NT - 20.12.1984, Blaðsíða 10

NT - 20.12.1984, Blaðsíða 10
Fimmtudagur 20. desember 1984 10 Jólabl; Ingólfur Davíðsson: Jólasveinar „Jólasveinar einn og átta ofan komu af fjöllunum". Sá fyrsti átti að koma til byggða 9 dögum fyrir jól, síðan einn á dag, sá síðasti á aðfangadaginn. Hinn fyrsti fór svo burt á jóladag og síðan koll af kolli. Sumir töldu jólasveinana 13 og kom þá sá fyrsti 13 dögum fyrir jól, og sá síðasti hélt á brott til fjallanna aftur á þrettándanum. Til fyrri tölu jólasveina bendir þessi gamla vísa: „Upp á slól stendur mín kanna, níu nóttum fyrir jól kom ég til manna. I»:i dansaði Anna". Hvert var hlutverk könnunnar og hver var Anna? íslensku jólasveinarnir munu vera æði gamalt fyrirbæri, og hafa verið fyrirferðarmiklir í þjóðtrúnni. Býsna ólíkir Nikulási jólasveini (Sánkti Kláusi), sem ræður mestu nú, en hann er ensk-hollensk-amerískur blending- ur! Nikulás gleður börn með gjöfum, söng og skringilegheitum, en gömlu jólasveinarnir þóttu viðsjálsgripir í aðra röndina, smáhrekkjóttir og þjóf- óttir, jafnvel áþekkir hálftröllum. Af sumum taldir börn Grýlu og Leppa- lúða. Óþæg böm voru hrædd á þeim fyrr á tíð, þó minna á Grýlu! Jólasveinarnir voru í essinu sínu þegar skyggja tók og víða á ferli um jólaleytið. Voru reyndar furðu mann- legir greyin eins og nöfn þeirra votta glögglega. Einhverja hugmynd fékk ég um það, scm barn, að sumir þeirra væru einkum á stjái í rökkrinu, en aðrir í þreifandi myrkri, og væru kallaðir samkvæmt því Rökkurbjórar og Myrkruhjórar. „Nú er Rökkurbjóri kominn á kreik" heyrði ég sagt og leist þá ekki á blikuna að vera einn! Klæðnaður jólasveina íslensku jólasveinanna mun fyrst getið á prenti í Grýlukvæði séra Stefáns Ólafssonar í Vallanesi á 17. öld. Þeir voru baldnir , stórir, ljótir og luralegir í dökkleitum, röndóttum fötum, með stóra, gráa topphúfu á höfði. Fleiri sögur ganga af útliti þeirra, en sjaldan þóttu þeir skraut- menni! Um og eftir síðustu aldamót er búningur þeirra tekinn að breytast verulega vegna áhrifa frá Sánkti Niku- lási. Samt voru þeir lengi klæddir gömlum íslenskum bændafötum í ímynd manna. Stundum þó í viðhafn- arbúningi, t.d. rauðri skyrtu, grænum buxum, bláum sokkum og gulum skóm. i'eir gátu haldið sér til! Skegg niður á tær höfðu sumir og voru heldur öldurmannlegir. Sánkti Nikulás er skrautlega búinn, rjóður í kinnum, glaðlegur og raunar síbrosandi. Hann ber langt hvítt skegg, klæddur rauðurn kufli, með stóra hvíta stromphúfu á höfði og jólagjafapoka á baki. Islensku jóla- sveinarnir voru einnig með poka, en hann var ætlaður til að stinga í því sem þeim áskotnaðist. mat. kertum og jafnvel óþægum krökkum! Böm óttuðust jólasveina Þau voru fyrrum hrædd á þeim ef þau voru óhlýðin eða gerðu eitthvað af sér. En í „Húsagatilskipun" árið 1746 var lagt bann við því. Þó eimdi lengi eftir og börn voru smeyk við jólasveina fram á 18. og 19. öld. Þó hræddari miklu við Grýlu og Leppa- lúða. Lítt mun vera kunnugt um uppruna jólasveina og þjóðtrúarum þá. Til var trú á svipaða vætti fyrr á tíð í Noregi og víðar á Norðurlöndum. Getið norskra jólasveina Þeir voru taldir gera ýmsan óskunda, þar sem hér, og jafnvel vera Spáfugl og jólasveinn! öllu íllvígari en hinir íslensku. Stund- um áttu þeir að hafa sést ríðandi í loftinu og var það kölluð jólareið eða Ásgarðsreið. Þessu svipar og til gand- reiðar mannanna! í Sunnfjord í Nor- egi voru þeir taldir fimm saman á ferðinni um jólin að elta fólk sem hagaði se'r illa. Nöfnin eru: Pátak (tók óþægðar- orma), Stikk (stakk þeim í poka), Bit (beit þá), Ber (lamdi þá) og Kast (fleygði þeim í ána)! Líka er getið um Guðmund garðastaur í Noregi, nafn hans gæti verið fyrirmynd hins ís- lenska Stekkjarstaurs? Ekki er ólíklegt að áhrif norskra jólasveina hafi borist til íslands snemma á öldum. Nikulás slæst í förina og gengur vel fram. Hver er uppruni hans, aðaljólasveinsins nú á tímum? Nikulás var enginn náttúruvættur, heldur biskup í borginni Myra í Litlu-Asíu að sögn. Góður biskup, sem margir töldu helgan eftir dauð- ann, fyrir um 1700 árum. Hann kom stundum óvænt til bjargar, einkum ef heitið var á hann. Nikulás varð smám saman sérstak- ur verndardýrlingur sjómanna og barna. Fór dýrkun hans vaxandi er tímar liðu. Talið er að í lok miðalda hafi um tvö þúsund kirkjur í Vestur- Evrópu verið helgaðar honum (Nikul- ásarkirkjur), þ.á.m. Oddi á Rangár- völlum á dögum Sæmundar ffoða, (44 Nikulásarkirkjur á íslandi?) Hinn örláti Nikulás Á málverki frá 15. öld sést hann gefa börnum gjafir. Messudagur Nikulásar var raunar 6. desember, og lengi framanaf færði hann börnum gjafir á þeim degi. Hafði þá stundum með sér púka til vonar og vara og lét ¦ Jólahafur, köttur, köngull og korn.

x

NT

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: NT
https://timarit.is/publication/305

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.