Íslendingaþættir Tímans - 18.10.1968, Blaðsíða 20

kvæmt þessari tillögu átti rektor
að hafa alla yfirstjórn með rekstri
háskólans, með litla eða enga
kennslu. Föstum kennaraembætt-
um átti að fækka um helming en
í stað þeirra sem hættu átti að
ráða aukakennara. Sparnaðartil
laga þessi var felld. Ég tel víst að
Jónas Jónsson hafi haft gildar á-
stæður fyrir flutningi þessarar til-
lögu. Um það hefur mér ekki tek-
izt að afla heimilda, þar sem ég
starfa erlendis, og mun ég því ekki
ræða það mál frekar að sinni.
Viðskiptadeild háskólans á ræt-
ur sinar að rekja til Viðskiptahá
skóla ísiands, sem stofnaður var
1938 fyrir forgöngu Jónasar Jóns-
sonar. Með brevtingu sem gerð var
á háskólaiögunum 1941 var Við-
skiptaháskólinn sameinaður Laga-
deild Háskóla íslands.
Eins og áður er getið flutti Jónas
Jónsson og fékk samþykkt, árið
1930, hið merka frumvarp sitt um
Háskóla íslands. í 3. gr. frumvarps
ins var gert ráð fyrir kennslu í
uppeldisvísindum. Sú grein hljóð-
ar svo: „Landsstjórninni heimilast
að ætla húsrúm fyrk kennslu í
uppeldisvisindum í væntanlegrj há
skólabyggingu, og að ætla svæði
undir heimavistarhús fyrir kenn
araefni á þeim hluta lóðarinnar,
sem ætlaður verður fyrir sjálfstæð
ar smábyggingar“. Fáar lagasetn-
ingar bera eins vel með sér fram-
sj'ni Jónasar Jónssonar og hve
langt hann var á undan sinni sam-
tíð. Hann skildi betur en flestir
íslenzkir stjórnmálamenn hve
mikilvægt það var að eiga vel
menntaða kennarastétt Því miður
auðnaðist Jónasi ekki að knýja
stjórnarvöld landsins til þess að
framfylgja þessum lögum. En sök-
in liggur ekki öll hjá stiórnarvöld-
unum. Ráðamenn háskólans hafa
löngum haft sára lítinn áhuga fyr-
ir menntun kennara. Sumir þeirra
töldu jafnvel fráleitt að veita kenn
araskólanum' rétt til að útskrifa
stúdenta, þegar það mál var að síð-
ustu leitt til lykta með lögum um
kennaramenntun árið 1963. Þó má
ætla að sumir af forystumönnum
háskólans hafi talið þessi lög leysa
þetta „leiðinda" kennaravandamál
á viðunandi hátt og þar með niundi
kennaradraugurinn láta af þeirri
hvimleiðu áráttu að ætia sér sess
innan veggja hins alráða .akadem-
iska musteris. Suma þeirra rámaði
ef til vill í að árið 1940 bar Jón-
ag Jónsson enn á ný fram frum-
varp til laga um stofnun kennara
deildar við Háskóla tslands. Telja
má víst að forráðamenn háskólans
hafi hryllt við slíkri hugmynd. Al-
þingi virtist því hafa haft góða á-
stæðu til að meðhöndla málið á
þann hátt, sem raun varð á, þ.e.a.s.
stinga því undir stól.
í f-rumvarpinu frá 1940 er lagt
til, að Háskóli íslands annist
menntun kennara. Gert var ráð
fyrir mun strangari. inntökuskil-
yrðum í kennaradeildina en al-
mennt v-ar talið hyggilegt. Um
þetta mál segir Freysteinn Gunn
arsson á þessa leið í afmælisriti
kennaraskólans frá 1958,. sem áður
er vitnað til: „Inntökuskilyrði í
þessa deild voru allströng. Auk
ýmissa almennra skilyrða áttu nem
endur að standast próf í bókleg-
um greinum eftir gildandi kröfum
um gagnfræðapróf Menntaskólans
á Akureyri. Auk þess áttu þeir
að sanna með prófraun, að þeir
gætu lesið sér til gagns með við-
unandi framburði uppeldisfræði-
rit á norðurlandamálunum, þýzku
og ensku.“ Þetta mun sumum af
skólaspekingum vorum hafa þótt
fráleitt með öllu, enda „pensumið“
í mikilli hættu.
