Pressan - 21.07.1994, Blaðsíða 8

Útgefandi Pressan hf.
Ritstjóri Karl Th. Birgisson
Ritstjómarfulltrúar Guðrún Kristjánsdóttir
Styrmir Guðlaugsson
Auglýsingastjóri: Pétur Ormslev
Ritstjóm, skrifstofur og auglýsingan
Nýbýlavegi 14-16, sími 643080
Símbréf: Ritstjóm 643089, skrifstofa 643190, auglýsingar 643076
Eftir lokun skiptiborðs: Ritstjóm 643085, dreifing 643086,
tæknideild 643087
Áskriftargjald 860 kr. mánuði ef greitt er með VISA/EURO,
en 920 kr. annars.
Verð í lausasölu 280 krónur.
Hvað liggur á?
Upp er sprottin á íslandi ein af þessum sérkennilegu sumar-
deilum sem verða til af litlu eða engu tilefni. Pessi snýst um
hvorki meira né minna en það, hvort ísland eigi að ganga í
Evrópusambandið (ESB). Utanríkisráðherra kom heim frá útlöndum
nýstiginn af Evrópuhraðlestinni og hafði meðferðis þau skilaboð að
íslendingar verði að gera upp við sig, helzt ekki seinna en í haust,
hvort þeir ætla að sækja um aðild að ESB.
Ástæða ertil að staldra við. Fyrirtveimur árum var ákveðið að ís-
land skyldi ekki sækja um aðild að ESB, heldur tryggja hagsmuni
sína með EES-samningnum. Það var eitt lykilhlutverk EES-samn-
ingsins að tryggja frjálsan aðgang að mörkuðum ESB, fyrir vörur,
þjónustu, fjármagn og vinnuafl. Nú hafa önnur EFTA-ríki náð samn-
ingum við ESB um inngöngu, en EES- samningurinn verður eftir sem
áður í fullu gildi og breytist ekki efnislega. í samningnum eru nokkr-
ar undanþágur frá frjálsum markaðsaðgangi að ESB, en þær ýmist
falla úr gildi smám saman eða skipta íslenzkt efnahagslíf engu meg-
inmáli. Það virðast því ekki rök fyrir því að brýnir efnahagslegir
hagsmunir knýi á um ESB-aðild.
Það hefur nefnilega lítið sem ekkert breytzt. Það sem þó ýtir
undir aðildarumsókn er að aðrar Norðurlandaþjóðir hafa náð samn-
ingum um aðild og þar með gæti breytzt verulega eðli eins horn-
steins íslenzkrar utanríkisstefnu, norræns samstarfs. Það mun flytj-
ast að verulegu leyti inn í ESB, ef þjóðirnar samþykkja aðild, og ís-
land á því á hættu að einangrast að því leyti.
Það er ekki nóg, sérstaklega í Ijósi þess að enn vitum við ósköp
lítið um aðra kosti og galla sem fylgja aðild. Afstaða fólks nú virðist
fremur byggja á þjóðernistilfinningum eða skyndiástá samevrópsku
diplómatahjali. Það er ýmist ættjarðarsvik að vera fylgjandi aðild
eða hallærislegt að vera á móti. Það er slæmur grunnur til að byggja
á svo mikilvæga ákvörðun.
Á vegum Háskólans er nú unnið að skýrslugerð um kosti og
galla ESB-aðildar, nokkuð sem hefði átt að gera fyrir löngu. Það er
fyrsta skrefið að bíða eftir henni og lesa. Ályktanir á að draga
seinna. Og þá fyrst er orðið tímabært að hugleiða hvort rétt er að
sækja um.
BLAÐAMENN: Bragi Halldórsson umbrotstnaður, Gunnar L.
Hjálmarsson, Hulda Bjarnadóttir, Jim Smart
Ijósmyndari, Jökull Tómasson útlitshönnuður,
Pálmi Jónasson, Jóhanna Birgisdóttir prófarkalesari,
Sigurður Már Jónsson, Davíð Stefánsson
myndvinnslumaður, Þóra Kristín Ásgeirsdóttir.
PENNAR: Stjómmál: Árni M. Mathiesen, Baldur Kristjánsson,
Einar Karl Haraldsson, Finnur Ingólfsson, Gunnar
Jóhann Birgisson, Indriði G. Þorsteinsson,
Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, Mörður Árnason,
Ólafur Hannibalsson, Óli Björn Kárason, Þórunn
Sveinbjarnardóttir, Össur Skarphéðinsson.
