Frjáls þjóð


Frjáls þjóð - 17.12.1960, Blaðsíða 2

Frjáls þjóð - 17.12.1960, Blaðsíða 2
A.-; :::'.¦: /a&ríSJs listir • bókmeniitír v „Þegar Gregor Samsa vakn- aði einn morguninn heima í rúmi sínu eftir órólegar draumfarir, hafði hann breytzt í risavaxna bjöllu." Þannig eru upphafsorðin á sögunni Ham- skiptin eftir Franz Kafka, sem nýlega kom út í íslenzkri þýð- ingu hjá Menningarsjóði. Þýð- andinn er Hannes Pétursson, skáld og ritar hann einnig stuttan eftirmála um Kafka. Bókin er gefin út í smabóka- flokki Menningarsjóðs í litlu upplagi og hefur Fr. þj. fengið leyfi þýðandans að birta eftir- ntálann við þessa sérstæðu bók. Árið 1883 ól Prag tvö »í merkilegustu skáldum 20. ald- ¦ ar: Franz Kafka og Jaroslav Hasek. Mér er ókunnugt um, livort annar • vissi nokkru sinni af tilveru hins, enda hlaut hvorugur mikla skáld- frægð i lifanda lifi. En þegar þeif létust, báðir ura fertugt, skildu þeir hins vegar eftir óprentuð verk, sem nú eru viðfræg. Kafka var kaupmannssonur af Gyðingaættum. Þýzka var móðurmál hans, og menntaðist hann í þýzkum skólum í fæð- ingarborg sinni. Árið 1906 lauk hann doktorsprófi i lögfræði frá háskólanum í Prag, en málarekstur og öhnur lög- fræðistörf freistuðu hans ekki, svo hann gerðist skrifstofu- maður i tryggingastofnun og gegndi því starfi frá 1908—17, en varð þá að segja þvi lausu vegna vanheilsu. Þau jár, sem hann átti ólifuð, dvaldist hann oft á næðissömum stöðum úti í sveit eða á heilsuhælum. Hann lézt úr tæringu á líeilsu- Iiælinu Kierling, skammt frá Vin, árið 1924 og var jarðsett- ur i Prag. Líf Kafka var ekki umbrota- samt á ytra borði. H ;nn bjó í Prag nær því alla sina ævi, lengst af ókvæntur í föður- húsum, var í flestra aiigum að- eins samyizkusamui" pg vel látinn skrifstofumavVir, sem umgekkst fáa, en valda vini og lifði heilbrigðu lífi (Kafka var um langt skeið nr :úrulækn- ingamaður, neylti hv rki kjöts né áfengis langtimu a saman, svaf við opinn glug; i i hvaða veðri sem var, gekk J'dtklædd- ur vetur jafnt sem : nmar, var sundmaður góður og' ræðari og lét varla líða s\¦¦> helgi að sumri til, að han:i skryppi ekki með góðkunningjum i gönguferðir um næsta ná- grenni Prag). En sagan er ekki öll; dag- bækur Kafka, bréf og skáld- verk sýna, hvað leyndist undir hinu borgaralega vfirbragði: leiftrandi gáfur, eilif barátta við andstæð sálræn iifl, glima við nánasta umhverfi og hinztu rök. Kafka var dulur að eðlisfari, en átti þó einn yíii, sem þekkti hann gerr en nokkur annar; það var skólabróðir hans og félagi í mörg ár og siðar útgef- andi verka hans, rithöfundur- inn Max Brod, sem samið hef- ur ævisögu hans, ágæta bók. Flytur hún bæði lifandi frá- sagnir af Kafka, manninum eins og hann kom fyrir; og skýringar á því flóknasta, sem fólgið er i verkum hans. Ævi- sagari er þeim mun verðmæt- ari, sem færri áttu þess kost að umgangast Kafka mjög náið um langt árabil og lýsa hon- um jafn alhliða og Brod. Til þess að færa Kafka nokkru nœr íslenzkiim lesend- um, tekég npp gléfsu úr ævi- sögunni. Brod segir: „Ég hef oft og einatt orðið þess var, að aðdáendur Kafka, sem þekkja hann ekki af öðru en verkum hans, hafa um hann alrangar hugmyndir. Þeir halda, að dapurleiki, já ör- vænting hljóti einnig að hafa fylgt honum í dagfari. Þvert á móti. Manni leið vel i návist hans. Andriki hans, sem venju- lega var með léttum blæ, gerði Franz Kafka verk, sem hann ætti óprentuð í handriti, er hann félli frá, skyldu aldrei gefinút, held- iir eyðilögð. Effir lál Kafka kom i Ijós, að hann hafði rit- að þrjár skáldsögur, allmargar óprentaðar smásögur og sitt- hvað fleira. Taldi Brod sig ekki geta fylgt fyrirmælum vinar síns og er nú búinn að gel'a út öll verk hans í 10 bind- um, þar af dagbækur i tveim- ur bindum og bréf i tveimur. Það munu ekki neinar ýkj- það að verkum, að hann er