Íslendingaþættir Tímans - 18.10.1968, Side 19

stjórn landsins, sem komið hafi í
heimsókn í skólann. Þetta gerðist
fyrsta árið sem Jónas var kennslu-
málaráðherra, 1927, og var heim-
sóknin gerð í þeim tilgangi að at-
huga á hvern hátt mætti bæta og
lagfæra skólabygginguna. Að at
hugun lokinni var svo sannarlega
ekki setið við orðin tóm, heldur
rækilegar lagfæringar fram-
kvæmdar á skólahúsinu, sem þá
var í mikilli niðurníðslu.
Viðvíkjandi málefnum Háskóla
íslands sýndi Jónas Jónsson meiri
raunsæi en flestir sem *um þau
mál fjölluðu. Lýsing hans á að-
búnaði háskólans fyrstu árin bera
með sér, hve vel hann skynjaði
þröngsýni þeirra stjórnmálamanna
er töldu aðbúnað skólans viðun-
andi Lýsing Jónasar fer hér á eft-
ir: „Háskólinn hafði fáeinar
kennslustofur á neðri hæð hússins
sem Alþingi vanhagaði um til
sinna starfa. Nemendur háskólans
höfðu ekkert, sem minnti á heim-
ili fyrir þá, nema ef vera skyldi
forstofu þinghússins. Þeir höfðu
enga heimavist, ekkert bókasafn
eða lesstofu, engan fundarsal, eng-
an íþróttasal eða leiksvæði -til
sinna þarfa. í slíkum skóla gat
ekki verið um annað að ræða fyr-
ir nemendur en taka þar móti
þekkingarítroðningi án nokkurra
eiginlegra menningaraukandi upp-
eldisáhrifa". Dr. Guðni. Jónsson,
prófessor, lýsir ástandinu í hús-
næðismálum háskólans í bókinni
Saga Háskóla íslands, sem út kom
árið 1961. Hann segir á þessa leið:
„Ástandið í húsnæðismálum há-
skólans batnaði ekki á næstu ár-
um (Hér á höfundur við eftir 1920)
enda óhægt að koma neinum telj-
andi umbótum við í því húsnæði,
sem skólanum var ætlað. En sú
var þó bót í máli, að upp úr þessu
fór þó heldur að rofa til 'og ofur-
lítil hreyfing að komast á undir-
búning háskólabyggingarinnar. Má
fyrst og fremst þakka það for-
göngu Jónasar Jónssonar, þáver-
andi menntamálaráðherra, auk há
skólakennaranna sjálfra“. Á öðr-
um stað 1 sömu bók segir prófess-
orinn: „Þrír eru þeir menn, sem
áttu drýgstan þátt í því að þoka
byggingarmálum háskólans áleiðis
og hrinda þeim í framkvæmd á
farsællegan hátt: Jónas Jónsson,
sem gekkst fyrir lögunum um
byggingu háskólans, Knud Zim-
sen, sem valdi háskólanum stað,
og Alexander Jóhannesson, sem
leysti þann vanda að a-fla fjár til
byggingarinnair“.
Afstaða Aliþingis til húsnæðis-
mála og bókasafnsmála háskólans
er ein löng sorgarsaga og ve-rður
hún eigi rakin hér að sinni.
Árið 1930 flutti Jónas Jónsson
frumvarp til laga um byggingu
fyrir Háskóla íslands. Frumvarpið
flutti hann aftur 1931 og enn á
á ný 1932 og fékkst það þá loks-
ins samþykkt, enda munu þá sum-
ir alþingismenn hafa komið auga
á leið til að gera lögin óvirk.
Dr. Guðni Jónsson telur
þessi lög, samt sem ^ður, vera
„ein af merkisteinum I sögu há-
skólans“ og er það orð að sönnu.
En eins og svo of-t hefur komið
fram eru lög frá Alþingi gagns-
laus með öllu ef þeim er ekki
hrundið í framkvæmd af ráðherra
eða ef ekki er séð um að lögun-
um sé framfylgt á annan hátt. Hér
hafði Alþingi eftir langa mæðu
samþykkt lög um byggingu fyrir
háskólann. Það sem va-ntaði var
fjárveiting. Slíka fjárveitingu sá
ríkisstjórnin sér ekki fært að veita.
Endanleg afdrif málsins urðu þau
að ríkisstjórnin framfylgdi ald-rei
þessum heimildarlögum og varð
því háskólinn sjálfur að afla sér
tekna til byggingarinnar, en það
er önnur saga.