Menningog mannlíf: Davíð Þór Jónsson, Einar Kárason,
Friðrika Benónýs, leikhús, Gunnar J. Árnason,
myndlist, Gunnar L. Hjálmarsson, popp, Hallur Helgason,
kvikmyndir, Illugi Jökulsson, skák, Jónas Sen, klassík ogdulrœti
málefni, Kolbrún Bergþórsdóttir, bókmenntir,
Kristinn Jón Guðmundsson, Magnús Ólafsson,
Margrét Elísabet Ólafsdóttir.
AUGLÝSINGAR: Halldór Bachmann, Jóhannes Bachmann.
Sjálfstœðisflokkurinn svíkur
handboltann
Þótt allir viti að pólitík og
íþróttir fara enganveginn
saman hefur íþróttahreyfing-
in alltaf verið undirlögð af pólitík.
Einkurn hefur Sjálfstæðisflokkur-
inn verið þar valdamikill og not-
fært sér stöðu sína svo út í æsar að
vel má telja ítökin í íþróttahreyf-
ingunni einn af lyklunum að áhrif-
um flokksins, sérílagi á höfuðborg-
arsvæðinu.
Eðlilegt framaspor áhrifamanna
í íþróttahreyfmgunni hefur þótt að
reyna fýrir sér í sveitarstjórn og síð-
ar á þingi fyrir Sjálfstæðisflokkinn,
og þar sem flokkurinn er við völd
hefur hann haldið íþróttamálefn-
um sem mest má verða innan
ramma geðþótta- og greiðakerfis
þannig að mildu hefur skipt fýrir
einstök félög og greinar að hafa
innan vébanda sinna menn með
sambönd í flokknum, tengsl við
valdahópa og aðild að klíkum inn-
an hans, umfram allt greiðan að-
gang að þeim flokksgæðingum
sem veljast til að vera úthlutarar al-
mannafjár hverju sinni. Þetta er
einskonar lénskerfi.
ítök flokksins í íþróttahreyfing-
unni sjást glöggt í prófkjörum
flokksins í Reykjavík og enn
gleggra þegar flokkurinn þarf í
kosningar og öllu er tjaldað til.
Þetta var til dæmis alveg augljóst í
slagnum núna í vor.
Ætli handboltinn sé ekki sú
íþróttagrein sem einna verst hefur
orðið úti í þessari samsömun?
Ástæðan gæti verið sú að öflugustu
handboltafélögin hafa hingaðtil
verið á svæðum þarsem flokkurinn
er sterkur, og þessi íþrótt hefúr líka
verið þurftaffek vegna þess hvað
við höfum staðið okkur vel í hand-
boltanum, — þar hafa bæði verið
rnargir greiðar að gera og endur-
gjalda og þessutan sterkt sviðsljós
að baða sig í jafnt fýrir starfandi og
verðandi pólitíkusa.
Þegar huga er rennt afturábak
yfir forustumenn í handboltanum
dúkkar upp hver Sjálfstæðismað-
urinn af öðrum. Einhverskonar
tengsl við Sjálfstæðisflokkinn virð-
ast næstum vera skilyrði fyrir því
að rnaður sé kosinn í stjórn Hand-
knattleikssambandsins. Heil ætt af
Sjálfstæðispólitíkusum í Firðinum
styðst með öðru við handboltann.
Tveir áberandi ffambjóðendur D-
listans í Reykjavík í vor komu úr
landsliðinu í handbolta, og Is-
landsmeistarar Vals voru nærfellt í
heilu lagi fengnir til að sverja
flokknum opinberan trúnaðareið í
þeim kosningum. Og þegar þarf að
fá áberandi leiðtoga á ögurstundu
til að redda handboltahreyfingunni
úr vondum málum, þá er auðvitað
leitað til einnar af helstu vonar-
stjörnum í þingliði flokksins úr
höfuðborginni, Geirs Haarde.
Það er þessvegna fúrðulegt að
það skuli einmitt vera Sjálfstæðis-
flokkurinn sem setur fótinn fyrir
handknattleikshreyfinguna þegar
hún vill standa með sæmilegri
reisn að viðamesta verkefni sem
hún hefúr ráðist í, heimsmeistara-
keppninni í næsta maímánuði.
Fyrst neitaði Sjálfstæðisflokkur-
inn í Reykjavík í persónu Davíðs
Oddssonar að leggja nánast nokk-
uð af mörkum til að koma upp að-
stöðu í tengslum við þetta mót.