einn allra skemmtilegasti mað- ur, sem ég hef kynnzt, svo ekki sé of djúpt i árinni tekið, — þrátt fyrir hógværðina, þrátt fyrir stillinguna. Hann talaði ekki mikið, oft þagði hann langa lengi, væru margir sam- an komnir. En segði hann eitt- hvað, lögðu allir við hlustir um leið, því aldrei var hann innantómur i tali, ævinlega hitti hann naglann á höfuðið. Og væri maður með honum einum, gat hann orðið furðu- lega skrafhreifinn, gat tekizt á loft, og þá ætlaði glensinu og hlátrinum aldrei að linna; já, hann var hláturmildur og hló af hjartans lyst og kunni lagið á því að koma vinum sínum til að hlæja." Svo dulur var Kafká, að Brod var búinn að umgangast hann lengi, áður en hann komst að raun um, að hann fékkst við að skrifa. En þá lókst honum að fá hann til að birta nokkrar stuttar sögur i tímariti. Var Kafka tuttugu og sex ára gamall, er þessi fyrstu skáldverk hans komu á prent. Og mest fyrir áeggjan Brods gaf hann út þær fáu sögur, sem birtust að honum lifandi og hann taldi sig hafa lokið við. Hins vegar mælti hann syo fyrir um við hann, að þau ur, að útgáfa Max Brods á verkum Kafka er einn mesti bókmenntaviðburður á þcssari öld. Nýtt stórskáld kom fram, sem sýnir á táknmáli, oí't tor- skildu, beiskt miskunnarleysi mannlegrar tilveru; sem bend- ir á hinar ósamrýmanlegu and- stæður, sem hvarvetna gera þar vart við sig: Þar sem Kafka mun- ekki ýkja þekklur höfundur hér á landi, er ástæðulaust að fjöl- yrða um skáldskap hans í heild, heldur staldra dálíli'ð við þá sögu, sem hér hefur verið þýdd og telst til höfuð- verka hans. Sagan heitir íi frummálinu Die Verwandlung og er skrif- uð árið 1912, en kom út 1916. Hún er þvi ein þeirra tiltölu- lega fáu sagna, sem höfundur- inn gekk sjálfur frá til prent- unar. Kafka félur nafn sitt í nafni Gregors Samsa, Samsa: Kafka; nöfnin eru í eðli sinu eins: hefjast á samhljóða, sem aftur kemur fyrir sem næstsíðasti stafur; sérhljóðinn a er næst- fremsti og síSasti stafur i báð- um nöfnum, og i hvoru nafni miðju er samhljóði, sem að- eins kemur fyrri einu sinni. Á þennan hátt gefur Kafká til kynna, að bak við Gregor Samsa felist hann sjálfur, og er svo í raún og v'eru. Kafka dul- býr sig viðar sem aðalpersónu skáldverka sinna, enda l'jalla þau um vandamál hans sjálfs, þótt þau búi einnig yfir víð- tækari skírskotun vegna þeirra tákna, sem þau hvila á. Lykillinn að táknmáli höfund- arins er því ótvirætt lif hans s.jálfs, viti lesandinn góð deili á því, skýrist margt í verkum hans, sem.i fyrstu sýnist tor- rætt. Það, scm ven er að kunna skil á í sambandi við Ham- skiptin, er bernska Kafka og uppvaxtarár. Það var honum gleðisnauður tími og upp- spretta sársaukafullrar reynslu, sem setti svip sinn á allt líf hans siðar og varð hon- um að yrkisefni hvað eftir annað. Var það samband Kafka og föður hans, sem þessu réð. Þeir voru mjög ó- líkir menn, faðirinn harðger, sjálfsöruggur og vinnusamur, mikill að vallarsýn og strangur uppalandi, hafði brotizt áfram af eiginn rammleik og tekizt að verða vel efnaður kaupmaður; Kafka innhverfur og einmana, viðkvæmur og pasturslítill. Dáði hann snemma föður sinn vegna þeirra eiginleika, sem hann hafði til að bera og sjálf- an hann skorti. Varð faðir hans sniám saman alger fyrir- myndarmaður lians, hann tók mið af honum í öllu, en stóð í skugga hans, kúgaður af strangleik hans og krafti. Af þessu leiddi, að Kafka varð brátt þjakaður af minnimáttar- kennd, og jafnframt sektar- vitund, þar e'ð faðir hans lét á sér skilja, að hann væri i rauninni ekkert annað en dug- laus vesalingur, sem aldrei tækist að bjarga sér sjálfur, lieldur lægi upp á fjölskyld- imni, væri „lebensuntiichtig'. Hins vegar var það heitasta ósk Kafka að ávinna sér trún- að föður síns, vináttu hans og skilning, geta sýnt honum og sannað, hver hann væri í raun