Atuagagdliutit - 26.11.1986, Side 10

10
ATUAGAGDLIUTIT/GRØNLANDSPOSTEN
NR. 481986
Isumaliutersuut* Kronik
Nammineq
aningaasagut
P.M.P. Qangagooq qallunaat kunngiisa ilaat nunami allami arna-
palaatatortittarfianniitillunitoqusimavoq. Taamatut kanngunartigi-
sumi toqunera ministerit allallu iluarinngivippaat, erneralu angunni
kingoraarlugu kunnginngortussanngormat isummaminnik ilisima-
tippaat. Allaammigooq kunngip kiinaata assinga nunamik aningaa-
saannut assiliartaliukkumajunnaarpaat, tamannalu pillugu kun-
ngertaavat oqarsimavoq: »Kiinara assiliartaliukkumanngikkussiuk
taava itera assiliartaliuteriannguarsiuk!« Taamatullugooq oqarnera-
ta kingunerisaanik qallunaat aningaasaat qitermikkut putoqalerput.
Ilumoortuunerluni salluunerluniluunniit? Nalunarluinnarpoq. Ilu-
moortorli unaavoq nunat suulluunniit aningaasatik akiliutissaannar-
tut atorneq ajormatigit. Aammali tassaatittarlugit piorsarsimassut-
simut tunngasut, nunamut atorneqarfigisaminnut arlaatigut ilisar-
naateqartut.
Kalaallit Nunaannissaaq taamaassimavoq 1967-ip tungaanut.
Taamanikkut »anvisning«-it kusanartut aningaasallu qallunaat ani-
ngaasaannik taarserneqarmata. Taamanikkut Berthel Thorvaldsen,
H.C. Andersen, Ole Rømer, H.C. Ørsted aamma Rewentlov ani-
ngaasani pappiarani assiliartaapput. 10 kr-ilu tunuatigut aasiammik
assiliartalik — qangali atorunnaarsimalersoq — taamanimiilli ani-
ngaasat ulluinnarni atortalikkatta kalaalerpalaarnersarisimagaluar-
paat.
Maanna tusarparput Danmarkimi aningaasat nutaanngoqqissa-
sut. Aningaasallumi savimerngit pappiarallu sorsunnersuup kingul-
liup naaneraniilli arlaleriarlutik nutaanik taarserneqartarsimapput.
Uagullu nunatsinni piffissaq iluatsillugu siunnersuutigisariaqaralu-
arparput kalaallit aningaasaasa — uagut nammineq pitta — eqqu-
teqqinneqarnissaat.
Savalimmiuni pissutsit Kalaallit Nunaanni pissutsinut eqqaanar-
torujussuupput, savalimmiormiullu ukiorpaalunngortuni nammin-
neq aningaasaqarsimalerput. Taava aamma sooq uagut piorsarsi-
massutsitsigut tamaanga killissanngilagut?
Uffalu namminerisatsinnik frimærkeqalereernikuulluta! (Unga-
luuserlugu oqaatigalugu silarsuarmi katersugassatut pilerigineqar-
luartunik.)
Ataguli naalakkersuinermik suliaqartortavut kimigiiserfigi-
galuariarlavut. Suliassaqaraluaqalutik kalaallit aningaasaasa
atulerseqqinneqarnissaat sulissutigisinnaasariaqarpaat, nam-
minersornerulernerup eqqunneqarneraniit 1989-imi ukiut qu-
linngortinnagit.
Vore egne penge
P.M.P. Der går en ondskabsfuld historie om en af de danske kon-
ger, hvis sidste åndedrag i denne verden skal have været et gisp på
et bordel i det store udland. Ministre og andet godtfolk var ikke be-
gejstrede for denne lidet ærefulde død, og det foreholdt de monar-
kens søn, da denne skulle bestige tronen. Faktisk var man ikke mere
indstillet på at bruge kongeportrættet på landets mønter, hvortil
den nybagte konge svarede: »Vil I ikke bruge mit hoved, kan I for
min skyld bruge min rumpe!« Og denne bramfri bemærkning dan-
nede så baggrund for de karakteristiske danske mønter med hullet
i midten.
Sandhed eller løgn? Det er en svær afgørelse. Men en kendsger-
ning er det,at næsten alle lande lader deres mønter og pengesedler
være mere end blot dagligt betalingsmiddel. De er også et stykke
dagligdagskultur, der siger noget om det land, hvor de bruges.
