Morgunblaðið - 26.01.2004, Qupperneq 18

18 MÁNUDAGUR 26. JANÚAR 2004 MORGUNBLAÐIÐ
Hallgrímur B. Geirsson.
Styrmir Gunnarsson.
Framkvæmdastjóri:
Ritstjóri:
STOFNAÐ 1913
Útgefandi: Árvakur hf., Reykjavík.
Aðstoðarritstjórar:
Karl Blöndal, Ólafur Þ. Stephensen.
Fréttaritstjóri:
Björn Vignir Sigurpálsson. Varla er til þróað ríki þar sem umbætur í heil-brigðismálum hafa ekki orðið að nokkurskonar þrálátum sjúkdómi sem herjar á lækn-isfræði nútímans: um leið og komið er á um-
bótum kemur fram krafa um enn eina lotu breytinga.
Kostnaðurinn heldur áfram að aukast, ekkert virðist
geta haldið honum niðri mjög lengi.
Hvers vegna? Pólitíkin á hér örugglega hlut að
máli. En meginástæðan er frekar eðli sjálfrar lækn-
isfræði nútímans. Í flestum þróuðum ríkjum heims fer
fjöldi og hlutfall aldraðra vaxandi. Þar sem kostnaður
heilbrigðiskerfisins vegna þeirra, sem eru yfir 65 ára
aldri, er um það bil fjórum sinnum hærri en vegna
þeirra, sem yngri eru, gera þessi samfélög geysimikl-
ar kröfur til heilbrigðisþjónustunnar.
Ofan á þetta bætist að sífellt kemur fram ný tækni
(og yfirleitt dýrari), samfara aukinni spurn eftir há-
gæðaheilbrigðisþjónustu. Við viljum meira, búumst
við meiru og kveinum hærra ef við fáum það ekki.
Þegar við svo fáum það erum við fljót að setja markið
hærra og viljum meira.
Afleiðingin er að heildarkostnaður heilbrigðiskerf-
isins hefur aukist um 10-15% að meðaltali á ári í
Bandaríkjunum síðustu árin – og ekki sér fyrir end-
ann á þeirri þróun. Kostnaðurinn hefur einnig aukist
mjög í Evrópulöndum og grafið undan hjartfólginni
hugsjón þeirra um sanngjarnan aðgang.
Því miður er ólíklegt að úrræði eins og aukin kostn-
aðarþátttaka sjúklinga og skattafrádrættir, einkavæð-
ing grunnkerfis heilbrigðisþjónustunnar, auk biðlista
eftir valfrjálsum skurðaðgerðum og öðru sem telst
ekki til neyðarþjónustu, hafi miklu meiri áhrif þegar
fram líða stundir en þau hafa gert til þessa. Það sem
við þurfum er róttæk breyting á því hvernig við hugs-
um um læknisfræði og heilbrigðisþjónustu, ekki að-
eins betri leiðir til að endurskipuleggja núverandi fyr-
irkomulag. Við þurfum „sjálfbæra læknisfræði“ sem
heilbrigðiskerfi ríkjanna hafa efni á og tryggir sann-
gjarnan aðgang þegar til langs tíma er litið.
Hugtakið „sjálfbærni“ kemur úr umhverfisfræðinni,
sem leitast við að vernda jörðina og lofthjúpinn í því
skyni að viðhalda aðstæðum fólks til að fullnægja
nauðþurftum sínum og lifa mannsæmandi lífi. Eins og
í umhverfisfræðinni krefst sjálfbær læknisfræði end-
urskilgreiningar á hugmyndinni um framfarir sem
auka tæknikostnaðinn og kynda undir eftirspurn al-
mennings. Vestræna framfarahugmyndin, þegar hún
er færð í læknisfræðina, setur engin takmörk fyrir
framförum í heilbrigðismálum, sem eru skilgreindar
sem minni dánartíðni og linun á hvers konar veik-
indum. Það er sama hversu mikið læknisfræðinni
verður ágengt því það verður aldrei nóg – þannig að
alltaf er krafist enn meiri framfara.
En ekki er hægt að borga fyrir takmarkalausar
framfarir úr takmörkuðum sjóðum. Til að hafa efni á
læknisfræðinni og tryggja sanngjarnan aðgang til
frambúðar þarf sýn sem setur læknisfræðinni og heil-
brigðisþjónustunni takmörk, þannig að ekki verði
reynt að sigrast á öldrun, dauðanum og öllum sjúk-
dómum, heldur reynt að hjálpa öllum að komast hjá
ótímabærum dauðdaga og að lifa mannsæmandi lífi,
þótt það sé ekki fullkomið.