Þegar náðst hafði ágætt samkomu-
lag við Kópavog, þarsem A-flokk-
arnir höfðu þá forustu, tóku Sjálf-
stæðismenn í Kópavogi — Gunnar
Birgisson og félagar — þann kost í
kosningunum 1990 að sverta þetta
samkomulag og vinna gegn þvf, og
riftu síðan samningum þegar þeir
komust í meirihluta. Davíð naut
þess að nú þyrftu handboltamenn
að koma til hans á hnjánum og
neitaði allri aðstoð, en til að halda
mótinu var búin til teikning af
Laugardalshöllinni sem 4200
manna sal og send út í lönd, meðal
annars með blessun næsta borgar-
stjóra, Markúsar Arnar Antons-
sonar. Fjárhagsvandi handbolta-
manna leiddi síðan til þess að fjár-
málaráðherranum Friðriki Sop-
hussyni tókst með sirka 20 milljón-
um að blakkmeila HSÍ til samn-
inga um að fría ríkið öllum frekari
afskiptum af heimsmeistarakeppn-
inni. Þótt ríkinu séu tryggðar skatt-
tekjur af tilstandinu uppá 150-200
millur.
Og þrátt fýrir að öllum þeim
sem kynntu sér málið væri ljóst að
til að halda keppnina af reisn þyrfti
í Reykjavík stærra keppnishús hélt
meirihluti Sjálfstæðismanna í
Reykjavík — undir forustu þeirra
Markúsar Amar, Árna Sigfússonar
og Júlíusar Hafstein í ÍTR — að sér
höndum. Þegar nýr meirihluti tek-
STJ0RNMAL
MORÐUR
ÁRIXIASOIM
„Það er þessvegna
furðulegt að það
skuli einmitt vera
Sjálfstœðisflokkur-
inn sem setur fót-
inn fyrir hand-
knattleikshreyfing-
una við að standa
með sœmilegri
reisn að viðamesta
verkefni sem hún
hefur ráðist í. “
ur við í Reykjavík í vor liggja engar
aðrar áætlanir fýrir en Laugardals-
höllin með trébekkjum og stæð-
um, og af hálfu borgarinnar eng-
inn undirbúningur nema með-
mælabréfin.
Ingibjörg Sólrún borgarstjóri
hefur haldið vel á málinu á þeim
eina mánuði sem hún hefur haft til
starfa. Hún hefúr tryggt 270 millj-
óna framlag ffá borginni til að
koma upp aðstöðu, með því skil-
yrði að aðrir séu með — ríkið fýrst
og fremst, sem hagnast mjög ef vel
tekst til, og stórfyrirtækin líka, sem
hafa beirian og óbeinan hag af öllu
saman.
En Friðrik Sophusson, Sjálfstæð-
isflokki, hefur tekið þann kostinn
að neita með skætingi.
Auðvitað má deila um hvort það
átti að halda hér þessa keppni, bara
af því Jóni Hjaltalín Magnússyni
fannst það sniðugt. Núna stöndum
við hinsvegar ffammifýrir gerðum
hlut og tekinni ákvörðun. Þess-
vegna ætti ekki að vera annað að
gera en að halda þetta með reisn, fá
miklu fleiri gesti, og reyna að auki
að nota tækifærið, 5-600 blaða-
menn, til að koma á ffamfæri landi
og þjóð og ffamleiðsluvöru. Til
þess þarf einfaldlega betri aðstöðu
en Laugardalshöllina.
Fyrir viðskiptastöðu Islendinga
og pólitískt vægi er reyndar brýnast
að koma í veg fýrir að keppnin fari
hér ffam af vanefnum og verði fía-
skó. Það er rétt að það verður auð-
vitað ekki stórmál á forsíðum
heimsblaðanna hvernig sem fer. En
allir viðskiptamenn íslendinga, all-
ir viðsemjendur íslendinga og allir
áhugamenn um Island munu vita
hvernig þetta fer. Og einsog nú
horfir er líklegt að HM-95 staðfesti
endanlega það lífseiga álit erlendis
að þeir Mörlandar séu að sönnu
mikíir kappsmenn, en skorti með
öllu þá forsjá sem einkennir þrosk-
aðar menningarþjóðir. Sem er
auðvitað í sjálfu sér hárrétt.
Það er ekki ennþá fullkomlega
útséð um nýja húsið, og við skul-
unr svo sannarlega vona að HM-95
gangi vel.
En ef það gerist ekki er þó alla-
vega nokkur sárabót í því að vita
alveg nákvæmlega hverjum það er
að kenna.
Höfundur er íslenskufræðingur
Oh, ekki einn enn
Enn og aftur skal íslenzkur
stjórnmálamaður bregðast
við eins og argasti fantur
þegar gerðar eru opinberar upplýs-
ingar sem honum þykja óþægileg-
ar.
