Tíminn - 01.02.1976, Síða 10

10
TÍMINN
Sunnudagur 1. febrúar 1976.
•■•■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■{■•••■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■l
::::::
Skirnir
Timarit Hins
islenzka bókmenntafélags
149 ár.
Ritstjóri
Ólafur Jónsson
Reykjavik
1975.
Timarit Hins islenzka bók-
menntafélags helgar sig is-
lenzkum bókmenntum aö fornu
og nýju, islenzkri tungu og sögu.
Þó er ekki básinn markaður svo
þröngur að segja megi að efni
ritsins sé einskorðað við þessi
svið f þrengstu merkingu enda
fléttast öll þjóðmenning meira
og minna I bókmenntirnar. And-
legar hreyfingar koma þar við
sögu i svo ríkum mæli að margt
i bókmenntum verður óskiljan-
legt nema menn kunni skil á
sálarfræði samtimans.
Skirnishefti það sem hér er til
umræðu gegnir hlutverki sinu
vel að þvi leyti aö það fjallar um
efni sem eru ofarlega i hugum
manna á liðandi stund. Ég á
ekki von á þvi að þar sé margt
sem vinni sér varanlegarn sess i
bókmenntum eða sögu þeirra en
næstu vikurnar vænti ég að
margur tali um það, sem hann
hefur lesið i þessum Skirni. Og
þessi grein er skrifuð til að taka
þátt i þeim umræðum og á aö
vekja athygli á þvi að hér er gott
efni til umræðu hvar sem tveir
eða þrir, sem láta sér annt um
islenzka menningu og bók-
menntir, eru saman komnir.
Sálarfræði
samtimans
Fyrsta ritgerðin i þessu hefti
er eftir Þorstein Gylfason og
heitir: Ætti sálarfræði að vera
til? Sjálfur segir höfundur að
hann geti ekki svarað þessu
„nema á einn veg: Ég veit það
ekki”.
Samt skulum við ekki vanmeta
slik visindastörf.
Mér þykir grein Þorsteins
skemmtileg og að minu viti er
hún hentugt tilefni og undir-
staða alþýðlegrar umræðu um
sálarfræði liðandi stundar.
Gömul sendibréf
Kristján Albertsson skrifar i
Skirni grein um bréfaskipti
Hannesar Hafsteins við Georg
Brandes. Kynni þeirra Haf-
steins og Brandesar eru vissu-
lega merkileg. Brandes var
mikill áhrifamaður á bók-
menntasviðinu og hvort sem
hann hefur ráðið úrslitum eða
ekki um það að Hannes varð
ráðherra studdi hann að þvi.
Hins vegar er fátt nýtt i þessari
ritsmið. Kjarnann úr þessum
bréfum hefur Kristján birt i
sögu Hannesar Hafsteins, ýmist
orðrétt eða i endursögn, svo að
efnislega er litlu eða engu aukið
við þó að bréfin séirstjú birt á
dönsku en væru þýdd i sögunni.
Kristján vitnar stundum til
bókar sinnar og segir t.d. um
mannskaðann á Haukadalsbót
1899. „Frá þessum atburði er
hugsunarefni en það er hvernig
sögur hafa borizt milli landa og
þjóða og mótazt i meðferðinni,
auk þess sem boðskapur og lifs-
skoðun þjóðsögunnar er alltaf
menningarsöguleg heimild. En
oft mun verða erfitt að segja
hvaðan sögur og minni eru kom-
in i fyrstu. Við höfum hugsað
okkur að við værum á enda ver-
aldar, sögur enduðu hér, bærust
hingað fremur en héðan. Þó höf-
um við talið tslendinga bók-
menntalega útflytjendur fyrr á
öldum. Drottning bað Sturlu
Þórðarson að hafa með sér
tröllkonusöguna. Og hvað eig-
um við að segja þegar Danir
birta ævintýrið um Grámann,
segja það vera franskt eða frá
Normandie, en kóngurinn rikir i
Skálholti og Grámann er prins
frá Hólum?
Þjóðsögur og ævintýri kunna
frá mörgu að segja.
Raunsæið og konan
Nú er komið að ritgerð Helgu
Kress um kvenlýsingar og raun-
sæi með hliðsjón af Gunnari og
Kjartani eftir Véstein Lúðviks-
son.
Það gat heldur ekki sam-
rýmzt raunsæi og raunveruleika
þjóðfélagsins að láta konu vera
togaraskipstjóra eða sýslu-
mann.