Således var det også her i Grønland ind til 1967. Da blev »anvis-
ningerne« og de smukke mønter afløst af danske penge. Den gang
var det Berthel Thorvaldsen, H.C. Andersen, Ole Rømer, H.C. Ør-
sted og Rewentlov, der prydede sedlerne. Og en ti'er med en edder-
fugl på bagsiden — for længst ude af omløb — er siden da det nær-
meste, man er kommet til en grønlandsk hverdag på de pengesed-
ler, vi dagligt tjener og bruger.
Nu er der bebudet nye mønter i Danmark. Pengesedler og mønter
er for øvrigt blevet byttet adskillige gange i det forholdsvist korte
tidsrum fra anden verdenskrig til i dag. Men her i landet burde vi gri-
be lejligheden og slå et slag for genindførelsen af grønlandske —
vore egne — penge.
Færøernes status ligner Grønlands til forveksling, og færingerne
har gennem adskillige år hafte egne pengesedler. Hvorfor skulle vi
så ikke også føje dette lille stykke dagligdagskultur til den helt mate-
rielle del af vores tilværelse?
Vi har jo da for eksempel også egne frimærker! (I parentes n
bemærket et eftertragtet samlerobjekt i store dele af verden.) I
Lad os roligt klemme vore politikere en anelse. Selv om de I
har rigeligt at lave, burde de lægge sig i selen for genindførel- V
sen af grønlandske pengesedler, senest i forbindelse med _
hjemmestyrets 10-års jubilæum i 1989.
Aatsaat
piareersaleruttorpugut
All. Erling Høegh
Qanittukkut mikinngitsumik nuan-
naarutissinneqarpunga angutitatta
ilippanaateqarnerpaat marluk o-
qarfigimmannga, Atuagagdliutini
allagarisartakkakka nuannaaruti-
galugit atuartaritik. Allaammi aap-
paata kajumissaarpaanga allakula-
neroqqullunga. Aaliuna allattar-
tunga sullissisuulersimasunik aju-
allatsitseratarsinnaanera anni-
laanngatigalugulu, nalunnginnak-
ku qallunaat kattuffissuini quller-
saasimasut ilaat allaaserisartakkani
pillugit kingoraartigisimasaminit
appisaluunneqarsimasoq.
Erseqqissareerlara siunnerfik, u-
anga 1950-ikkut naalerneranni si-
unniussimasara maanna kangisin-
nerusumut sangutinneqarsimam-
mat. 1959-imi landsrådimi anguni-
agassatut siunnersuutigisara taasi-
mava »Kalaallit Nunaanni naalak-
kersuinikkut anguniagaq«, taama-
nikkut isumaqarama siunissami
Kalaallit Nunaanni toqqissisima-
nartumik ingerlaneqassappat qal-
lunaat kalaallillu peqatigiilluarnis-
saat salliutinneqartariaqartoq.
Taamanikkut pingaartinneqarto-
rujussuuvoq Kalaallit Nunaata
Danmarkillu akornanni atassute-
qaatit pitsaalluinnartuunissaat,
tassa qularutiginngilluinnaratsigu
qallunaanut naligititaalluinnaler-
nikkut kalaallit kissaatiginerpaa-
saat anguneqarumaartut.
Pereersimasut eqqaassagaanni
taamatut kissaateqarneq tupinnaa-
teqanngilluinnarpoq: Sorsunnerup
nalaani avissaarsimasimaneq, kat-
tuteqqinneq, tb-mik nappaateqar-
torpassuit Danmarkimukaassorne-
qartarnerat kalaaliararparujussuil-
lu Danmarkimut atuariartortinne-
qartarnerat. Danmark kalaallit eq-
qarsartaasianni tassaajunnaarsi-
mavoq nuna ungasissumiittoq, ilu-
atsitsinerpaat kisimik ornissinnaa-
saat. Amerlaqisut Danmarkimiissi-
malersimallutillu qallunaanik ilisa-
risimasaqalersimapput. Taamatul-
lu aamma qallunaarpassuit misigi-
simalersimapput atuartut qitornar-
siarisimasatik taakkualu angajoq-
qaavi atassuteqarfiginerusariaqar-
lugit.
Tusagassiutittaaq ilapittuipput.
