Morgunblaðið - 18.11.2004, Blaðsíða 6

6 B FIMMTUDAGUR 18. NÓVEMBER 2004 MORGUNBLAÐIÐ









































































NVIÐSKIPTI HVERJIR EIGA ÍSLAND? F
jármálaeftirlitið (FME)
hefur áhyggjur af því að
eignatengsl, sem víða er
að finna meðal félaga á
verðbréfamarkaði hér á
landi, ekki hvað síst með aðild fjár-
málafyrirtækja, kunni að ráða nokkru
um gengisþróun hlutabréfa. Á árs-
fundi FME í byrjun þessa mánaðar
kom fram hjá Páli Gunnari Pálssyni,
forstjóra FME, að stofnunin telur að
gagnkvæm eignatengsl á verðbréfa-
markaði geti haft áhrif á gengisþróun
félaga á víxl þannig að hætta sé á að í
hækkun spinnist gengið upp langt
umfram eðlilega verðþróun. Þá telur
FME að einstakir lántakendur og við-
skiptaaðilar fjármálafyrirtækja, eða
samtengdir fyrirtækjahópar, myndi
stórar áhættur í bókum fleiri en eins
fjármálafyrirtækis. Í þessum efnum
eru viðskiptabankarnir þrír og
Straumur Fjárfestingarbanki um-
svifamestir og því má ætla að varn-
aðarorð FME eigi helst við um þá.
Þátttaka viðskiptabankanna í at-
vinnulífinu kemur annars vegar fram
í hlutabréfaeign þeirra og hins vegar í
útlánum til fyrirtækjanna. Upplýs-
ingar um útlán bankanna til einstakra
fyrirtækja eða einstaklinga eru að
sjálfsögðu ekki opinberar, en ljóst má
vera að tengsl bankanna við fyrirtæk-
in í landinu eru miklu meiri en hluta-
bréfaeignin ein og sér segir til um,
enda eru útlán miklu stærri hluti af
heildareignum bankanna en hluta-
bréfaeign þeirra. Útlán viðskipta-
bankanna eru að jafnaði um 80% af
heildareignum þeirra og hlutabréfa-
eign um 12%.
Fréttum af hlutabréfakaupum og
yfirtökum ýmissa einstaklinga og fé-
laga á fyrirtækjum fjölgar stöðugt. Í
slíkum tilvikum eru alla jafna ekki
gefnar upplýsingar um hvernig að
fjármögnun er staðið. Næsta víst er
hins vegar að þáttur viðskiptabank-
anna þar í er töluverður.
Mikið í húfi
Viðskiptabankarnir eiga eðlilega mik-
ið undir því að afkoma fyrirtækja sé
almennt góð. Það er ekki bara til að
fyrirtækin geti staðið í skilum með
skuldbindingar sínar gagnvart bönk-
unum, heldur einnig til þess að þau
geti aukið umsvif sín, sem kallar á
aukin viðskipti þeirra við bankana. Þá
skiptir góð afkoma fyrirtækjanna
einnig miklu máli fyrir bankana
vegna hlutabréfaeignar þeirra í fé-
lögum á verðbréfamarkaði.
Hækkun á hlutabréfaverði er meg-
inskýringin á auknum hagnaði bank-
anna að undanförnu. Hlutabréfaverð
á markaði hér á landi hefur almennt
hækkað mun meira en í nágranna-
löndunum. Þannig er úrvalsvísitala
Kauphallar Íslands nú rúmlega 60%
hærri en hún var um síðustu áramót.
Viðlíka hækkanir sjást ekki annars
staðar. Því er eðlilegt að FME hafi
áhyggjur af hugsanlegri víxlverkun
hækkana á hlutabréfamarkaði. Slíku
má lýsa með því að góð afkoma fyr-
irtækis leiðir til hækkunar á hluta-
bréfaverði þess, sem hefur í för með
sér góða afkomu annars fyrirtækis,
sem á hlut í fyrra fyrirtækinu. Það
hefur jafnframt í för með sér hækkun
á verði hlutabréfa í seinna fyrirtæk-
inu, sem aftur leiðir til hækkunar á
verði hlutabréfa þess fyrra vegna
eignatengsla o.s.frv. Bent hefur verið
á dæmi um víxlverkun af þessu tagi til
að mynda í tilfelli Íslandsbanka og
Straums nýlega, þar sem hlutabréfa-
eign hvors um sig í hinu félaginu var í
báðum tilvikum nokkuð mikil.
Tengsl ekki ávallt ljós
Á morgunverðarfundi Verslunarráðs
Íslands í síðustu viku kom fram í máli
þeirra sem þar fluttu erindi og/eða
tóku þátt í umræðum, að eignatengsl
á verðbréfamarkaði væru algengari
hér á landi en víða annars staðar. Þá
kom einnig fram að mikilvægt væri að
eignatengsl milli fyrirtækja lægju
fyrir og væru skýr, en mikið skorti
þar hins vegar á.
