Íslendingaþættir Tímans - 18.10.1968, Blaðsíða 13

>
Jónas og Bjarni í Ásgarííi
»ögu og ni'enningu Veslurlanda,
og úr þessum efnivið smíöaði
fctasnm vopnin í aevilanga banáittu
fiyrir veiifterð þjóðar sinnar, Hann
spurði aldrei hvort hann aetti að
berjast, heldur hvernig. Hanm var
efckii aðeins eldihugi í baráttu.
Hugsuin hans var í ætt við skálid-
in, mér liggur við að segja spá-
mennina. í viðtali við Jónae var
otf.t sem opnaðist ný yfirsýn yfir
vandamálin, viðmælandinn sá þau
í nýju lj'óisi. Þessi glöggu tök á
viðfangsefnunum áttu samt ekk-
ert skylt við véfrétt, þau voru
árangur af ítarlegri athugun þess
sem er. Engan mann hef ég þekkt,
sem hafði eins næman skilning
á því að sagan er fráisögn af
atburðum, sem gerast í tima og
rúmi, og að þá atburði gera menn
með athöfnum sínum og hegðun.
Þetta kann að virðast einfalt, en
er þó mörgum ótrúlega torakilið.
Tíminn breytir öllu. Það sem er
nýtt í dag er úrelf á morgun.
Jónas var óþreytandi að fylgjast
með þeim breytingum, sem voru
að geraist á hverjum tima til að
fé veður af þvi, sem var í væmd-
um.
Jónas stóð að stofnun Alþýðu-
flokks (Alþýðusambands) Oig
Framsóknarflokks og með þvi
lagði hann grundvöllinn að því
flokka- og stjóimmálakerfi, sem
við búum við enn í dag. Það hef-
ur verið sagt, að hann hafi vaiið
leikara og æft, saniið og sett á
svið það leikrit, sem kallast stjórn
mál á íslandi, og má þó bæta því
við að hann byggði eiunig leik-
húsið. sem leikið er í. Um slí’kan
mann næða allir stormar, og munu
fáir menn hafa verið dýrkaðir
jnfn mikið og jafn mikið hataðir
eins og Jónas Jónsson. Einkum
voru það þó þeir bændur, sem
miður máttu sin, sem veittu hon-
um aitfylgi. Andstaðan kom aftur
á móti að heita má úr öllum átt-
um. Jónas var alla ævi andstæð-
imgur íbalds og kyrrstöðu, en
hann var líka andstæðingur þeirra,
sem hrópuðu um byltingu. Hann
vissi sem var, að lausn þjóðfélags
mála er ekki fólgin i uipphtaup-
um, heidur í að standast þá sí-
felldu hóImgönguásikiOTUn, sem
bmyl.i.ngar timanna eru. Ævi-
starfið vann hann í þágu Fram-
sóknarflokksins og þess skóla,
sem hann stofnaði á vegum sam-
vinnuhreyfingarininar. Sú ráða-
breytni mun einkum haía átt róf
íána að rekja til þess, að hann
rakti ættir sinar til bænda og
vildi heizt vimna að þeirra hag,
venkalýðsihreyfingunni bæri aftur
á móti að velja sér Porystu úr
sínum hópi. Um ailllangt skeið
höfðu þessir flokkar samt með
sér nána samvinnu. En ýmsir
duttu út úr hlutverkunum og
Jónasi gulduet oft illa fóstur-
launin.
Jónas var aldrei æðsti valda-
maður á íslandd. Hann átti um
nokkurra ára skeið sætd í ríkis-
stjórn og um nokkurt lengra ára-
bil var hann form'aður Framsókn
arflokksins. í hverju eru þá hin
miklu áibrif hans fólgin? Einfald-
lega í því, að hann stóð öðrum
mönnum framar að þekkiingu,
áihuga og ritf'ærni. Áhrif hans
voru fólgin í hæfileikum hans
sjálfs, en ekki í valdi þedrra met-
orða, er hann hlaut. Og einmitt
þess vegna þótti bæðd samherjum
sem andstæðingum mikið við
liggja, að völdin féllu honum
ekki í hendur. Roluiháttur og lagni
í að hagræða seglum efáir vindi
er einatt vísasti vegurinr) tiil veg-
tyllna.
Áhu.gi Jónasar í kennsiumálum
er nátengdur áihiuga hans á
fraimtið og endurnýjun islenzkrar
me'nningar, en hún fer eftir þvi,
hvernig unga fólkið er alið upp
og hvað það hyggst fyrir. Að áliti
Jónasar eru aúverandi valdhafar,
sú kynslóð, sem tók við af hon-
um, grunnhyggnir sjösofendur,
sem einkum hafa iðkað það að
riða be.rbakit á hégómagirninni við
einteyming þröngsýni.nnar. Þess
vegna gerði Jónas sér sérstakt
far um að kynnasí ungu fólkd, þvi
sem nú er að vaxa úr grasi, ttl
þess að geta gert sér grein fyrir
framtíðiin.ni. Ætla mætti, að af-
kom'enduir sjösofenda yrðu föður
verrungar. En Jónas var bjart-
sýnismaður. Hann taldi, að það
yrðu tímamót, ný aldamót, þegar
þeir, sem nú eru ungir, tæk.iu
við. Ekkert væri því til fyrir-
stöðu, að nýtt þroskatímabil vært
í vændum, hliðstætt hinu fyrra
frægðarrí'ka frá stofnun Alþingis
til loka 12. aldar. Ha.nn gaf að
vísu enga forskrift, hvernig fara
ætti að vinna slíikt verk. En hann
gaf sitt eigið fordæmi. Það var
fjarri honum að álíta, að það
stjórnmálakerfi, sem komst á
á fyrsta þriðjungi þessarar ald-
ar, ætti að endast einnig síðasta
þriðjunginn með þvi að berja t
brestina og troða þeim um tær,
sem nýmælum valda, svo sem við
befur brugðið. Slíkt væri íhalds-
semi. Á 50 4ra afimæli Framsókn-
arflokksins gekk Jónas beinf á
vit ungra manna, en skipti sér
lítt af gestgjöfum. Það var trausts
yfirlýsing hans til ungu kynslóðar
innar í landinu. Hann treysti því,
að hún hefði þá hörku til að bera,
sem þarf til að valda tímamóium,
ám þess að semja frið við þá, sem
deigir eru, eins og han.n sj'álfur
gerði. Honum var umhugað um,
að merkinu, sem hafið var í upp-
hafi aldarinnar, yrði skilað áfra'tn
til óhorinna kynslóða með þeim
manndóimd, sem þarf. Vona ber,
að eftirmæli síðasta þriðjungs
aldarinnar verði þau, sem Jónas
óikaði.
Arnér Hamnibalsson.
ÍSLENDINGAÞÆTTIR
13