Vísir Sunnudagsblað - 16.03.1941, Blaðsíða 1

Vísir Sunnudagsblað - 16.03.1941, Blaðsíða 1
mmm- 1941 Sunnudaginn 16. marz 11. folaö Um málvernd og málskemmd EFTIR SIGURJÓN JÓNSSON LÆKNI i. í 6. tölubl. af „Nýju landi", er kom út 7. febr., hefst ritgerð er heitir „Um, málvernd". Eg held að eg fari ekki villt í því, að ætla, að aðalerindi hennar sé að gagnrýna ritgerð mína, „Um auglýsingaskrum og „ilm- andi skáldskaj)", er kom út i Lesbók Mbl. 19. og 26. jan., en að „málverndin" sé'i rauninni aukaatriði. í ritgerð þessari, sem er nafnlaus, og eg geri því * að sjálfsögðu ráð fyrir, að sé eftir ritstjórann, hr. Arnór Sig- urjónsson, er svo margt, sem eg tel þurfa leiðréttingar, að mér sýnist rétt að sýna lit á þvi að lagfæra eitthvað af villunum. Mér skildist á fyrstu greininni, að ritgerðinni mundi lokið í næsta blaði og ætlaði mér þá að geyma athugsemdir mínar, unz hún væri komin öll. En nú þyk- ist eg sjá á greininni, er næst kom, að von muni á framhaldi i 2 blöðum enn, og sýnist mér þá réttara, að geyma ekki at- hugasemdir mínar eftir því, að ritsmíð þessi taki enda; mun eg því taka greinarnar til athug- unar jafnóðum og þær koma. Skal í þetta sinn eingöngu vik- ið að fyrstu greininni. Ritgerðin byrjar á nokkurs- konar sögulegu yfirliti um mál- verndartilraunir ritdæmenda „fyrir 30—35 árum" og hug- leiðingum um, hvers vegna „nú er komin önnur öld". Þessi kafli 'er örstuttur. Væri líklega á einskis manns færi að lýsa jafn- merkilegum þætti i sögu bók- mennta vorra til nokkurs gagns í jafn-stuttu máli og þarna er reynt, enda mundi sú birtuglæta, sem þarna er orpið á þetta bók- menntasivið, reynast villuljós eitt hverjum þeim, sem færi að reyna að nota hana til þess að átta sig þar. Það lægi beinast við, að hver sá, er ekki vissi annað um þetta efni en það, 'sem þarna stendur, héldi, að þetta málverhdartímabil hefði aðeins staðið um fárra ára skeið og komizt hæst fyrir 30 —35 árum með Jóni Ólafssyni, Birni Jónssyni o. fl. Fráleitt ber þó að skilja höf. þannig, þvi að hann veit náttúrlega, að mál- verndunarviðleitnin hefst meir en hálfri annarri öld fyrr, með Eggerti Ólafssyni, að hún komst á einna hæst stig með'Fjölnis- mönnum, sem, munu fyrstir hafa gert athugasemdir um málið á ritum er þeir dæmdu, og voru i þvi efni vandfýsnari en flestir síðari ritdæmendur, og að fyrir 30—35 árum voru Björn Jónsson og Jón Óiafsson, sem manni skilst, að hafi haft forustu i þessu málverndar- starfi, komnir á efri ár og áttu mestallan sinn ritmennsku-fer- il að baki. „Sjónarmið þeifra var einf alt," segir höf.: „viðhald fornrar göfgi tungunnar." Þetta kann að mega segja um sjónar- mið Eggerts Ólafssonar, en um sjónarmið Fjölnismanna og þeirra, er fetuðu í fótspor þeirra á 19. öld, þ. á. m. B. J. og J. Ól., er þetta langt of þröng skil- greining. Þvi fer svo fjarri, að þar beri að leggja áherzlu á „fornrar", að það orð verður að fella burt, ef skilgreiningin á ekki að villa mönnum sýn. Þessir menn vildu að vísu við- halda þeirri göfgi tungunnar, sem var aðal hennar, áður en hún spilltist, en þeir vildu ekki og reyndu ekki að ríghalda henni í fornum skorðum og tálma á þann hátt éðlilegum þroska hennar; ekki fremur en nokkur okkar mundi geta ver- ið svo hugfanginn af unglingi i fegursta blóma æskunnar, að hann kysi að stöðva þroska hans á því skeiði fyrir fullt og allt, þótt nann ætti þess kost. En að vísu raundum við kjósa, að þroski hans beindist í þá átt, sem við teldum rétta, og ef hann hefði atast af óhreinind- um, mundum