfur eð-
ur minn kammerat komum þar, eru
þessir tekoppar ferðugir, meistara-
lega gjörðir.“
Fyrsta sendinefndin
Fyrsta opinbera íslenska sendi-
nefndin fór til Kína haustið 1952.
Stóð heimsóknin frá 28. september til
4. nóvember 1952 og meðal nefndar-
manna voru rithöfundarnir Jóhannes
úr Kötlum og Þórbergur Þórðarson.
Fór sá fyrrnefndi fyrir nefndinni.
Í dagbók Jóhannesar frá þessum
tíma segir: „Sunnudagur 28. sept-
ember: Komum til Peking um nónbil
í sólskini og fögru veðri. Tekið á móti
okkur á flugstöðinni af formanni mót-
tökunefndarinnar Woo Mou-sun, að-
alritara the CPIFA (þjóðanefndar
utanríkismála) og Wang Chang-keng
ritara móttökunefndarinnar ásamt
fleirum.“
Síðar sama dag segir hann: „Þegar
við höfðum matast var okkur sýnd
kvikmynd Frá Huai-ánni, en þar hafa
farið fram miklar flóðgarðabygg-
ingar. Gleði og ákafi fólksins við
verkið mjög heillandi.“
Í dagbókinni segir, tveimur dögum
síðar, þriðjudag 30. september:
„Framan af degi var hvíldartími,
en eftir hádegið gengum við enn
nokkuð í verzlanir og skoðuðum
borgina.
Kl. 6 síðdegis fórum við svo í veizlu
þá hina miklu er ríkisstjórnin bauð til
í tilefni af þjóðhátíðardeginum dag-
inn eftir. Veizlan var haldin í Friðar-
höllinni, en sú höll var nýreist í tilefni
af friðarþinginu. Þarna var saman
komið allt stórmenni alþýðuríkisins,
ásamt fulltrúum erlendra ríkja og
margskonar sendinefndum. Gekk ég
í hópi nefndarformanna fyrir Mao
tse-tung forseta og tók í hönd með fá-
einum ávarpsorðum, m.a. á íslenzku
til gamans. Við hlið hans sat Shu Teh
hershöfðingi. Þar var og ekkja Sun
Yat-sen.“
Um miðvikudaginn 1. október seg-
ir Jóhannes úr Kötlum m.a.:
„Þjóðhátíðardagurinn var sól-
skinsbjartur, eins og raunar allir aðr-
ir dagar sem við dvöldum í Peking,
en hvessti nokkuð er á daginn leið og
olli það miklu ryki á götum borg-
arinnar.
Strax um morguninn varð vart
mikilla fagnaðarláta hvaðanæva að,
og þegar við gengum út á stéttina
fyrir framan gistihúsið var gatan
troðfull af fólki sem hló og söng og
réð sér ekki fyrir kátínu. Ég tók und-
ir söng unga fólksins af gamni mínu
og dró það ekki úr glaðværðinni.“
Og sunnudaginn 5. október segir
hann:
„Að loknum morgunverði fórum
við í heimsókn út á Wulitiem rík-
isbúið, en þangað er um 1 klst. akstur
frá borginni. Bú þetta var stofnað í
apríl 1949 og hefur 2.500 ekrur lands
til umráða. Hlutverk þess er tvenns-
konar: a) að vera bændum til fyrir-
myndar um búskap; b) að útskrifa
sérhæfða menn í landbúnaði, einkum
dráttarvélastjóra. Hér eru mjög not-
aðar ráðstjórnaraðferðir, t.d. í plæg-
ingu og sáningu á baðmullarökrum.
Þarna var nokkur grasrækt, enda al-
in svín og mjólkurdýr.
Baðmullaruppskeran var 32½ kíló
af mói árið 1949 en gert ráð fyrir 200
kílóum á þessu ári.“
Íslenska sendinefndin ferðaðist
nokkuð um landið.Um miðjan októ-
ber kemur hópurinn til að mynda til
Hanchow, „fegurstu borgar Kína,“
eins og segir í dagbók Jóhannesar.
Sendinefndin hélt áleiðis heim til
Íslands þriðjudaginn 4. nóvember.
Þá skrifar Jóhannes:
„Þennan dag, 53. afmælisdaginn
minn, var haldið árla af stað út til
flugstöðvarinnar og voru allir nán-
ustu vinir okkar og túlkar viðstaddir
burtför okkar, sem í senn var hjart-
anleg og blandin söknuði. Ungfrú
Ying, aðaltúlkurinn minn, rétti mér
síðasta blómvöndinn að skilnaði.
Klukkan langt gengin 9 hóf vélin sig
til flugs og stefndi norður yfir fjöll.