Í þessu felst að leggja þarf miklu meira fé í fræðslu
um heilsusamlegt líferni og forvarnir. Milljörðum doll-
ara hefur verið varið í að kortleggja genamengi
mannsins. Sambærilegum fjárhæðum þarf að v
verkefni sem miða að því að skilja og breyta at
sem leiðir til sjúkdóma. Hvers vegna er offita s
andi vandamál næstum alls staðar? Hvers vegn
halda svona margir áfram að reykja? Hvers ve
svona erfitt að telja fólk á að hreyfa sig í heilsu
arskyni?
Sjálfbær læknisfræði krefst þess einnig að ú
til heilbrigðisþjónustu séu borin saman við útgj
annarrar mikilvægrar þjónustu. Í þjóðfélagi, þ
jafnvægis er gætt, þarf heilsugæsla ekki alltaf
efst á forgangslistanum. Jafnframt sést okkur
heilbrigðisávinninginn af því að verja fé í aðra
flokka; menntun og heilsa eru til að mynda nát
því meiri menntun þeim mun betri heilsa.
Sjálfbær heilbrig
Eftir Daniel Callahan
’ Mergur málsins er að læknisfræði, sem setur takmörk, þ
að viðurkenna ellina og dauð
sem hluta af lífsferli mannsin
ekki einhvers konar ástand s
koma má í veg fyrir. Læknisfr
in þarf að beina athyglinni me
að gæðum lífsins og leggja m
áherslu á ævilengdina. ‘
© Project Syndicate.
Sama er hverju læknisfræðinni verður ágeng
Hver vill ekki vera ungur, sætur, smart, rík-ur og sexý og búa í einbýli í Vest-urbænum?“ spurði Steinunn Valdís Ósk-arsdóttir nýlega í umræðum um
skipulagsmál í borgarstjórn. Hún bætti því svo við að
þetta væri veruleiki sem allir óskuðu sér en flestir
yrðu að sætta sig við að væri ekki í samræmi við
getu þeirra og raunveruleika. Eins fráleit og þessi
lýsing formanns skipulags- og byggingarnefndar er
felst því miður í henni nokkur sannleikur þar sem
margir borgarbúar hafa einmitt þurft að sætta sig
við það að þeir hafa hvorki haft tækifæri til né efni á
að byggja sér hús í Reykjavík. Ástæðan er einföld.
Annars vegar sú áhersla R-listans að skipuleggja
fyrst og fremst hverfi fyrir fjölbýlishús og hins vegar
hefur uppboðs- og lóðaskortsstefna hans haft alvar-
legar afleiðingar. Sú stefna endurspeglast í alltof litlu
framboði sérbýlishúsalóða sem afhentar eru hæst-
bjóðanda með þeim afleiðingum að lóðaverð hefur
margfaldast. Áður áttu margir þess kost að byggja
sér hús í Reykjavík en nú er það því miður ekki á
færi nema lítils hluta borgarbúa. Lausn þessa vanda
er einföld. Framboð lóða undir sérbýli verður að
aukast í samræmi við eftirspurnina og þá þurfa þeir
Reykvíkingar, sem eiga sér þann draum að búa í sér-
býli, ekki að vera ungir, sætir, smart, ríkir eða sexý
til að láta hann rætast.
Í nýlegri rannsókn sem gerð var á húsnæðis- og
búsetuóskum Reykvíkinga koma fram margar
hyglisverðar staðreyndir um stöðu skipulagsm
borginni. Eins og greint hefur verið frá í frétt
víðar kemur þar t.d. fram að 74% Reykvíking
helst búa í sérbýli. Þetta er hátt hlutfall og sk
bending um mikla þörf á breyttum áherslum
lagsmálum. Á þetta höfum við sjálfstæðismen
að bent, síðast með bókun í borgarráði þegar
umrædd skýrsla var kynnt, þar sem við hvött
nýrra áherslna sem taki meira mið af þessum
og þörfum borgarbúa. Ekki var vel tekið í þæ
myndir, enda bókuðu fulltrúar R-listans í bor
að þessar tölur væru „vísbendingar um óskhy
fólks frekar en getu“.
