Lesbók Morgunblaðsins - 08.03.2003, Blaðsíða 5

Lesbók Morgunblaðsins - 08.03.2003, Blaðsíða 5
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ? MENNING/LISTIR 8. MARS 2003 5 Að eiga við hugmyndir um fegurð ? Það liggja ákveðnir þræðir í gegnum allt þitt höfundarverk, endurtekningar sem þú hefur verið að vinna með allar götur síðan í skóla. Tæknin í málverkinu hefur hins vegar breyst mikið. ?Þetta er allt samhliða þróun, í hugmyndum og tækni. Það hefur orðið mikil breyting hjá mér á þessum tíma, tuttugu, þrjátíu árum. Hugmyndirnar orðnar þétt- ari og tæknin gjörbreytt. Ég get ekki sagt að verkin í dag séu mik- ilvægari, því ég trúi á hreyfiafl tím- ans og hitt var rétt á sínum tíma. Málarar segja mig betri málara í dag en í gær. En mörgum, og þá einkum úti í heimi, síður hér heima, fannst nú að þetta væri bara nokk- uð gott hjá mér á tímum Nýja mál- verksins. Alveg frá byrjun gekk ég út frá þeirri hugmynd að hver pensil- stroka notuð við myndverkið, líka þær pensilstrokur sem málað væri yfir, væru innihald myndarinnar. Sem dæmi get ég tekið fyrrnefnda 100 mynda röð frá 1977?1980, sem ég sýndi í Suðurgötu 7 og á Parísar biennalnum 1980. Hannes Lárus- son sagði í gagnrýni að það væru síðustu málverkin sem yrðu máluð. Rétt á eftir skall Nýmálarabylgjan á. Í þessari myndröð átti pensil- skriftin að ýta fullkomlega undir hugmyndina. Ég notaði þá striga og pensil en tók myndirnar beint út úr skissubókunum og breytti þeim eins lítið í málaraferlinu og kostur var. Það var til þess gert að hug- myndin væri algjörlega tær og hrein, eins og konseptmenn voru alltaf að segja. En það hafa orðið breytingar á báðum vígstöðvum. Tæknilega og malerískt er mál- verkið orðið miklu betra og flestir konseptmenn, sem áður sættu sig við eða vildu jafnvel rykugar og illa unnar ljósmyndir, eru farnir að vinna fagvinnuna miklu betur. Það eykur möguleikana þegar menn hafa tæknina á valdi sínu. Að því leyti er ég sammála eldri lista- mönnum. Á árunum upp úr 1980 var allt vitlaust í mál- verk og mikið gert út á litla kunnáttu eða hrá- leika í framsetningu. Helst átti að láta eins og maður kynni ekki að mála. Mig langaði fljótlega til að mála af tilfinningu og mála tilfinningar, þar sem þekkingu væri beitt í efnistökum og meðferð á efninu. Eiga virkilega við hugmynd- ina um fegurð hvað framsetningu varðaði. Hugmyndirnar hafa alltaf verið sterkar og heilsteyptar á bakvið verkin en þetta þéttist allt á sama tíma. Áður fyrr hefði ég kannski farið út í að gera þessi blóm og þennan vasa hér ljót eða hrá eða nota ennþá væmnari liti en væru í fyr- irmyndinni, í stað þess að reyna hreinlega að gera þetta fallegt.? Kastaði sýningarskránni í mig ? Eins og myndheimur þinn hefur þróast er ákveðið tímaleysi ríkjandi. Þú vinnur mikið með tákn og tímaleysið birtist kannski helst í því að fólkið er nakið í myndunum. Nektin hefur farið fyrir brjóstið á mörgum. ?Ég er alls ekki að finna upp heiminn hvað nektina varðar, ekkert er venjulegra í listsögu- legu samhengi. Á skólaárum mínum voru menn mikið naktir í performönsum og á ljósmyndum. En þá voru menn að vinna með þessa tímalausu eiginleika og upprunaleika og auk þess var nektin ef til vill meira ögrandi. Menn voru alltaf að leita að frumformunum, frumeigindunum, einhverju konkret. Annað átti ekki að trufla listina.? ? Hefur það komið þér á óvart að myndir þín- ar pirri fólk? Er eðlilegt að fólk átti sig ekki á sögulegu eða listrænu samhenginu, eða er þetta bara skiljanleg spéhræðsla Íslendinga? ?