Fréttablaðið - 08.07.2003, Blaðsíða 8

Gorbatsjov er maður en Gor-batsjov getur líka verið hug-
tak. Gorbatsjov missti tök Komm-
únistaflokksins á Sovétríkjunum
þegar hann var að reyna að leita
leiða til að viðhalda þessum völd-
um í gegnum óumflýjanlegar
breytingar. Tök Kommúnista-
flokksins á Sovétríkjunum voru
að kæfa efnahaginn, ríkisbúskap-
inn og þjóðina. Gorbatsjov sá að
við það mátti ekki búa og freistaði
þess að þoka samfélaginu til
skárri hátta en þó án þess að
Kommúnistaflokkurinn missti öll
tök á helstu þáttum þjóðlífsins.
Gorbatsjov reyndi að sætta gamla
tíma og nýja og vonaðist til að það
gengi sem snurðulausast fyrir sig.
Hann hefði svo sem getað sagt
sjálfum sér að þetta var dæmt til
að mistakast. Nýr tími tekur
aldrei við af gömlum án átaka.
Um leið og nýi tíminn fær svig-
rúm veit hann ekkert mikilvæg-
ara en að kollvarpa þeim gamla.
Það er síðan miklu síðar að hann
tekur upp ýmislegt úr gamla tím-
anum sem hann áður hafnaði. En
ekki fyrr en hann hefur gersigrað
þann gamla.
Gorbatsjov missti af breyting-
unum sem hann boðaði. Það voru
aðrir – og án efa miklu verri menn
– sem hrintu breytingum hans í
framkvæmd. Og fóru bæði lengra
með þær og kæruleysislegar en
Garbatsjov hafði ætlað sér. Eftir
sat Gorbatsjov í sögunni sem síð-
asta varðan á valdatíma Kommún-
istaflokksins en ekki sú fyrsta á
leið til skárra samfélags. Það
hnoss hlutu aðrir. Og skiljanlega
er Gorbatsjov hálfsúr. Þegar hann
kemst að vill hann helst ræða um
hvernig hefði átt að gera eitthvað
öðruvísi en gert var og svo fram-
veigis. Og skiljanlega vilja fáir
hlusta.
Öll straumhvörf eiga sinn Gor-
batsjov; menn og konur sem
skynja breytta tíma og vilja
freista þess að sameina það nýja
við það sem þau meta skást af
gömlum tíma. Stundum er þetta
fólk drifið áfram af friðsemd eða
hræðslu við átök en oftast hefur
þetta fólk fremur í huga að halda í
sess sinn, völd eða áhrif. Það er
eins og tíminn sé að stríða því.
Það nær að koma sér fyrir í kerfi
sem er að grotna, glöggvar sig á
nauðsyn breytinga en er orðið of
bundið eldri tíma til að geta til-
heyrt þeim nýja. Vænsta fólk, allt
saman – en einhvern veginn úr
takti við tímans hraða takt.
Flest erum við Gorbatsjov. Fá
okkar hafa yfir að ráða miskunn-
arleysi Bresnjevs til að standa af
hörku og grimmd gegn gangi tím-
ans. Og blessunarlega erum við fá
jafn kærulaus og Jeltsín, sem
hugsaði ekki lengra en að hið nýja
hlyti að vera skárra en það gamla,
fagnaði falli þess og sagði: Skál!
Sagan okkar fjallar mest um
Bresnjevana og Jeltsínana þótt
flestir séu Gorbatsjov.
Bresnjevarnir eru þeir sem við-
héldu drottnunarvaldi í viðskipt-
um, stjórnmálum, hugmynda- og
listaheimum. Jeltsínarnir þeir
sem felldu gömul veldi og opnuðu
fyrir nýjar lausnir, ný svör og nýj-
ar leiðir. Og sagan segir að
Jeltsínarnir verða flestir
Bresnevjar seinna meir. Gorbat-
sjovarnir vilja gleymast.