Nýjasta dæmið er af Guðmundi
Áma Stefánssyni félagsmálaráð-
herra. í síðustu viku sögðum við
lítillega frá sumu því sem nú er að
koma í ljós varðandi viðskilnað
hans við fjárhag Hafnarfjarðarbæj-
ar og heilbrigðisráðuneytisins. Allt
var það rétt, en Guðmundi eðlilega
til nokkurs ama. Prentsvertan var
varla þornuð á blaðinu þegar hann
þóttist sjá hvaðan upplýsingar
blaðsins væru komnar og hafði
samband við yfirmann þess aðila
sem hann grunaði. Til hvers? Varla
til að spjalla um daginn og veginn.
Miklu heldur til að terrorisera lau-
flétt og setja hæfilegan þrýsting á
um að sett yrði nú fýrir þennan
meinta leka. Auðvitað var „lekinn“
ekki þaðan, eins og reyndur blaða-
maður á borð við Guðmund Árna
hefði átt að sjá. Þetta var miklu
frekar fljót upplýsinga sem flæðir
nú um Hafnarfjarðarbæ og stjórn-
kerfið eins og Skaftá í leysingum.
En það mátti reyna.
Þetta minnir á viðbrögð Hrafns
Gunnlaugssonar fyrir rúmu ári
þegar við skýrðum frá óvenjuháum
leigubílareikningum sem lágu eftir
„Enn og aftur skal
íslenzkur stjórn-
málamaður bregð-
ast við eins og
argasti fantur þeg-
ar gerðar eru
opinberar upplýs-
ingar sem lionum
þykja óþægilegar. “
hann að loknu fárra daga starfi
sem dagskrárstjóri Sjónvarps.
Hann brást við með því að senda
bréf til undirmanna sinna og lét
fýlgja með ljósrit úr hegningarlög-
unum, þar sem undirstrikað var að
opinberum starfsmönnum lægi
fangelsisvist við því að skýra ffá
upplýsingum sem ættu að vera
trúnaðarmál. Sú saga endaði vel:
fjármálastjóri RÚV staðfesti ffétt-
ina (um leið og hann var búinn að
fá sömu upplýsingar og PRESSAN)
og enginn fór í fangelsi.
Þetta minnir líka á viðbrögð
utanríkisráðherra f skinkumálinu
svokallaða stuttu seinna. Hann
lagðist í nornaveiðar gegn heimild-
armönnum svo stjórnkerfið titraði
í nokkra daga á milli Hverfisteins
og miðbæjarins. Það mál endaði
mun verr: saklaus stúlka hraktist úr
starfi sínu í einu ráðuneytanna og
blaðamaður missti vinnuna fýrir
ítrekuð trúnaðarbrot og dóm-
greindarleysi.
Inn í flest svona dæmi blandast
svo hæfilegar ofsóknarhugmyndir
um persónulega óvild blaða-
manna/ritstjóra/útgefenda í garð
viðkomandi. Það er oftast bara
fýndið, en sorglegt þegar það bitn-
ar á saklausum.
I henni Amríku hafa menn
fundið einhvers konar lausn til að
sporna við þessari vitleysu. Þar eru
til lög sem vernda opinbera starfs-
menn sem vekja athygli á sóun,
spillingu og slæmri meðferð al-
mannafjár. Þeir eru kallaðir því
ágæta nafni „whistleblowers“ (sem
vantar alminlega þýðingu á) og
þeir eru verndaðir gegn brott-
rekstri, stöðulækkun eða launa-
lækkun, sem áður voru oft við-
brögð þeirra sem vildu ekki að
upplýsingarnar yrðu opinberar.
Þetta hefúr sparað bandarískum
skattgreiðendum stórfé og verið
spilltum smákóngum í kerfinu til
mikilla óþæginda. Og aðhalds.
Við eigum náttúrlega ekkert
þessu líkt og engar aðrar þjóðir svo
mér sé kunnugt. Kannske eru til-
efnin færri. Og þó. Kannske hefur
engum íslenzkum „whistleblower“
verið refsað með þessum hætti. Og
þó. Ofangreint dæmi um stúlkuna
er mér enn skelfilega minnisstætt.
Eflaust fáum við heldur engin
svona lög. Og eflaust verða enn
skrifaðar fféttir á borð við þá sem
við birtum í síðustu viku. Þá sýnist
mér menn, sem bregðast við eins
og Guðmundur Árni, bara eiga
tveggja kosta völ: að hætta að gefa
tilefni til þeirra eða — ef það reyn-
ist of erfitt — að skammast sín til
að láta saklaust fólk í ffiði.
Karl Th. Blrgisson
8 PRESSAN FIMMTUDAGURINN 21. JÚLÍ 1994