Annað atriði í þessu frumvarpi
Jónasar, sem er að mörgu leyti
athuglisvert, er hugmynd hans
um æfingakennslu. í frumvarpinu
var gert ráð fyrir, að þriðja ár
kennaranámsins yrði kennaraefni
látið starfa sem settur kennari við
barna og unglingaskóla, undir eft-
irliti og stjórn kennara. Fjórða ár-
ið skyldi svo kennaraefnið halda
áfram námi sinu við kennaradeild
ina og Ijúka síðan prófi. Einn af
framsýnustu skólastjórum vorum,
Helgi Þorláksson. kom fram með
svipaða hugmynd, sem birtist í
skýrslu Skólamálanefndarinnar
1958. er út kom 1959. Þar kemst
Helgi Þorláksson svo að orði:
„Tel ég því æskilegt, að kennara
efni starfi eitt skólaár við valinn
skóla, áður en kemur að síðasta
námsári fyrir kennarapróf. Teld-
ist það ár hluti af námstíma kenn-
araefnisins.“
í lögunum um menntun kenn
ara frá 1947 er mælt svo fyrir,
að við Háskóla íslands skuli kom-
ið á fót kennslustofnun í uppeld-
isvísindum. Hér komu lög Jónas
ar fram í nýjum búningi, enda
þótt aðrir hafi staðið að flutningi
þeirra að þessu sinni. Hvað fram
kvæmd þessara laga snertir, er
hér einungis um að ræða ósjálegt
kák, sem er til skammar fyrir Há-
skóla íslands og mikils álitshnekk
is fyrir þá ráðherra, sem farið hafa
með menntamál. Lögin um
kennsiustofnun við Háskóla fs-
lands árið 1947 áttu meðal ann-
ars að tryggja það að nægur hóp
ur velmenntaðra gagnfræðaskóla
kennara útskrifuðust ár hvert.
Kennaraskorturinn við gagnfræða
skólana talar sínu máli. Um þenn-
an kennaraskort segir Helgi Þor-
láksson tólf árum eftir að lögin
gengu í gildi, og er hér vitnað í
sömu heimild og hér að framan:
„Hér er nú alvarlegur kennara
skortur, sem getur reynzt stór-
hættulegur. Umsækjendur um
kennarastöður í Reykjavík eru nú
varla fleiri en stöðurnar, sem veita
skal, og á gagnfræðastigi skortir
þó mjög á, að allir umsækjend-
ur fullnægi lágmarkskröfum um
menntun.“ Síðan þetta var skrif-
að, hefur liðið annar áratugur
stöðnunar og framtaksleysis.
Framsýni Jónasar Jónssonar og
fjölmargra annarra skólamanna,
megnuðu hér ekki að yfirstíga þá
fordóma hefðarinnar. sem enn
virðast ráða athöfnum forráða
manna Háskóla íslands. Þáttur
Jónasar Jónssonar frá Hriflu og
framlag hans til skólamála mun
þó vissulega styrkja kennarastétt-
ina og alþýðu landsins í barátt-
unni fyrir aukinni menntun.
Það mun um ókomna franítíð
verða taiið eitt af aðalsmerkium
þessa stórbrotna athafna og hug-
sjónamanns, að hann hafði hæfi-
leika til að skynja þróun og liarf
ir þ.ióðfélagsins án fordóma og af
raunsæi og framsvni
Dr. Bragi Jósepsson.
t
Jónas er látinn. Það var eins og
hinn mildi sumarblær hvíslaði
þessum orðum út um landsbyggð-
ina alla, að kveldi 19. júlí s.l.,
og morguninn eftir barst fregn-
in út á öldum ljósvakans, er Ríkis-
úvarpið tilkynnti andlátsfréttina
— Fólkið til sjávar og sveita sagði
hvert við annað hryggum rómi,
Jónas er látinn. Þrátt fyrir það að
Jónas er algengt nafn á íslandi, þá
var samt ekki nema um einn Jónas
að ræða, Jónas Jónsson frá Hriflu,
eins og hann var almennast kall-
aður. Andlátsf.regnin, fregnin um
20
ÍSLENDINGAÞÆTTIR