Nú mæt-ti ætla að prófessorar
háskólans hefðu, allir sem einn
maður, staðið með Jónasi Jónssyni
í baráttu hans fyrir betri háskóla.
Svo v-ar þó ekki. Hér skorti hann
„diplómatísku" hæfileikana áþrif-
anlega. Jónas ha-fði gagnrýnt harð-
lega og miskunnarlaust starfshætti
háskólans allt frá upphafi. Barátta
hans va-r háð bæði innan véggja
Alþingis og utan, og svo sannan-
lega fengu fyrstu prófessor-arnir
orð í eyra. Á einum stað kemst
Jónas Jónsson svo að orði: „Þeir
menn sem réðu mestu um að há-
skóli byrjaði að nafni til árið 1911,
höfðu allir hlotið skólagöngu í Dan-
mörku og þekktu nálega ekkert til
háskólahalds í öðrum löndum. En
háskóla Dana er svo sem kunnugt
er þannig fyrir komið, að hann
býr við lítil og úrelt húsa-kynni
inni í miðium bænum (þetta er
skrifað 1931). Sá skóli hefur eins
og fyrirmynd hans í Þýzkalandi
orðið þunglamaleg kennslustofnun
án þess að fjör eða vorblær hafi
yfir henni svifið“. Jónas bendir síð
an á að danski og íslenzki háskól-
inn hafi hvorugu-r orðið fyrir
nokkrum sýnilegum áhrifum frá
hinum frægu háskólum B-reta, þar
sem sönn ræðimennska hafi þró-
azt eðlilega allt frá því á miðöld-
um.
Síðar í greininni segi-r Jónas
á þessa leið: „í höndum þröng-
sýnna manna með takmarkaðan á-
huga og lífsreynzlu va-rð Háskóli
íslands þröngur embættismanna-
skóli, mótaður við þarfir þjóðlífs-
ins eins og það var á kyrrstöðu-
tímum, en alls ekki við vöxt þess
eða nútímaþarfir. Jón Sigurðsson
hefur gefið löndum sínum meiri
gjöf með hugsjón sinni um þjóð
Iegan háskóla, heldur en leiðtogar
fslendinga gáfu þjóð sinni með há-
skóla þeim, er þeir stofnuðu á ald-
arafmæli hans“. Þessi va-r gagn-
rýni Jónasar Jónssonar á háskólan
um eftir að hann hafði starfað í
tvo áratugi í tveim herbergjum á
neðri hæð Alþingishússins.
Með frumvarpinu um byggingu
fyrir háskólann sá Jónas nýja von
um stórbrotna framtíð fyrir þessa
æðstu menntastofnun þjóða-r vorr-
ar. Um frumvarpið fórust honum
svo orð: „Breyting sú á aðstöðu
Háskóla fslands, sem liggur í frum
varpi því, er Alþingi hefur nú til
meðferðar, er hliðstæð þeim um-
bótum, sem gerðar hafa verið á
sviði ungmennafræðslunnar síð
ustu ár. Háskólinn á að færast út
fyrir höfuðbæinn. Hann á að fá
mikið samfellt land til umráða.
Hann á að fá eina myndarlega að-
albyggingu, miðað við þarfir þjóð
arinnar nú. En annars á að vera
hægt að byggja háskólann smátt
og smátt á næstu áratugum. Með
nýjum viðfangsefnum koma nýjar
byggingar. Háskólinn vex með
þjóðinni. Utan við Reykjavíkurbæ
myndast þjóðskóli Jóns Sigurðs-
sona-r, fjölbreyttu-r starfsskóli,
margþætt vinnuheimili, en ekki
dvala-rheimili fyrir liðleskjur, sem
eru búnar að glata æsku og hreysti
yfir bókum, sem þeir áttu að nema,
en vildu ekki læra“. Þessi orð
voru skráð fyrir nær þvi fjórum
áratugum. Margt af því sem Jónas
Jónsson sá fyrir er þegar orðið að
veruleika, annað er ennþá óleyst.
Ekki jók það á vinsældir Jón-
asar Jónssonar meðal sumra pró-
fessora háskólans, er hann árið
1933, flutti þingsályktunartil-
lögu um samd-rátt kennara-
embætta, afnám embættis háskóla-
ritara og endu-rskipulagningu á
starfssviði háskólarektors. Sam-
ÍSLENDINGAÞÆTTIR
. 19