Íslenskt samfélag hefur breyst
mikið undanfarin ár og án efa
munu þær miklu breytingar halda
áfram. Þessum breytingum fylgja
átök – og að því er virðist mikil
sóun. Gömul verðmæti verða lítils
virði, gamlar lausnir virka ekki
lengur og hugmyndir, áhrif og afl
gufa upp. En þessi sóun er óað-
skiljanlegur fylgifiskur lífsins. Á
safnhaug hennar verða til önnur
og ný verðmæti. Og allir átaktím-
ar eiga sína Bresnjeva, Gorbat-
sjova og Jeltsína – líka þeir sem
við erum að upplifa á Íslandi
þessa dagana. ■
Mín skoðun
GUNNAR SMÁRI EGILSSON
■ skrifar um Gorbatsjov sem hugtak.
Flest erum við Gorbatsjov.
8 8. júlí 2003 ÞRIÐJUDAGUR
Útgáfufélag: Frétt ehf.
Ritstjóri: Gunnar Smári Egilsson
Fréttastjóri: Sigurjón M. Egilsson
Ritstjórnarfulltrúar: Reynir Traustason
og Steinunn Stefánsdóttir
Auglýsingastjóri: Þórmundur Bergsson
Ritstjórn, auglýsingar og dreifing:
Suðurgötu 10, 101 Reykjavík
Aðalsími: 515 75 00
Símbréf á fréttadeild: 515 75 06
Rafpóstur: ritstjorn@frettabladid.is
Símbréf á auglýsingadeild: 515 75 16
Rafpóstur: auglysingar@frettabladid.is
Setning og umbrot: Frétt ehf.
Prentvinnsla: Ísafoldarprentsmiðja ehf.
Fréttablaðinu er dreift ókeypis á heimili á höfuð-
borgarsvæðinu, Suðurnesjum og Akureyri. Einnig er
hægt að fá blaðið í völdum verslunum á lands-
byggðinni. Fyrirtæki geta fengið blaðið gegn greiðslu
sendingarkostnaðar; kr. 1.100 á mánuði.
Fréttablaðið áskilur sér rétt til að birta allt efni
blaðsins í stafrænu formi og í gagnabönkum
án endurgjalds.
ISSN 1670-3871
Nú sem jafnan eru blikur á loftiá íslenska fjölmiðlahimnin-
um. Útvarp Saga ætlar að rifa
seglin, Stöð tvö stendur í fjölda-
uppsögnum og spurning hvernig
Skjá einum reiðir af nú þegar
Landssíminn hefur hætt aðild
sinni að rekstrinum.
Ástæður sem menn þykjast sjá
fyrir þessum þrengingum einka-
miðlanna er skortur á auglýsing-
um. Og lausnin þá að ríkisfjöl-
miðlarnir afsali sér hlutdeild
sinni í pakkanum.
En er það svo?
Er hægt að hugsa sér að hin oft
á tíðum bráðlifandi Saga hefði
getað þrifist með fleiri auglýsing-
um? Mig minnir satt að segja að
það hafi verið hin tíðu auglýsinga-
hlé sem gerðu mann fráhverfan
henni. Og væri Stöð tvö/Skjá ein-
um stætt á að bjóða áhorfendum
meira auglýsingamagn?
Sameiginlegt átak
Ég held ekki. Þegar í hlut eiga
stofnanir á borð við háskóla, at-
vinnuleikhús, sinfóníuhljómsveit,
útvarp og sjónvarp er ekki vegur
að halda þeim til langframa úti í
þjóðfélagskrílinu íslenska nema á
snærum þjóðarinnar. (Ég myndi
reyndar vilja bæta við kvik-
myndahúsi sem hefði bolmagn til
að sýna evrópskar bíómyndir og
bókaútgáfu sem gæfi út bækur
sem eru forlögunum ofviða).
Það er fullreynt að þessi örþjóð
getur ekki haldið úti fullgildri ís-
lenskri dagskrá nema með sam-
eiginlegu átaki.
En hvernig vegnar þá hinu
sameiginlega átaki? Sú niðurlæg-
ing sem íslenska ríkisútvarpið
hefur gengið í gegnum á undan-
förnum árum - sömu árum og hag-
fræðingar sammælast um að telja
til mestu hagsældarára í sögu lýð-
veldisins - er óþægilegt vitni.
Útvarpið um þessar mundir er
á köflum eins og það hafi gengið í
barndóm og keyrir á sífelldum
endurtekningum á endurteknu
efni. Maður er ávarpaður í miðri
viku eins og það sé sunnudagur,
maður er staddur í eldgamalli
páskadagskrá á miðju sumri.