við reyna að þvo þau af honum og koma i veg fýrir, að hann ataðist á ný. Fjölnismenn og aðrir mál- verndarmenn, er hér ræðh* um, reyndu ekki — að örfáum und- anteknum, svo sem Þorleifi Repp og a. n. 1. Gísla Brynjólfs- syni og Gísla Magnússyni — að stæla forntunguna, heldur rit- uðu þeir málið sem likast því, er þeir þekktu það hreinast á vörmn sveita-alþýðunnar og minnst snortið af málspillingu sumra lærðra manna og kaup- túnalýðs. En auðvitað höfðu þeir stöðugt hliðsjón af forn- tungunni, eins og hún var bezt rituð að þeirra dómi, einkum er úr því skyldi skorið, hvað væri hreint mál og hvað ekki. Þetta er það sjónarmið, er eg reyni að fylgja, og eg lýsi hr. Arnóri Sigurjónssyni það gjörsamlega óheimilt að búa til handa m'ér nokkurt annað sjónarmið. Það er að visu skiljanlegt, að hon- um þyki það þægilegt, að búa til einhverja vitleysu handa sér til að glíma við og eigna mér hana, en eg skýt þvi til lesend- anna, hvort þeim þyki þetta heiðaiiegri bardagaaðferð en sú, er hann vænir mig um óheið- aiieil? fyrir, og að vísu saklaus- an; en eg kem að því síðar. — Það er ekkert annað en bull, að segja, að það mál, sem eg tala og rita, hafi „mótast með mér og minni kynslóð." Það var mótað fyrir okkar daga, og við þágum það sem aríieifð frá næstu kynslóðum á undan okk- ur og frá beztu gullaldarritum 13. aldar, og okkur tekur það sárt, að þessari arfleifð sé spillt fyrir komandi kynslóðum, og kemur þar i einn stað niður, hvort andhælisskapur veldur, útlenzkuleg framsetning og orðaskipun eða fáfræði. — Af því að svo virðist sem nokkuð mikið þurfi stundum að „skella i tönnunum" til þess að Arnór skilji, þori eg ekki annað en að taka það fram, að þó að málið væri mótað fyrir mína daga og „minnar kynslóðar", þá hefir það auðgast siðan, sem, enn mun verða sýnt. Að því hafa unnið bæði menn af „minni kynslóð" og yngri menn og eldri, og þó að við A. getum hyorugur stært okkur af að hafa lagt þar mik- ið af mörkum, þá hef bæði eg og aðrir notað þann auð, sem þessir menn hafa dregið i bú islenzkunnar, hveí ef tir því sem hann hefir þurft á að halda, og eftir því, sem hann hefir verið maður til. A. S. gerir sér talsvert far um að gefa í skyn, að mitt sjónar- mið sé „gamals manns sjónar- mið" og „sjónarmið gömlu kyn- slóðarinnar." Ekki nefni eg þetta af því, að eg telji nokkra móðgun i þvi þurfa að felast. Eg þykist heldur hafa vitkast en hitt með vaxandi aldri og reynslu og óska hr. A. S. þess sama. En fyrir því nefni eg það, að mér skilst, að höf. sé að reyna að liugga sig við það, að þetta muni allt lagast, þegar eg og „mín kynslóð" er til grafar gengin. En tálvonir eru þeim til ills eins, er ala þær i brjósti, svo að eg tel það greiða við höf. fremur en hitt, að svipta hann þessari tálvonl Skal eg i því skyni benda honum á prýðilegt erindi, sem Helgi Hjörvar flutti nýlega í útvarpið. Þar kom fram, alvég sama sjónarmiðið og það, er A. S. eignar „gömlu kynslóðinni", og mun þó A. S. tæpast telja, að Helgi heyri henni ifiL En^ fáir íslendingar tala nú eða ritá svo hreint og þróttmikið mál sem Helgi, þótt lítt sé þvi né hafi verið á loft haldið. Hitt er furðulegra, að A. S. skuli sjálfur yfirleitt rita gott mál, þóft fráleitt hafi hann „sjónarraið gömlu kynslóðar- innar." Hann er eins og „heið- ingjarnir, sem ekki hafa lög-

x

Vísir Sunnudagsblað

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísir Sunnudagsblað
https://timarit.is/publication/299

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.