Ég hef stundum orðið undrandi þegar fólk hefur brugðist aggressíft við ákveðnum mynd- um. Aðrir virðast svo kunna að meta myndirnar mínar. Þær ættu einmitt að vera við alþýðu- skap! En þetta er upp og ofan; virtur pólitíkus kallaði mig fyrir og húðskammaði mig fyrir af- brigðilegheit. Og virt sjónvarpskona kastaði sýningarskránni í mig á sýningu og sagði að ég gæti hirt þetta ?rusl? mitt sjálfur. Listheimurinn getur verið pirraður yfir því að svona myndir séu til á þeim viðmiðunartíma sem hann aðhyllist, eða að þær geti smeygt sér inn og verið óboðnar hluti af honum. Sumir segja þessi verk of tengd við söguna og öðrum, sem eru uppteknir af abstrakt formum finnast þær of frásagnarkenndar og gamaldags. Þær samræmast ekki listrænum trúarbrögðum þeirra.? ? Þú hefur mikil sambönd við erlenda lista- menn; sýnir úti og stendur fyrir sýningum á verkum annarra í galleríinu á heimili þínu, Ganginum. ?Tengsl út eru mjög mikilvæg. Ég á erfitt með að tengjast fjöldahreyfingum í listum eða samsamast þeim en mér finnst alheimsvæðing í samræðu listanna mikilvæg. Annars er oft sagt um mínar myndir, og þá einkum í Suður-Evrópu, að þær hafi sterkan norrænan keim. Ég sé greinilega frá öðru menningarsvæði en þeir. Ég hef frekar ýtt undir þetta en hitt. Norrænn kúltúr á vel við mig. Ég hef alltaf haft gaman af norrænu mál- urunum sem voru uppi um aldamótin 1900 og Norræna Renesansinum. Margir eftirlætis rit- höfundar mínir eru norrænir og ég hef gaman af Kirkegaard, Nietzsche og slíkum heimspek- ingum. Þeir hafa einhver illskýranleg norræn element í sér. Verkin eru frökk og ágeng; lýr- ískari kannski. Ég held að menn verði að fara að trúa því aftur að lýríkin og draumarnir séu hluti af raunveruleikanum. Í Evrópu er listheimurinn sífellt að einbeita sér að einhverju einu fyrirbrigði hverju sinni. Raunin er hins vegar sú að listunnendur eru sí- fellt að leita að því sem er ekki eins eða óska sér að finna eitthvað svoleiðis. Menn eru að leita að því sem er sérstakt, því sem vekur aðrar spurn- ingar. Það sem truflar er að þeir hafa samt sem áður hugmyndir um hvað þetta nýstárlega eða öðruvísi er og reyna að fylla upp í hugmyndina ?öðruvísi?.? ? Þú fæst við margt í listinni jöfnum höndum. Fyrir utan að mála á strigann vinnurðu í vatns- liti og gerir teikningar, þú hefur gert þrívíð verk og stórar grafíkseríur. Svo hefurðu verið að skrifa og nú fyrir síðustu jól gafstu út mynd- skreytta ferðasögu frá Grænlandi. Lítur þú sjálfur á þetta sem eina heild eða tekurðu eitt form alvarlegar en annað? ?Ég tengi þetta allt saman. Þetta sem ég er að gera verður allt einn pakki þegar ég er dauð- ur. Ég held að margir vanmeti það sem ég er að skrifa og líka það sem ég vinn í smærra formi en málverkin. Þrátt fyrir tal listfræðinga á síðustu öld um að listamaðurinn komi verkinu ekki við, þá verður hann alltaf hluti af því. Ég skrifa allt- af dagbækur þegar ég er á ferðalögum og gæti þess vegna gefið út fleiri en þessa sem kom út um Grænland. Það er sama nálgunin í því og í málverkinu, leit og forvitni fyrir hlutum sem eru í kringum mig. Það sem ég gerði á Græn- landi lít ég á sem hluta í röð verka þar sem ég er ekki að líkja eftir verkum annarra heldur fara í fótspor þeirra. Í Grænlandsseríunni er ég þannig að fara í fótspor margra sem hafa skrif- að ferðalýsingar þaðan. Annað dæmi er Lax- dælusería, þar sem ég