Mér kemur i hug i þessu sam-
bandi blaðaviðtal við Helgu
Kress frá siðasta sumri. Það
varð i tilefni þess að Helga ætl-
aði að kanna stöðu konunnar i
fornsögunum. Nú má ég vita
eins vel og hver annað, að
ógætilegt er að treysta þvi, að
allt sé nákvæmlega og rétt með
farið i blaðaviðtölum. Þó vitna
ég til þess, af þvi að það er þessu
efni skylt. Haft var eftir Helgu,
að engar Islendingasögurnar
væru ritaðar af konu, nema
e.t.v. Fóstbræðrasaga. Þar væri
gert spott að hetjuskap.
Þarna kom fram i tveimur
atriðum stórkostleg vangá.
1 fyrsta lagi: Konur dá og
vegsama hetjuskapinn engu sið-
ur en karlar. Ég held þær meti
karlmennskuna jafnvel ennþá
meira.
í öðru lagi: Fóstbræðrasaga
gerir ekki spott að hetjuskap.
Þegar menn segja það, er
Gerpla Halldórs Laxness að
vefjast fyrir þeim. Um anda og
fólk, sem mótar samfélagið,
sem ætlaði Kjartani þann feril,
sem hann neitaði að feta, liti
öðrum augum á nám kvenna.
Þetta ætti Helga Kress að meta
og telja Vésteini og verki hans
til gildis. En það getur verið
hættulegt að hafa ákveðnar
skoðanir fyrirfram um það,
hvað skáld eigi að segja og megi
segja.
Lengimætti tala um tilvitnan-
ir Helgu og meðferð á þeim.
Auðvitað er það i ákveðnum til-
gangi og sögulegri þörf, að Inga
er höfð eins og hún er, lauslát,
litilsigld og góð. Hún er ekki og
á ekki að vera neinn allsherjar-
fulltrúi islenzkra kvenna. Nóg
um það. Þvi einu skal viö bætt,
að ef við vildum fá fram i sögu
karlmannlegan glæsileika og
sálarþroska, sem við værum
ánægðir með og stoltir af fyrir
okkar kyn, þá gætum við tint til
ýmsar tilvitnanir ógóðar úr
Gunnari og Kjartani.
Um hugmyndafræði kari-
mennskunnar er rétt að benda á
það, að öllum mönnum er nauð-
synlegt hugrekki til að horfast i
augu við veruleikann og kann-
ast við sjálfa sig — jafnt karl-
mönnum sem kvenmönnum.
Helga mæðist oft og sárt yfir
þvi að Vésteinn lýsi konum sem
kynverum. Flest erum við nú
kynverur, hvort sem það likar
betur eða verr. Allir erum við
kvennamenn, hvernig sem með
það er farið, sagði einhver. Aft-
ur á móti segir Helga, að Guð-
bergur Bergsson fjalli um
vandamál kvenna á þjóðfélags-
legum grundvelli. Hvað er þjóð-
félag? sagði Laxness. Eru ekki
konurnar hjá Guðbergi kynver-
ur? Þar var konan, sem hugsaði
til þess með fögnuði, ef einhver
girntist sig svo að hann legði i
nauðgun. Mun það vera að fjalla
um vandamál kvenna á þjóð-
félagslegum grundvelli?
UM
ÍSL ENZKA
Greinin er hógvær en rökföst
ádeila á ýmislegt það, sem hátt
hefur borið ogxhátt ber á vegum
sálarfræðinnar.
Sjálfsagt er það almennt við-
horf, að auðvitað eigi og þurfi
sálarfræði að vera til, þ.e.
visindagreinin um tilfinningalif
og kenndalif mannsins, og leitin
að þeim lögmálum sem þar
gilda. Þau fræði liggja nærri lif-
eðlisfræðinni, en hún kann þó
engan veginn svör við öllu sem
sálarfræðin glimir við. Og þó að
hin viðurkennda og rikjandi
sálarfræði hafi oft vaðiö i villu
og svima eins og margar fleiri
visindagreinar, hefur hún ekki
unnið sér til óhelgi svo að hún
megi ekki lifi halda. Hún hefur
hlutverki að gegna. Það breytir
þvi ekki, þó að t.d. sálkönnunin
hafi lent á villigötum að ýmsu
leyti. Og um dulsálarfræði er
það að segja, að orð eins og dul-
vitund segir það beinlinis að um
sé að ræða eitthvað sem fræði-
mennirnir sjálfir vita ekki skil
á. Þeir nefndu það ekki lengi
dulvitund ef þeir þættust kunna
full skil á þvi, jafnvel þó að þeir
hugsuðu sér i bili að nafnið rétt-
lættist af þvi að vitundin væri
dulin okkur tilraunadýrum og
rannsóknarefni.
Það er auðvitað maklegt til-
efni gagnrýni, að ætla dulvitund
mannsins nánast sjálfstæðan
persónuleika eða skýra per-
sónuleika og viljalif mannsins
sem árangur ósjálfráðrar og að
mestu óvitaðrar baráttu i djúp-
um sálarlífsins, þar sem sjálfið,
yfirsjálfið og þaðið eigast við.