Ævintýrinu var lokið.“
Ævintýri Ólafs trúboða
Ólafur Ólafsson, sem áður er getið,
fæddist 14. ágúst 1895 á kotbýlinu
Desey í Mýrasýslu. Hann „var ís-
lenskur sveitapiltur sem fékk þá köll-
un að fara í kringum hálfan hnöttinn
og stunda kristniboð í Kína,“ eins og
Egill Helgason sjónvarpsmaður seg-
ir í grein um Ólaf afa sinn í Lesbók
Morgunblaðsins í desember 1995, ár-
ið sem Ólafur kristniboði hefði orðið
100 ára.
Ólafur varð snemma trúaður og
tók kristniboðsvígslu á skóla norska
Kínatrúboðssambandsins í Osló í
ágúst 1920, stuttu eftir 25 ára afmæl-
ið, og steig skömmu síðar á skipsfjöl
og hélt áleiðis til Ameríku. Hann nam
kínversku í New York, starfaði síðan
með Vestur-Íslendingum í Chicago,
Minneapolis og Winnepeg, áður en
honum var falið að þjóna íslenskum
söfnuðum á Kyrrahafsströnd Kan-
ada.
Haustið 1921 hugsar Ólafur sér
aftur til hreyfings, siglir enn í vestur;
nú yfir Kyrrahafið til Kína.
„Um haustið stendur ungi maður-
inn á hafnarbakkanum í Shanghai,
þessari miklu alþjóðahöfn sem er
Kínverjum tákn um ásælni útlendra
manna,“ segir Egill í Lesbókargrein-
inni.
Keisaradæmið er fallið þegar
þarna er komið sögu „og Kuomin-
tang-hreyfingin sem nýtur forystu
Sun Yat Sen hefur ekki náð að fylla
upp í tómarúmið; þetta er tími her-
fursta sem hafa skipt ríkinu á milli
sín og stjórna af geðþótta. En stjórn-
mál eru ekki efst í huga unga manns-
ins, þótt þau eigi eftir að skipta sköp-
um í lífi hans.“
Egill segir kristniboðsstöðina
langt úr alfaraleið, á þéttbýlu land-
búnaðarsvæði í norðanverðu Mið-
Kína. „Norðmenn höfðu komið þang-
að fyrst ellefu árum áður. Þetta höfðu
verið hörmungarár; vegna hungurs
og ófriðar var talið að íbúum svæð-
isins hefði fækkað um þriðjung á
þessum áratug. Ferðinni er heitið til
staða sem heimsbyggðin hefur vissu-
lega ekki heyrt getið. Frá Shanghai
er farið fimm daga leið upp Yangtse-
fljót. Í Hankow taka við litlir fljóta-
bátar, siglingin upp Han-fljót tekur
þrjár vikur. Þá er loks komið á
áfangastasð, smáborgarinnar Teng-
chow og Laohokow í Tengshien-
sýslu. Þolinmæði Kínverjanna virðist
óendanleg, en ferðalagið reynir á þol-
rif Íslendingsins sem skilur nú hvað
felst í kínversku kveðjunni sem þýðir
orðrétt: Farðu þér hægt. Menn kom-
ast leiðar sinnar, en farartækin eru
góður skóli í kínverskri þolinmæði.“
Ólafur kvæntist norskri konu,
Herborgu Eldevik, kennara frá
Þrændalögum, haustið 1926. Þau
höfðu hist þegar bæði voru nemend-
ur á Fjelhaug en felldu ekki hugi
saman fyrr en í Kína.
„Útlendu djöflar! Útlendu hundar!“
Ólafur skrifar um það þegar borg-
arastríðið geisaði í Kína 1927. Allir
börðust gegn öllum og kristniboðum
var ekki lengur vært í landinu. Þeir
flýðu til strandar: „Hvað eftir annað
hafði fólk í hótunum við kristniboð-
ana og algengt var að menn hrópuðu
á eftir okkur: Útlendu djöflar! Út-
lendu hundar! Niður með kristin-
dóminn! Drepum útlendingana! Við
vorum 22 karlmenn, 30 konur og 27
börn, á tíu bátum. Ekki þorðum við
að láta mikið á okkur bera. Á tveimur
stöðum safnaðist saman mikill fjöldi
fólks á árbökkunum og kastaði grjóti
og moldarkögglum á bátana.“
Á fjórtán dögum komst hópurinn
til Hankow og þar um borð í síðasta
skipið sem flutti útlendinga til
Shanghai.
Ólafur og Herborg fóru til Íslands
og dvöldu þar í eitt ár. Ólafi var tekið
með kostum og kynjum og hélt hann
á annað hundrað erindi þann tíma.