fer í fótspor Colling- woods og mála myndir af sömu bæjum og umhvefi og hann. Hann fór í fótspor sagnanna. Með þessu er ég að eiga við samtímasögu þess- ara staða og einnig einhvern veginn þrengja frotíðinni inn í samtímann. Þá er þetta eftirgerð sem aldrei er hægt að vinna nákvæmlega eins. Landið breytist.? Á mér nokkur lífstíðar þemu ? Önnur sería sem þú hefur verið að vinna um skeið, eru eftirgerðir gamalla málverka af kaþ- ólskum dýrlingum. Endurgerðin er ein af grunnhugmyndum póstmódernismans. ?Endurgerðin getur verið margbreytileg. Bildo sýnir nú á Listsafni Íslands endurgerðir frægra listaverka. Sherrie Levine hefur meðal annars kópíerað ljósmyndir Walker Evans. Þau eru ekta póstmódernistar. Mín nálgun er tölu- vert ólík þeirra, því þau fara kaldhæðnislegum höndum um verkin eða vinna meira með hug- myndina um endurgerð, meðan ég nálgast þau á persónulegan hátt og af virðingu fyrir fyr- irmyndinni, bæði í efni og hugmynd. Í þessu til- felli dýrlingamyndanna er ég að velja dýr- lingana sem hugmynd og endurgerðin er bara hluti hennar. Líf einstaklinganna sem standa einhvernveginn utan við regluna og reglan á engin svör við. Þarna er ég líka að eiga við sjálfsmyndina, spurninguna um það hvar mað- ur staðsetur sig og hugmyndina um sjálfsmynd. Svo eru dýrlingamyndir oft með bestu málverk- um sögunnar vegna þess að þar fer listamað- urinn óvenju nærfærnislega með efnið. Annars hafa endurgerðir tíðkast frá örófi alda og mínar kópíeríngar eru meira í anda listamanna fyrri alda en samt ólíkar því ég set verkin í mitt persónulega samhengi? ? Helgi setur sjálfan sig í stað dýrlinganna ? ?en flestir póstmódernistar gera þetta á kuldalegan hátt og án persónuleika. Ein af eftirlætis bókum mínum er Endur- tekningin eftir Kirkegaard. Eins og fjallað er um þar, þá er aldrei hægt að endurtaka hluti á nákvæman hátt því tíminn er sífellt annar. Þessar dýrlingamyndir eru eitt af þessum þemum mínum. Ég á mér nokkur lífstíðar þemu. Kannski eru landslagsmyndirnar annað þeirra, ég gæti haldið áfram að gera þær meðan ég er í þessu.? ? Í þessum kössum þarna ertu með 52 lítil málverk sem sýna sama sjónarhornið, útsýnið út um gluggann á vinnustofu þinni á Fells- ströndinni. ?Þessi myndröð heitir einfaldlega Kjallaks- staðir og hér kemur inn allt annar hlutur, hreint landslag. Í þessari myndröð birtist víðfeðm breyting, breyting sem felst í birtu, árstíðum og veðurfari, og líka í jarðfræðinni. Maðurinn get- ur aldrei stjórnað veröldinni með yfirgangi, náttúran er þrautseigari en maður sjálfur. Þessi sería er líklega komin út af eftirgerð- unum af Collingwood. Ég hef alltaf málað landslagsmyndir, þær hafa bara alltaf verið í minnihluta og eins konar aukabúgrein, eins og landbúnaðurinn er að verða hjá bændunum. Fyrstu myndirnar sem ég málaði voru landslagsmyndir. Svo kom þessi hefðbundni súrrealismi og menntaskólapopp. Síðar fór ég aft- ur að mála landslag, og þá sérstak- lega í Dölunum á sumrin. Síðustu árin hef ég verið mikið á Kjallaksstöðum, þar sem fjölskyld- an á hús. Þar er vinnustofan umluk- in náttúrunni og ég fór að veita því athygli hve mikill munur var á myndunum sem ég málaði þar, jafnvel sömu fjöllunum, veðurfars- lega og jafnvel náttúrufarslega. Ég var svo í fyrra að reyna að mála dagrenningarmyndir sem ég ætlaði að nota sem skissur eða æf- ingar fyrir stærstu verkin sem ég verð með á sýningunni nú, til að reyna að skilja andrúmsloftið og vera þess