Eða svo að tekið sé einfaldara
dæmi má minna á það, að fyrir
30-50 árum var þvi haldið fram i
nafni sálarfræðinnar, að hættu-
legt væri fyrir andlegan þroska
og skapgerð smábarna, að gefa
þeim að drekka þegar þau
þyrsti og svengdi. Það ætti að
gerast á vissum, ákveðnum
timum. Nú segir sálarfræðin, að
með þessu hafi mörg börn verið
gerö taugaveikluð. En þó að rétt
sé og nauðsynlegt að taka öllu
með gát og gagnrýni er þaö þó
vissulega margt og merkilegt,
sem við eigum sálarfræðinni að
þakka. Hitt er ekki út i bláinn,
sem Þorsteinn bendir á, að
stundum gera niðurstööur
frægra rannsókna ekki annað en
staðfesta gamalkunn sannindi.
MENNINGU
skýrt itarlega i bók minni um
Hannes Hafstein, I. bindi bls.
178-82”.
1 stafsetningarorðabók sinni
segir Halldór Halldórsson:
„itarlega, réttara ýtarlega,
nema i merk „ágætlega”, það
er fornt or af itur”.
Nú skiptir það engu hvort
Kristján vill heldur segja að
frásögnin i sinni sé nákvæm eða
ágæt. En þar sem i henni er sú
meinlega missögn að sýslumað-
ur hafi fengið bát i Haukadal til
að fara að togaranum en ekki
frá Hrólfsnaustum sem eru yzt
á Mýramel, norðan Dýrafjarð-
ar, eins og hann vitanlega gerði,
þá var nú tækifæri til að leið-
rétta það. Sú frásögn er hvorki
nákvæm né ágæt, sem lætur
Hannes Hafstein bæta að óþörfu
35 km á landi við ferð sina um
leið og þess er þó getið, að hann
segi i bréfi til Brandesar að
hann hafi á leið sinni frá ísafirði
engu kviðið öðru en þvi, að
togarinn yrði farinn, „min en-
este Bekymring havde været,
at Skibet vilde været sejlet bort
inden vi indtraf”.
En Kristján Albertsson hefur
ekki fundið ástæðu til að leið-
rétta svona litilræði i sinni itar-
legu frásögn. Hann sleppir þvi
tækifæri.
Ævintýraleiðir
Davið Erlingsson skrifar um
ævintýrið af Kiða-Þorbirni og
Maurhildi mannætu. Þar gerir
hann samanburð á sögunni af
Maurhildi i þjóösögum Jóns
Arnasonar og rimum af Kiða-
Þorbirni eftir sr. Þorstein Jóns-
son á Dvergasteini og ræðir
skyldleika við Grimmsævintýri.
Auk þess sem gaman er að fá
fréttir af rfmunum er tilefni
þessarar greinar merkilegt um-
Þetta er ef til vill sú ritgerðin
sem bezt fellur inn I almennar
umræður liðandi stundar um
samtimabókmenntir og stöðu og
rétt kvenna.
Höfundur leggur i upphafi
tvær spurningar til grundvall-
ar:
1. Er konum lýst i samræmi
við veruleikann?
2. Beinir verkið erindi sinu tii
beggja kynja jafnt?
Siðan kemur alllöng umræða
um það, hvernig sögur eigi að
vera, og er þá stuðzt við kenn-
ingar Georges Lukacs. Jafn-
framt er vitnað i rit tveggja
kvenna um stöðu kvenna og
karlveldismunstur i frásögn.
Svo er rætt um sögu Vésteins út
frá þessum fræðum.
Mér virðist, að Helga Kress
geri strax i upphafi tvær megin-
kröfur, sem hún ætti sjálf að sjá
aö eru ósættanlegar. Hún krefst
þess, að konum sé lýst i sam-
ræmi við veruleikann. Þá er
vitanlega ekki hægt að ganga
framhjá þvi, sem hún telur al-
gilt — karlveldismunstur ræður
og mótar þjóðlifið. En hún
krefst þess að hlutur kvenna sé
jafn og hlutur karla i sögunni.
Annars beinir verkið ekki erindi
sinu til beggja kynja jafnt. Hún
krefst þess, að svona breið saga
leiði fram réttan tölfræðilegan
þverskurð þjóðfélagsins.
Hér koma mér i hug ljót orð
eins og þröngsýni og ofstæki.
Það er þröngsýni, að bók-
menntaverk beini erindi sinu
alltaf jafnt til kvenna og karla i
hlutfalli við það, að hve miklu
leyti þær segi frá körium og
konum.