Kalaallit Nunaat tusagassiortunit
aallakaatitassioriartortunit angal-
lavigineqaannartarunnaarluni ul-
lut tamaasa nutaarsiassanik piffigi-
neqartalerpoq. Kalaallit Nunaanni
aviisit nunami tamarmi saqqum-
mersartut kisiartaat aammattaaq
naalakkersuinermut tunngasunik i-
maqartalerpoq, aammalu lands-
rådimi oqaluuserineqartut qallu-
naat aviisiisigut aqaguinnartoq al-
laaserineqartalerput. Landsrådip
ataatsimiinneri qallunaat aviisiisi-
gut folketingip ataatsimiinnerisuul-
li allaaserineqartigisalerput.
Qallunaat naalakkersuinermik
suliaqartut G-60-imi suleqatigilik-
kavut pissutsinik paasinnillutik iki-
uukkumalluinnarput. Ataasiarata-
lu qinnutigisatsinnit annerusunik
tunineqartarpugut, naak tunuarsi-
maanngikkaluarluta. Aningaasat
tungaasiguinnaanngitsoq.
Naalakkersuinikkut kingoraarti-
gisassavut allatorluinnaq ittunik a-
tugaqarlutik peroriartorput. Naa-
lagaaffeqatigiinnermi naligiissitaa-
neq taamaattussaalluinnartutut isi-
gaat. Nunamik aqutsineq piaarner-
paamik tigujumavaat. Tamanna u-
angattaaq ilassilluarsimavara, ka-
jumissaarsimavakkalu ilinniarnitik
naammasseqqaarlugit angerlaq-
qullugit suliarlu tigoqqullugu. Kø-
benhavnimut tikikkaangama pala-
sinngorniaq Jonathan Motzfeldt
katerisimaaqatigisarsimavara nu-
annerluinnartumillu oqalliseqatigi-
sarsimallugu. Lars Emil Johansen
Kalaallit Nunaata seminaariaani i-
linniartitsisunngorluni inermat, i-
linniaqatinilu sinnerlugit torralla-
taaqisumik oqalugiallarmat, Hans
Egedep Illuanut qaaqqusimavara
nunatsinni sullissisunut akulerun-
nerani pilluaqqujumallugu.
Inuusuttut suliumassusiat ami-
gaataanngilluinnarpoq, ersarip-
porlu namminneq periaatsitik suk-
kassusereqqusartillu malillugit suli-
assat suliariumagaat. Taamaalim-
mat uagut »naalakkersuinermik su-
liqartut utoqqaat« tunuaannartari-
aqarsorilerpugut. Taavalu Jona-
than Motzfeldt, Lars Emil Johan-
sen Moses Olsenilu 1971-imi qini-
gaammata paasinarsilluinnarpoq,
taakku sakkutusaarnerullutik i-
ngerlatsinialersut. Sakkortuneru-
sumik isertuanginnerusumillu saq-
qummiussisarput. Taamaassusial-
lu qangatut eqqarsartunit qallunaa-
luarnertut oqaatigineqartarpoq.
Tamannarpiaagunarporlu akerliisa
maluginerpaasaat.
Lars Chemnitzillu iliuuserisin-
naasatuani iliuuseralugu peqatigiif-
filiorami taanna Atassummik at-
serpaa, tassagooq qallunaanik ilua-
rinnittut. Sakkortuumik erseqqis-
sarpaa nutaamik partiiliornian-
nginnami. Tamanna naalakkersui-
nikkut artornarpallaassaqimmat,
tassami socialdemokratiugami, ar-
laalu aamma taamaattuullutik.
Kingornalumi paasinarsimavoq Si-
umut Atassullu siunertamikkut as-
sigiissuteqartorujussuusut, EF-
imut tunngasut eqqaassanngik-
kaanni.
Taamanikkut uang Kalaallit
Nunaanniigunnaarsimaannanngi-
langa aammali Danmarkimi atorfi-
nissimavunga. Tapersersuiffimmi
»Atassut i Danmark«-imi ilaasor-
tanngorpunga, pissutigalugu peqa-
tigiiffiup Danmarkimut atassute-
qartuarnissaq anguniagarimmagu
aammalu EF-imi ilaasortaajuarnis-
saq sulissutigalugu. Kalaallit Nu-
naata EF-imiiginnaarnerata ki-
ngornatigut allatuulli Atassutip Si-
umullu assigiinngissusiat takulluar-
sinnaajunnaarsimavara, Atassutip
borgerlig-iulluni, qallunaallu
maannakkut naalakkersuisuuti-
taannik tapersersuisuulluni nalu-
naarnissaata tungaanut.