Opinberir hluthafalistar félaga á
hlutabréfamarkaði segja ekki alltaf
hverjir eru raunverulegir eigendur
þeirra. Þetta stafar m.a. af því hve al-
gengt það er að hluti hlutafjár í
skráðu félagi sé falinn á safnreikning-
um eða í nafni íslenskra fjármálafyr-
irtækja í útlöndum. Eignarhalds-
félög, sem virðast spretta nánast
ótrúlega hratt upp, og framvirkir
samningar um hlutabréfakaup flækja
einnig stöðuna mikið. Í þeim efnum
eru líklega mest umtöluð þau fram-
virku kaup í byrjun þessa árs, er
Landsbankinn og Burðarás seldu
eignarhaldsfélögum þeirra Helga
Magnússonar, annars vegar, og Orra
Vigfússonar, hins vegar, umtalsverða
hluti í Íslandsbanka, sem síðan gengu
til baka.
Til viðbótar við það að ekki er alltaf
skýrt hverjir eiga hvað í félögum, eru
tengsl milli hluthafa ekki ávallt uppi á
yfirborðinu. Á ársfundi FME kom
einmitt fram að stofnunin telur það
nokkuð áhyggjuefni að fyrir kemur
að fjármálafyrirtækin skilgreini
tengsl einstakra viðskiptamanna með
öðrum og þrengri hætti en FME tel-
ur rétt og varfærið.
Hefur stofnunin í
einstökum tilfellum
haft ástæðu til að
ætla að tengsl milli
fleiri viðskipta-
manna feli í sér að
raunveruleg stærð
áhættuskuldbind-
inga hafi farið yfir
leyfileg mörk. Hef-
ur FME að undan-
förnu lagt sérstaka
áherslu á athuganir
á þessu.
Vistunarsvæði
hlutabréfa
Hlutur safnreikn-
inga á hluthafalist-
um félaga á verð-
bréfamarkaði hefur
aukist á undanförn-
um árum. Upplýs-
ingar um hverjir eiga hlutabréf í
vörslu slíkra reikninga fást ekki upp-
gefnar. Dæmi um safnreikning sem
kemur víða fram á hluthafalistum fé-
laga er Arion, sem er í eigu KB
banka. Inni á þeim reikningi eru
væntanlega hlutabréf ýmissa einstak-
linga og félaga. KB banki á sjálfur
hins vegar ekkert af þeim hlutabréf-
um sem þar eru. Sama gildir um sam-
bærilega reikninga hinna viðskipta-
bankanna.
Þessi háttur við utanumhald á
hlutabréfum í félögum er ekkert
óeðlilegur og er í fullu samræmi við
það sem gerist í þessum efnum í ná-
grannalöndunum. Safnreikningi
mætti í raun líkja við vöruhús þar sem
viðskiptavinirnir eiga ákveðinn bás
eða hillu. Safnreikningur er því eins
konar vistunarsvæði hlutabréfa. En
eignarhaldið er þá ekki skýrt, nema ef
viðkomandi hluthafar fara yfir svo-
nefnda flöggunarskyldu. Í þeim til-
vikum kemur í ljós hvað umræddir
aðilar eiga.
Þessu til viðbótar
er töluverður hluti
hlutabréfa í félögum
í vörslu ýmissa
hlutabréfasjóða og
íslenskra fjármála-
fyrirtækja í útlönd-
um. Dæmi um hluta-
bréfasjóð er til að
mynda Hlutabréfa-
sjóður Búnaðar-
bankans, sem KB
banki á, og VVÍB
sjóðir Íslandsbanka.
Dæmi um íslenskt
fjármálafyrirtæki í
útlöndum er t.d.
Landsbankinn Lux-
embourg, sem er
skráður fyrir tölu-
vert stórum hlutum
í ýmsum félögum.
Engin leið er að fá
uppgefið hver eða
hverjir eiga þá hluti, ekki nema ef ein-
hver fer yfir flöggunarskyldu. Lands-
bankinn á sjálfur ekkert af þeim
hlutabréfum sem eru í vörslu Lands-
bankans Luxembourg.
Gegnsæi aukið
Eignarhald í félögum á verðbréfa-
markaði er því á ýmsan hátt óljóst.
Páll Gunnar Pálsson, forstjóri FME,
sagði á morgunverðarfundi Verslun-
arráðs Íslands í síðustu viku, að það
ætti að vera sameiginlegt verkefni
FME og þeirra sem starfa á verð-
bréfamarkaði, að þrýsta á aukið
gegnsæi á markaðinum, m.a. í eign-
arhaldi skráðra félaga. Aðilar á mark-
aði vildu tæplega að opinber stofnun,
þ.e. Fjármálaeftirlitið, væri ein fær
um að gera sér grein fyrir því hvernig
eignarhaldi í einstökum fyrirtækjum
væri háttað. Fjármálaeftirlitið telur
æskilegt að gegnsæi í starfsemi stofn-
unarinnar verði aukið. Til að svo megi
verða þarf breytingu á lögum. Sam-
kvæmt núgildandi lögum getur FME
ekki tjáð sig um einstaka málefni sem
koma til skoðunar hjá stofnuninni.