Og ríkissjónvarpið er endan-
lega komið út úr skápnum sem
vídeóleiga þar sem hugsjónin um
íslenskt efni er álíka fjarlæg og
draumsýn þjóðkirkjunnar um ei-
líft líf.
Tunglið á öðru kvartéli
En til hvers þurfum við þá ís-
lenskt efni? Það er ekki af því að
íslenskt efni sé eitthvað skárra en
annað efni, heldur af því að það er
efnið sem við þurfum. Efni sem
varðar okkur. Sem birtir okkur
hver við erum. Hvar við stöndum.
Núna.
Að horfa alfarið á útlent efni er
álíka og að ferðast um land eftir
vegakorti frá öðru landi. Sem get-
ur reyndar blessast, samanber
þankabrot eftir Miroslav Holub
um herflokk sem ratar um Alpa-
fjöllin eftir vegvísi um Pýrenea-
fjöll. En það er undantekning. Mig
grunar að mikið af þeim ógöngum
sem við rötum í um þessar mund-
ir stafi af óljósum hugmyndum
um hvar við erum stödd.
Að una sér sífellt við endurtek-
ið efni er álíka og styðjast við
gamalt almanak. Einu sinni var
það í fullu gildi, nú eru aðrir tím-
ar, tunglið á öðru kvartéli. Og þótt
góð vísa sé aldrei of oft kveðin þá
er ekki þar með sagt að of oft
kveðin vísa sé góð.
Aðgangur að gullinu
Hitt er svo annað mál: Ríkisút-
varpið lumar á feiknunum öllu af
góðu efni. Sem hvert og eitt okkar
þyrfti að geta endurtekið að vild
fyrir sig. Og í krafti þess leyfi ég
mér að koma með greinagerð og
tillögu:
Af hverju nýtir RÚV ekki gul-
lið sem það liggur á? Þau feikn af
boðlegu efni sem það hefur fram-
leitt í tímans rás. Opnar búð!
Ástandið í dag er þannig að ef mig
langar, segjum í fyrirlestraröð
Sverris Kristjánssonar um Hall-
grím Pétursson, þá stend ég í
svipuðum sporum og ef ég vildi
nálgast ritverk eftir íslenskan
höfund, en í stað þess að kaupa
það í bókabúð þyrfti ég að fara
upp í prentsmiðju og láta búa það
til í einu eintaki og greiða síðan
fyrir það fúlgur fjár.
Nú þegar stálþráðurinn hefur
fyrir löngu breyst í segulband
sem hefur breyst í kassettutæki
sem hefur breyst í mínídisk, sem
senn er á hvers manns færi, ætti
að vera rakin tekjulind að opna
aðgang að þessum sameiginlega
sjóði allra landsmanna.
Hvernig væri að rusla út aug-
lýsingadeildinni og setja í staðinn
upp söludeild hljóðbanda úr hirsl-
um RÚV? ■
Dýra-
eigendur
sameinumst
Ein pirruð skrifar
Þar sem ég sit og les grein íFréttablaðinu 4. júlí sl. sem
nefndist Hundaeigendur samein-
umst er ég hjartanlega sammála
greinarhöfundi en get ekki látið
hjá líða að tala svolítið um sam-
eiginlegt vandamál hunda-, katta-
og dýraeigenda.
Þannig er að
kattaeigendur og
eigendur annarra
dýrategunda virð-
ast yfir aðra dýra-
eigendur hafnir.
Mér er það algjör-
lega fyrirmunað
að skilja hvers vegna katta- og t.d
kanínueigendur eru ekki skyldug-
ir til að hafa dýrin í bandi og
hvers vegna er eigendum dýranna
ekki skylt að greiða gjöld af þeim
og fara með þau í sprautur árlega
eins og hundaeigendum. Ég bý á
Reykjavíkursvæðinu og eins og
margir aðrir foreldrar hafði sand-
kassa í garðinum. Ég þurfti dag-
lega að hreinsa upp kattaskít úr
kassanum en minnist þess ekki að
hafa rekist á hundaskít í þessum
kassa.