Í þessum málflutningi fulltrúa R-listans kem
ekki aðeins fram hreint ótrúleg forræðishygg
sem valdhafar telja sig vita betur um þarfir fó
það sjálft, heldur er hér um að ræða afar litla
Geta draumar Rey
eftir Hönnu Birnu
Kristjánsdóttur ’ Í málflutningi fulltrúa R-listans kemur ekki aðeins fr
hreint ótrúleg forræðishyggj
þar sem valdhafar telja sig v
betur um þarfir fólks en það
sjálft, heldur er hér um að ræ
afar litla virðingu fyrir skoðu
og getu borgarbúa. ‘
LEITIN AÐ
GEREYÐINGARVOPNUM
Tilvist gereyðingarvopna í Írak varein af lykilástæðunum fyrir því aðráðist var inn í landið og stjórn
Saddams Husseins steypt af stóli. Full-
yrðingar um tilvist þessara vopna voru
umdeildar frá upphafi, en bæði banda-
rískir og breskir ráðamenn sögðust hafa
undir höndum upplýsingar, sem styddu
þær. Enn hafa hvorki fundist efna- né
sýklavopn í landinu þótt drjúgur tími hafi
verið til að leita þeirra og fyrir helgina
sagði yfirmaður vopnaleitar Bandaríkja-
stjórnar í Írak, David Kay, af sér. Kay
kveðst ekki telja að Írakar hafi búið yfir
miklum birgðum af efna- eða sýklavopn-
um og engin merki hafi fundist um að
stórfelld framleiðsla gereyðingarvopna
hafi farið fram í Írak frá því að Persaflóa-
stríðinu lauk árið 1991, eins og kom fram
í Morgunblaðinu í gær. „Ég tel að þau
hafi ekki verið til staðar,“ sagði Kay þeg-
ar ákvörðun hans um að hætta lá fyrir.
„Ég tel að við höfum að öllum líkindum
fundið um 85% þess, sem við eigum eftir
að finna.“ Fréttaskýrendur segja að búist
hafi verið við því að Kay myndi hætta, en
ummæli hans hafa komið á óvart.
Charles Duelfer, sem tekur við af Kay,
segist nálgast hið nýja verkefni sitt með
opnum huga. Haft hefur verið eftir Duel-
fer að hann teldi að „nánast engar líkur“
væru á að gereyðingarvopn myndu finn-
ast í Írak. Hann segir nú að hann hafi
fengið upplýsingar, sem hann hafði ekki
undir höndum þá.
Ummæli Colins Powells, utanríkisráð-
herra Bandríkjanna, um þessi mál hafa
vakið athygli. Hann sagði við blaðamenn
að það væri „opin spurning“ hvort Írakar
hefðu átt birgðir efnavopna. „Svarið við
þeirri spurningu er að við vitum það ekki
enn,“ sagði Powell.
Andstæðingar George Bush Banda-
ríkjaforseta hafa þegar notað ummæli
Kays til að gagnrýna hann. „Stöðugt
fleira bendir til þess að upplýsingar okk-
ar um vopn Íraka hafi verið rangar og
ríkisstjórnin bæti á þau mistök með því
að ýkja kjarnorkuógnina og tengsl Íraka
við [hryðjuverkasamtökin] al-Queda,“
sagði John Rockefeller, sem situr fyrir
hönd demókrata í njósnanefnd öldunga-
deildar Bandaríkjaþings.
Sú áhersla, sem lögð var á tilvist ger-
eyðingarvopna í Írak, hefur nú vikið fyrir
fullyrðingum um að fyrir hendi hafi verið
gereyðingarvopnaáætlanir. Bush sagði í
stefnuræðu sinni í upphafi liðinnar viku
að hefði Saddam Hussein ekki verið
steypt af stóli væru áætlanir hans um
gereyðingarvopn enn við lýði. Tony Blair,
forsætisráðherra Bretlands, sem hefur
átt verulega undir högg að sækja vegna
yfirlýsinga sinna fyrir innrásina í Írak
um ógnina, sem stæði af Írökum, sagði í
viðtali, sem birtist í blaðinu Observer í
gær að hann væri „ekki í nokkrum vafa“
um að upplýsingarnar hefðu verið ekta.