réltri. En það tókst aldrei, milli þessdra geróliku manna var alla tíð óbrúað djúp, fað- irinn skildi aldrei þennan inn- hverfa son sinn né vandamál hans.heldur beitti hann hörku. Kafka gerði, þegar hann var fullvaxinn, ýmsar tilraunir til að flýja ut fyrir áhrifasviS föður síns („flóttatilraunir", eins og hann kallar það sjálf- ur j, t. d. trúlofaðist hann tvísv- ar og hugðist gifta sig, en taldi sig, þegar til kom, ekki þeim yanda vaxinn að stofna • heimili, þar eð hann áleit, aS til þess þyrfti alla þá eigin- leika, sem faðir hans bjó yfir, en hann ekki, og sleit því aS fyrra bragði báðum þessum trúiofunum. Hann játaði, að ritstörf sin væru aðeins ein slik „fíóttaíilraun", bækur sih- ar fjölluðu allar um föður sinn, þar segði hann það, sem hon- -¦¦:¦¦¦¦:¦ ¦ ;::: .¦:,.;- .-..¦. /¦¦¦:¦¦¦¦¦ i;i::::: um auðnaðist aldrei að segja við barm hans. Kafka gerir grein fyrir þessu höfuðvandamáli sinu i Bréfi til föðurins, sem var ritað ár- ið 1919, en aldrei sent og ekki birt í heild á prenti fyrr cn eftir 1950. Það er yfir fjörutíu stórar vélritaðar siður i hand- riti höfundarins. Þar talar hann mjög o])inskátt við föður sinn, útskýrir fyrir honum lið fyrir lið, hverjar afleiðingar uppeldi hans hafi haft á sig, hverjar séu orsakir minni- máttarkenndar sinnar og sekt- arvitundar. En undir lok bréfs- ins gefur liann föður sínum orðið til andsvara, og er nauð- synlegt að taka upp nokkrar linur úr þvi svari vegna sög- unnar hér að framan, þar kem- ur skýring þess, hvers vegna Kafka velur hina risastóru bjöllu sem tákn í verk sitt. Faðirinn segir: „Ég viður- kenni, að við berjumst hvor gegn öðrum, en það er til tvenns konar biirdagi. Drengi- legur bardagi, þar sem tveir s.iáli'stæðir andstæðingar reyna með sér og hvor um sig stend- ur eða fellur með sjálfum sér. Ifins vegar bardagi skorkvik- índis, sem ekki aðeins stingur, heldur sýgur annarra blóð sér til lifsviðurværis. Slíkt skor- kvikindi er atvinnuhermaður- inn. og slíkt skorkvikindi ert þú. Þú ert ekki lífinu vaxinn (Du bisl lebensuntiichtig)." Þetta stranga dðmsorð er undirrót siigunnar hér að framan. Gregor Samsa er orð- inn „lebensunluchtig"; þrátt fyrir það liggur honum ekkert jafn þungt á lijarta og velferð fjölskyldunnar, ábyrgðar- kenndin gagnvart fjölskyld- unni, sem Brod telur lykilinn að þessari sögu og einn aðal- þáttinn i lifi Kafka. En Gregor Samsa er um megn að verða að liði, líf hans og líf fjöl- skyldunnar eru i rauninni tveir hringar, sem hvergi skerast, miskunnarlausar ¦ og ósamrýmanlegar andstæður. Öll helztu höfundareinkenní Kafka koina fram í Hamskipt- unum: táknmál, sem á sér ræt- ur í eigin vandamálum skálds- ins; nákvæm, en aldrei smá- smuguleg frásögn, mögnuð virkileika; kímni, sem leynist likt og undir niðri og brýzt að- cins við og við upp á yfirborð frásagnarinnar (Brod segir, að skáldverk Kafka einkenni bros af nýju tæi, „metafýsískt bros"); andrúmsloft draums og martraðar, svo scm i upp- hafi sögunnar. Því miður veitir þýðing mín ekki nema ófullkomna luig- mynd um frabæran stíl höf- undarins, stil, sem er bæði hófsamur og hnitmiðaður, gæddur einstæðum eðlileik og hljómfagurri mýkt og er ger- samlega tilgerðarlaus. H. P. m I :1 r '::rnmmMmmmmmmmmmmmmmmm::-::^:.: ¦¦¦¦imm^^m^^^^^^m^^i^mm^mm^m^m^>^^mmmmm^^^mm^^^M^^^mm^^^^^^^m Í KAUPFE KAUPFÉLAG VESTUR-HÚNVETNINGA, 'I Hvarrunstanga, óákar öllum viðskiptamönnum sinum gleðilegra jóla og farsœls komandi árs. ebllea ióí. Farsælt komandi ár! Rafveitubúðin, Hafnarfirði. Cirleilileg jól Þókkum viðskiptin á árinu sem er að liða. Kaupfélag Patreksfjarðar, Pa,trek-<=firði i 2 Frjáls þjóð - Laugardaginn 17. desember 1960

x

Frjáls þjóð

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Frjáls þjóð
https://timarit.is/publication/311

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.