Ukiuni kingullerni 15-ini Kalaal-
lit Nunaanni naalakkersuinikkut
ineriartorneq malittariuarsimava-
ra, qujanartumillu Jonathan Motz-
feldt ikinngutigigakku aammalu
namminersornerullutik oqartussa-
ni atorfillit naalakkersuinermillu
suliaqartut oqaloqatigiuartarsima-
gakkit pissutsinik ilisimatinneqar-
tuartarsimavunga. Ukiuni namrm-
nersornerulernerup eqqukkiartu-
aarneqarnerani ineriartuaartinne-
qarneranilu pisimasunik pingaaru-
teqartunik ilisimatinneqartuartar-
simavunga taamalu isummernis-
sannut periarfissinneqartarsimal-
lunga.
Jonathan Motzfeldtip isumai a-
kerlerinngilluinnarpakka, isuma-
qarmat namminersornerulersima-
neq annertusitikkiartorneqartaria-
qartoq Savalimmiupi pissutsit tu-
ngaalitsiterlugit. Uangami aamma
taamatut eqqarsartarsimavunga
tassami landsrådimi siulittaasim-
gallarnerma nalaalini isumaginnin-
nermut tunngasut sakkortusalersi-
mavakka landsrådip allattoqarfia-
nut ilanngullugu isumaginninner-
mut pisortaqarfiliornikkuti pilef'
saarutigisimavara ikaarsaariartu-
aarneq tassanngaannanngitsumik
kigaannerusumillu pissasoq. Dan-
markimi kommunini rådmandssy-
stem-imik taaneqartartup eqqun-
neqarnissaa takorloorsimavara.
Landsrådimi siunnersuutigissa-
maarsimavara aningaasanut tun-
ngasutigut rådmand-imik isuma-
ginninnermullu tunngasutigut
rådmand-imik qinersissasugut-
Taavalu suliassaqarfiit allattaaq ti-
gujartuaarneqassapput landsrådi-
mi ilaasortat misilittagaqarnerule-
riartornerat ilutigalugu. Nammi-
nersorneruleriartornerup taamaat-
tup iluaqutigaa inatsisit pioreersut
allanngortittariaqassanngimmata.
Tamakku tamamik pisinnaammata
landsrådimut inatsit atuuttoq al-
lanngortinngikkaluarlugu.
Jonathan Motzfeldt toqqaannar-
nerusiimik sukkanerusumillu >'
ngerlatsiumavoq. Akerlilerne-
qanngingajapporlu, tassa inuin-
naat tunngaanniit. Allatulluunnijt
ittunik siunnersuuteqartoqanngi-
laq. Taamaattumik namminersor-
nerulernermut inatsit kalaallit - ta-
marmik kissaatigisimasaattut isigi-
nenerulernermut inatsit kalaallit ta-
marmik kissaatigisimasaattut isigi-
neqartariaqarpoq. Taamaattumil-
lu soqutigineqartorujussuanngor-
poq inatsit taanna naalakkersuisut
inatsisartullu qanoq iluaqutigissa-
neraat.
Inatsit hjemmestyrekommissio-
nip, 70-ikkunni landsrådip qini-
gaaffiini marlunni atuuttup, suline-
rata kinguneraa. Piffissaq taanna
taajumavara Kalaallit Nunaanni
kingunissaqarnerpaamik ineriar-
torfiusimasutut. Siusinnerusukkut
inuit ataasiakkaat malunnaateqa-
lersarsimapput. Taasinnaavagut
Mathias Storch, Augo Lynge aam-
ma Frederik Lynge. Maannali saq-
qummerput inuit arlallit, ataatsi-
moorlutik ingerlatsisut. Imminnut
siumut-mik taasut — siunissaq isi-
galugu ingerlasut naqisimaneqar-
natik — ima naqisimaneqanngitsi-
galutik allaat ilaatigut ingerlania-
taarpallaarsorinartarlutik. Ilaanni
sakkortuunik oqaaseqartarlutik, i-
laatigut ima sakkortutigisarlutik al-
laat avissaarnianik oqaatigineqar-
tarlutik. Saamerliunerupput, ataa-
siakkaat allaat qallunaanut inga-
sattajaarniartunuf peqataasarsi-
mallutik. Taamaattumik akerliisa
tassaanerarniartarpaat komrnu-
nistit ulorianartut. Ammasumik
Varehuset DOBI A/S
Postbox 210 - 3950 Ausiait
Telefon 4 22 31