betur umkominn að færa það á striga. Í málverki geturðu ekki gert nákvæma eftirmynd af aðstæðunum, það er meiri skynjun á ástandi, eða tilfinning málarans sem um er að ræða en nákvæm eft- irmynd. Þegar komnar voru tvær, þrjár myndir, gjörólíkar en alltaf af sama sjónarhorninu fannst mér þetta heillandi og ákvað að taka þetta reglulega fyrir og sjá hvað gerðist þegar myndunum fjölgaði. Litirnir breytast með árstíðunum, birtan er aldrei eins eða skýjafarið. Það er ýmist flóð eða fjara úti á firð- inum. Þessar myndir mínar eru öðru- vísi en önnur málverk sem ég geri. Hin eru yfirleitt afar seinunnin og margmáluð en vegna eðlis þessara landslagsverka reyni ég að ná and- rúminu inn í þau og einungis tví- mála þau. Fyrst á staðnum, þegar ég fer eftir andrúmsloftinu, og svo klára ég myndirna á vinnustof- unni.? ? Það er athyglisvert að þú hafir fyrst hugsað þessi litlu verk sem eins konar skissur fyrir stóru verkin á sýningunni. Þú vinnur að mörgu leyti með náttúruna á hefðbundinn hátt og þeg- ar að er gáð er hún mikilvægur þáttur flestra verkanna. ?Náttúran er stór þáttur í verkunum mínum, líka í fígúratífu myndunum. Í landslagsmyndum hef ég valið viðfangsefni sem er frekar látlaust, tilfallandi landslag eða stakur hóll, þúfur, grjót eða slíkt. Það er kannski eitt þessara norrænu elementa, við skynjum náttúruna sem áhrifavald, hluta eða þátttakanda, jafnvel vendipunkt í lífi okkar. Hugmyndir okkar Íslendinga um lífið tengjast henni. Ég er ekki bara að tala um álfa, dverga og slíkt, heldur líka söguna. Þegar ég ferðast um landið með pabba, þá hafa hver einasta þúfa og kelda Íslands sögulega vídd. Náttúran hér er líka svo?transparent? að maður sér hvernig hún hefur myndast með því að horfa á hana. Í grunninn er þetta eitthvað sem myndi kallast rómantík. Svona náttúrutákn þekkjast víðar, hvort sem um er að ræða búddisma eða nor- ræna goðafræði, en við erum vön því að sjá orku í grjóti. Grjót er ekki bara kalt yfirborð. Það er hlaðið náttúrulegu afli sem lætur mann finna fyrir lífinu í heild sinni. Ég finn í mér sjálfum slíkan streng, streng eins og birtist víða hjá okkur, til dæmis hjá Einari Benediktssyni og Matthíasi Jochumsyni. Menn líta á Einar sem ekta Íslending, mann sem tekst að sameina hluti sem ekki á að vera hægt að sameina, róm- antík og klassík. Hann setur klassískar súlur undir flöktandi rómantíkina. Menn komast ekki undan náttúrunni hér Ég held að maður komist aldrei undan nátt- úrunni hér, og náttúran verður að umbera okk- ur. Að minnsta kosti um stundarsakir. Kannski er þessi náttúrunálgun gegnumgangnadi hjá unga fólkinu líka, mér sýnist það freista þess að setja rómantík og klassík saman í eitt.? Helgi bendir á stór verk í myndastaflanum, þar sjást drengir svífa um leikandi á hljóðfæri og þar eru líka selur og þorskur og allt í hring- laga samræmi. ?Ég lagði upp með það í þessum stóru myndum þarna að setja barrokk og klass- ík saman. Þetta eru andstæðir pólar en tekst með því að láta formið fljóta og vera í hring þannig að maður fær tilfinningu fyrir endalausu munsturflæði, endalausu og jarðlægu, eitthvað sem er skylt veraldlegri hamingju, en byggi það samt sem áður upp þannig að það sé geómetr- ískt og varanlegt. Þetta er ekki hægt en mér finnst það samt hafa tekist ágætlega,? segir Helgi og hlær. efi@mbl.is Næturganga á strönd, 205 x 200 sm. 2002. Mynd fjögur úr fimm mynda röð.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.