Hver er réttur fullborgandi
hundaeiganda sem meira að segja
hirðir upp eftir dýrið sitt? Hvað
er með katta-, kanínu- og aðra
dýraeigendur sem eiga það á
hættu að dýrin sleppi yfir í næsta
eða þarnæsta garð? Eiga ekki all-
ir að sitja við sama borð og greiða
gjöld af sínum dýrum og hirða
upp eftir þau?
Ég er orðin verulega pirruð á
öllu þessu hundabanni. Maður get-
ur ekki gengið frjáls um náttúruna
án þess að rekast á „hundar bann-
aðir“ skilti. Ég vil aflétta þessari
hundafóbíu á landinu og setja dýr-
in okkar undir sama hatt þetta eru
jú heimilisdýr ekki satt og verum
líka minnug þess að öll dýrin í
skóginum eiga að vera vinir. ■
Um daginnog veginn
PÉTUR
GUNNARSSON
■
skrifar um íslenska
ljósvakamiðla
Margur er ríkari
en hann hyggur
■ Bréf til blaðsins
Gorbatsjov
er alls staðar
■ Af Netinu
Samsæri gegn Laxá
Umhverfisstofnun ríkisins er
þræll Landsvirkjunar, samanber
gerræði í Þjórsárverum, og hefur
nú síðast fallizt á róttæk áform
hennar um lagabrot og náttúru-
spjöll í Laxárdal. Náttúra Ís-
lands á enga vini í stjórnsýslunni
og allra sízt í rangnefndri Um-
hverfisstofnun ríkisins.
JÓNAS KRISTJÁNSSON AF VEF SÍNUM JONAS.IS
Helmingurinn lygi
Stundum má ljúga, en stundum
má ekki ljúga. Við viljum ekki
að stjórnmálamenn ljúgi að okk-
ur, en gerum okkur hálfpartin
væntingar um að helmingurinn
sem þeir segi sé bara lygi.
SVANBORG SIGMARSDÓTTIR AF VEFNUM KREML.IS
Ögmundur Jónasson
þingmaður Vinstri grænna
Í skjóli leyndar
þrífst spilling
Það er mjög mikilvægt að bókhald stjórnmálaflokkanna sé
opið. Það á ekki að vera háð duttlungum hvers stjórnmála-
flokks hvað hann upplýsir. Þess vegna þyrfti að setja lög-
gjöf hvað þetta varðar. Ég spái því að þrýstingurinn í þjóð-
félaginu muni sjá til þess á komandi árum að slík löggjöf
verði sett. Þetta er spurning um eðlileg lýðræðisleg vinnu-
brögð. Í skjóli leyndar þrífst spilling. Að sjálfsögðu spyr
fólk spurninga þegar sumir stjórnmálaflokkar hafa að því
virðist ótakmarkað fé til þess að dæla í auglýsingastofur
sem fá það verkefni til að kaupa þeim fylgi. Þótt löggjöf
sé ekki ennþá fyrir hendi þýðir það ekki að flokkarnir geti
leyft sér að þegja þunnu hljóði um eigin fjárhag. Að mín-
um dómi ber stjórnmálaflokkum að upplýsa um tekjur og
gjöld í tengslum við kosningar, með eða án löggjafar. ■
Sigurður Kári Kristjánsson,
þingmaður Sjálfstæðisflokks
Einkamál hvers
og eins flokks
Ég er þeirra skoðunar að ekki eigi að skylda flokkana
til að upplýsa um kostnað við sína kosningabaráttu.
Kostnaðurinn er að mínu mati einkamál hvers og eins
flokks, ef þeir vilja upplýsa um kostnaðinn þá gera
þeir það, ef ekki þá er ekkert við því að segja. Bók-
hald stjórnmálaflokkana er lokað þrátt fyrir að þeir
séu bókhaldsskyldir eins og önnur félög og fyrirtæki.
Upplýsingaskyldan nær ekkert lengra en því nemur.
Maður spyr sig spurningarinnar hversu bættari al-
menningur sé með að vita hversu mikið af fé flokk-
anna fari í kynningarstarfsemi þeirra. Ekki eru fyrir-
tæki krafin svara um kostnað auglýsingaherferða
sinna, ég get ekki séð að annað eigi að gilda um
stjórnmálaflokkanna. ■
Skiptar skoðanir
Kostnaður við kosningabaráttu