Það er ofstæki að niða sögu og
höfund hennar, vegna þess að
hluti sögunnar gerist á togara,
þar sem kvenfólk kemur eðli-
lega litið við sögu beinlinis.
frásögn Fóstbræðrasögu er það
til vitnis, sem Stephan G. kvað:
En það hafa i útlöndum
islenzkir menn
af afdrifum Þormóðs að segja
— og staddir i mannraun þeir
minnast þess enn —.
Um meiðslin sin kunni hann
aðþegja,
að örina úr undinni dró hann
og orti, og brosandi dó hann.
En i sambandi við karlveldis-
munstur i fornum sögum, og að
þær séu einkum um karlmenn
og fyrir karlmenn, má minna á
það t.d„ að Guðrún Ósvifurs-
dóttir er tvimælalaust höfuðper-
sóna Laxdælasögu. Hafi Eddu-
kviðurnar átt að vera um karl-
menn einkum og sérstaklega,
lætur nærri að þær Guðrún
Gjúkadóttir og Brynhildur hafi
„stolið senunni”.
Sögu Vésteins verður að meta
út frá þvi sem hún er. Hún er
fyrst og fremst um Gunnar og
Kjartan. Mér hefur raunar
fundizt, að höfundur næði aldrei
nógu góöum tökum á Gunnari.
Hann er að verulegu leyti i
þoku, og leynd hjúpar gróða-
klæki hans. Samt er það eflaust
rétt, sem Helga Kress bendir á,
að þeir eru hvor um sig fulltrúi
sinnar lifsstefnu i lokin. Sagan
er fyrst og fremst um þaö,
hvernig Kjartan losnar undan
áhrifum Gunnars og þess valds,
sem ætlaði honum hefðbundna
framaleið yfirstéttarsona. Þar
til heyrir, að hann finni fánýti
þess skólauppeldis, sem honum
er ætlað, fánýti þess frá mann-
legu sjónarmiði. Þvi er næsta
ósanngjarnt að krefjast þess að
þessi saga dragi sérstaklega
fram þýðingu slikrar skóla-
göngu fyrir stúlkur. Og það er
fullkomið raunsæi i þvi, að það
Helga segir að konur séu
„sagðar likamlega veikari en
karlmenn”. Hún mótmælir þvi
að visu ekki, að svo kunni að
vera. Það ætti nú að vera unnt
að mæla. Það eru til kraftamæl-
ar. Og enginn bannar Helgu að
taka þátt i lyftingum eða þreyta
hryggspennu. Hún gæti boðið
Vésteini i krumlu.
Þjóðfélag okkar hefúr að visu
litið á það sem „köllun kvenna
að ganga með börn”. Þvi getur
Helga vist ekki breytt, þótt hún
fegin vildi. En þjóðfélagið ætl-
asttil að foreldrar ali börn upp.
Karlmenn eiga hægara með að
svikjast frá ábyrgð og skyldum i
þeim efnum, og sumar konur
vola yfir þvi að geta það ekki
lika, eins og launamenn væla
stundum út af þvi að þeir eiga
óhægara með að stela undan
skatti en einhverjir aðrir.
Helga segir: „Menn merkir
karlmenn og tilheyrir mennt-
unarsviðinu. Þegar aftur á móti
ekki er talin ástæða til að ganga
framhjá konum er talað um
fólk.”
Tilvitnun, sem á að sanna
þetta, er m.a. þar sem sagt er
um lækna: „Þarna eru
menntaðir menn að bjarga lifi
fólks.”
Hefði nú Vésteinn skrifað:
„Þarna er menntað fólk að
bjarga lifi manna,” eða manns-
lifum, hefði kannski mátt segja :
Lif manna — þ.e. karlmanna,
mannslif, þaðer ekki lif kvenna.
Konur eru svo fyrirlitnar i þess-
ari bók, að það er ekki talið gefa
læknisstarfinu gildi að bjarga
þeim.
Hvernig á að skrifa til að
þóknast þeim, sem les og gagn-
rýnir með sliku hugarfari?
Helga tekur upp það orðalag,
sem Kjartan hefur á hugsun
móður sinnar, að Inga sé og
hljóti alltaf að verða skrill. Þá
skoðun gerir hún að sinni og vex
ekki af. Ég hélt að skrill væri
safnheiti og þessi notkun orðsins
minnti á krakka, sem kallar
steininn grjót. En sleppum þvi.
Inga er alltof góð stúlka til að
kallast skrilmenni. Stundum
leiðist manni hrokinn svo að
maður kýs fávisa hjartahlýju og
góðvild fremur en mont og
mannfyrirlitningu, þó að gáfur
og lærdómur fylgi.
Til staðfestingar dómum sin-