Þess vegna er ekki við því að búast að
FME skýri nákvæmar en gert hefur
verið, hvað átt er við með því að það
sé áhyggjuefni að einstakir lántak-
endur og viðskiptaaðilar fjármálafyr-
irtækja, eða samtengdir fyrirtækja-
hópar, mynduðu stórar áhættur í
bókum fleiri en eins fjármálafyrir-
tækis. Þar er átt við útlán bankanna
til fyrirtækja. Það sama á og við um
áhyggjur FME af því hver áhrifin af
eignatengslum geta verið. Þar er átt
við hlutabréfaeign bankanna í fyrir-
tækjum.
Tengingar víða
Af samtölum við ýmsa sérfræðinga á
fjármálamarkaði að dæma, má draga
þá ályktun að undirtónninn í áhyggj-
um FME, sem fram komu á ársfundi
stofnunarinnar, sé annars vegar stór
útlán bankanna á undanförnum miss-
erum, og hins vegar ýmsar samteng-
ingar milli þeirra og ýmissa félaga á
markaði. Þar má nefna þá tengingu
sem er á milli Landsbankans, Burðar-
áss, Straums og Íslandsbanka.
Tengslin þar á milli eru mjög mikil.
Landsbankinn á 17,6% hlut í Burðar-
ási. Bankinn er þó skráður fyrir
24,9% hlut á hluthafalista Burðaráss,
sem á 2,9% hlut í Landsbankanum, en
er skráður fyrir 3,5% hlut á hluthafa-
lista Landsbankans. Landsbankinn á
7,0% hlut í Straumi (7,1% skv. hlut-
hafalista) og Burðarás á þar 7,1%
hlut. Þá á Straumur 18,5% hlut í Ís-
landsbanka (23,7% skv. hluthafalista
ÍSB) en einnig 33,7% hlut í Trygg-
ingamiðstöðinni, sem á 4,4% hlut í
Landsbankanum.
Þó tengingar milli Landsbankans,
Burðaráss, Straums og Íslandsbanka
séu miklar á það einnig við um önnur
félög. Þannig eru eignatengsl milli
Actavis Group og Landsbankans/
Burðaráss mikil. Stærsti hluthafinn í
Actavis, með um þriðjungs hlut, eru
félög í eigu Björgólfs Thors Björg-
ólfssonar, stjórnarformanns Burðar-
áss. Einnig ber að nefna tengsl
Bakkavarar við KB banka. Bankinn á
nærri fimmtungs hlut í Meiði, aðal-
eiganda Bakkavarar, sem aftur er
stærsti hluthafinn í bankanum.
Þá er ekki hjá því komist að nefna
tengsl Baugs við viðskiptabankana,
sérstaklega við KB banka og Lands-
bankann, en af fréttum að dæma má
ætla að útlán bankanna til félagsins
séu umtalsverð. Þar að auki á KB
banki stóran hlut í Baugi.
Kröfur í lögum
Enginn segir að nokkuð sé óeðlilegt
við hlutabréfaeign bankanna í fé-
lögum á markaði, né við útlán þeirra
til fyrirtækja og einstaklinga vegna
rekstrar, útrásar eða kaupa á hluta-
bréfum. Næsta víst er hins vegar að
að ýmsu ber að hyggja vegna þess
hve umsvifin hafa aukist mikið á til-
tölulega skömmum tíma.
Í 30. grein laga nr. 161/2002 um
fjármálafyrirtæki, þar sem fjallað er
um takmarkanir á stórum áhættum,
segir að áhætta vegna eins eða fleiri
tengdra viðskiptamanna megi ekki
fara framúr 25% af eigin fé fjármála-
fyrirtækis. Með áhættu í þessu sam-
bandi er átt við lánveitingar, verð-
bréfaeign, eignarhluta og veittar
ábyrgðir fjármálafyrirtækis vegna
einstakra viðskiptamanna eða fjár-
hagslega tengdra aðila, svo og ann-
arra skuldbindinga sömu aðila gagn-
vart fjármálafyrirtækinu. Næsta víst
er að þessi grein laga um fjármálafyr-
irtæki verði jafnvel enn vandlegar
skoðuð af eftirlitsaðilum er fram líða
stundir.
Þræðir bankanna
liggja til allra átta
Eignatengsl á verðbréfamarkaði eru algengari hér á landi en víða annars staðar. Mikið skortir hins vegar á að tengslin séu
skýr. Viðskiptabankarnir þrír leika stórt hlutverk í þeim eignatengslum sem skapast hafa. Grétar Júníus Guðmundsson skoðaði
eignarhaldið á bönkunum og tveimur öðrum félögum og hvernig þræðirnir liggja milli þeirra og fyrirtækja í viðskiptalífinu.
.............
M á d r a g a þ á
á l y k t u n a ð u n d i r -
t ó n n i n n í á h y g g j -
u m F M E s é a n n -
a r s v e g a r s t ó r
ú t l á n b a n k a n n a
o g h i n s v e g a r
ý m s a r s a m t e n g -
i n g a r m i l l i
þ e i r r a o g f é l a g a á
m a r k a ð i .
.............
gretar@mbl.is