Hann vísaði einnig á bug gagnrýni um
breyttan málflutning þannig að nú væri
talað um áætlanir í stað tilvistar gereyð-
ingarvopna: „Auðvitað er þetta spurning
um vopn, en áætlanirnar eru einnig mik-
ilvægar. Ef fyrir liggur áætlun um að
smíða gereyðingarvopn, þá er það mik-
ilvægt, en þegar upp er staðið eru það
vopnin sjálf, sem valda skaðanum.“ Blair
neitaði að fullyrða að gereyðingarvopn
myndu finnast, en bætti við: „Ég get að-
eins sagt að ég trúði þeim upplýsingum,
sem við höfðum á sínum tíma. Það væri
fáránlegt að segja að slíkar upplýsingar
væru óskeikular, en ef ég væri spurður
hverju ég tryði, þá trúi ég því að upplýs-
ingarnar hafi verið réttar og ég held að
við munum fá skýringu að lokum.“
Það á eftir að koma í ljós hvernig upp-
lýsingaöflun í aðdraganda innrásarinnar í
Írak var háttað, en yfirlýsingar helstu
talsmanna þess að ráðist yrði til atlögu
voru með þeim hætti að það er vægast
sagt vandræðalegt að engin gereyðing-
arvopn skuli hafa fundist. Þá myndi ekki
bæta úr ef í ljós kæmi að bandarísk og
bresk stjórnvöld hefðu notað takmark-
aðar eða brotakenndar upplýsingar um
gereyðingarvopn í Írak til að kveða fastar
að orði en efni stóðu til í því skyni einu að
telja almenning á réttmæti innrásarinn-
ar.
UMRÆÐUHÆTTIR
Morgunblaðið hefur áður vakið máls áþví, að opinberar umræður á Ís-
landi fari ekki fram með þeim málefna-
lega hætti, sem hægt er að krefjast af
jafn vel menntaðri og upplýstri þjóð og
við Íslendingar erum. Ástandið í þessum
efnum fer síversnandi eins og nýleg dæmi
sýna og er meira að líkjast þeim tón, sem
einkenndi opinberar samræður manna á
síðari hluta 19. aldar og fyrri hluta 20.
aldarinnar. Þrátt fyrir allt urðu umræður
manna í milli á opinberum vettvangi mál-
efnalegri og kurteislegri upp úr miðri síð-
ustu öld en nú sígur stöðugt á ógæfuhlið-
ina.
Eftir að einkareknar útvarpsstöðvar
komu til sögunnar slaknaði eftirlitið með
því, sem sagt er um náungann á öldum
ljósvakans, um of og keyrt hefur um þver-
bak eftir að Netið kom til sögunnar.
Þetta snýst ekki um að fólk geti ekki
lýst skoðunum sínum á mönnum og mál-
efnum heldur hvernig það er gert. Lík-
legt má telja, að löggjöf um ærumeið-
ingar sé brotin í hverri einustu viku, ef
ekki á hverjum einasta degi, í því, sem nú
kallast fjölmiðlar. Svívirðingar um nafn-
greinda einstaklinga eru að verða daglegt
brauð á Netinu, undir nafnleynd og án
þess að þeir, sem halda úti einhvers kon-
ar netútgáfum, virðist telja sér skylt að
hafa eftirlit með því, sem þar birtist fyrir
sjónum almennings.
Þetta er skaðlegt fyrir samfélagið og
dregur það niður á lægra plan. Það er
hægt að takast harkalega á um einstök
málefni og það er hægt að gagnrýna nafn-
greinda einstaklinga á málefnalegan hátt
án þess að ata þá auri.
Það er enginn maður að meiri að segja
undir nafnleynd á netútgáfu hluti um
annað fólk, sem sá hinn sami mundi aldrei
láta sér detta í hug að segja augliti til
auglitis við það sama fólk. Það er engin
ástæða til að halda úti samskiptavett-
vangi, sem gerir fólki kleift að ráðast úr
launsátri að öðrum.
Það er engu minni ástæða til að rit-
stýra netútgáfu heldur en blöðum eða út-
varps- og sjónvarpsstöðvum.
Því miður setja þessir umræðuhættir
þjóðarinnar ljótan blett á þetta fámenna
samfélag. Fólk talar yfirleitt ekki saman
með þessum hætti. Hvers vegna skyldi
það skiptast á skoðunum á opinberum
vettvangi með öðrum hætti?
Á þessu er til einföld lausn. Hún er sú,
að tileinka sér almenna mannasiði í sam-
skiptum á vettvangi fjölmiðla eins og ann-
ars staðar. Hún er sú, að tala ekki við
aðra með þeim hætti, sem menn vilja ekki
að talað sé við þá sjálfa. Hún er sú, að
vega ekki úr launsátri að öðru fólki á
þann veg, sem sá hinn sami vildi ekki að
vegið yrði að sér.
Þeir sem standa að fjölmiðlastarfsemi
á einn eða annan veg ættu að hugsa sinn
gang og gera sér grein fyrir að þau orð
Einars Benediktssonar að aðgát skuli
höfð í nærveru sálar eru enn í fullu gildi.