„Það verða líka þáttaskil í starfi hans:
Samband íslenskra kristniboðsfélaga
er stofnað í kjölfar þess áhuga sem
vaknar við heimkomu Ólafs – upp frá
þessu eru það Íslendingar sem kosta
hann til kristniboðs,“ segir Egill.
Þau hjón halda aftur til Kína að
ári. Ástandið er ekki gott en margt
horfir þó til framfara í þessu æva-
gamla bændasamfélagi, segir Egill.
Eftir að Japanir gerðu árás á Kína
1937 neyddust Ólafur og fjölskylda
hans til að hverfa á braut, en það var
allt annað en auðvelt að komast í
burtu. „Ferðin til strandar er ævin-
týraleg og skelfileg. Börnin eru
fimm, það yngsta á öðru ári, það elsta
á því tíunda,“ segir Egill Helgason,
en móðir hans, Guðrún, er dóttir
Ólafs og Herborgar. „Í þetta sinn
þykja ræningjaóeirðir á Han-ánni
ekkert tiltökumál. Í Hankow kemur í
ljós að fljótaleiðin til Shanghai er lok-
uð. Loks tekst þeim þó að fá far niður
Yangtse-fljót, niður fyrir Nanking.
Þar leigja þau mótorbát sem siglir
með fjölskylduna út frá fljótinu og í
tvo daga eftir skurðum og síkjum,
þangað til komið er niður fyrir tund-
urduflin sem Kínverjar höfðu lagt í
fljótið til að varna Japönum för. Loks
komast þau til Shanghai. Á leiðinni
mæta þau ótal japönskum skipum
sem sigla til frekari landvinninga of-
ar með fljótinu.
Eftir níu daga bið í Shanghai tekst
fjölskyldunni loks að komast í skip,
áleiðis til Hong Kong.“
Ólafur skrifar sjálfur: „Nú hvíl-
umst við og njótum – ekki matar,
drykkjar og gleðskapar – heldur
fyrst og fremst öryggis. Þeir sem um
það hugsa sjá að fleira er erfitt
kristniboða en ferðalag með konu og
fimm ung börn um ófriðarlönd. En
mikil er breytingin að mega nú vera
óhultur með ástvini sína heila á húfi
dag eftir dag.“
Fjölskylda Ólafs komst heilu og
höldnu heim til Íslands, í gegnum
Noreg og fjölskyldufaðrinn átti ekki
afturkvæmt til Kína.
Nokkrum mánuðum síðar skall
síðari heimsstyrjöldin á og henni er
ekki fyrr lokið en borgarastríð brýst
aftur út í Kína. Kommúnistar komast
til valda 1949, alþýðulýðveldið er
stofnað „og sporgöngumaður Ólafs í
Kína, Jóhann Hannesson kristniboði,
hrökklast undan kommúnistum,“
eins og Egill orðar það. „Það renna
upp myrkratímar fyrir kristna menn
í ríki Maós. Óljósar fréttir berast af
ofsóknum og morðum, annars er
þögn.“
Ólafur trúboði skrifar í bók sinni,
14 ár í Kína:
„Mér finnst ég eiginlega hafa lifað
lífi mínu í Kína, að hálft í hvoru sé
eins og ég hafi lokið mínu ævistarfi
þar, þótt árin yrðu ekki nema rúm-
lega 14. Allt annað hefur verið inn-
gangur eða aðdragandi þess og síðan
viðbót eða eftirmáli. Þeirra ára sem
ég átti í Kína minnist ég ekki sem
fjarlægrar fortíðar. Allt sem bar fyrir
mig stendur mér lifandi fyrir hug-
skotssjónum eins skýrt og lifandi og
það hefði gerst fyrir ári, eða jafnvel í
gær. Með öðrum orðum – ekki sem
fortíð, heldur sem eilíf nútíð ... þetta
eina sem hefur gilt í lífi mínu og gildir
enn – kristniboðsköllun mín – og það
var einmitt fyrir það mikla heillaspor
að ég fékk að koma til Kína.“
„Fólkið í Kína er að minna lagi að vexti,
dökkbrúnt í andliti með rakaðan skalla“
Hjónin Ólafur Ólafsson og Herborg Edevik með börnin fimm meðan þau bjuggu í Kína.
Landsbókasafnið
Þórbergur Þórðarson, með dökku gleraugun, og Jóhannes úr Kötlum, með slaufu, og
spanjólu á höfði, í ferð fyrstu íslensku sendinefndarinnar til Kína haustið 1952.
skapti@mbl.is
Í s lensk i r kr is tn iboðar ruddu að sumu leyt i veg-
inn fyr i r samsk ipt i þ jóðanna á fyrr i h luta ný l ið -
innar a ldar. Skapt i Hal lgr ímsson r i f jar upp sam-
sk ipt i Í s lend inga og K ínver ja á árum áður.