Tíminn - 04.03.1976, Blaðsíða 8

Tíminn - 04.03.1976, Blaðsíða 8
Fimmtudagur 4. marz 1976. Þorsteinn Þorsteinsson á Húsafellli: Ásqrímur Jónsson málari - Asgrimur Jónsson fimmtán ára á Eyrarbakka. Asgrimur fæddist á Suö- ur-RUtsstaöakoti i Flóa 4. marz 1876. Foreldrar hans voru Jón Guðnason, góðkunnur sómamaö- ur, og Guölaug Gisladóttir. Hun var söngelsk kona sem Asgrimur taldi aö heföi verið mjög lik sér og úr þeirri ætt heföi hann fengiö listagáfuna i arf. Asgrimur var elztur 7 barna, en 5 þeirra komust til fullorðinsald- urs. Yngstur barnanna var Jón, málarameistari i Reykjavik og kunnur tómstundamálari og sómamaður. Fjórtán ára fór Asgrlmur alfar- inn að heiman til að vinna fyrir sér. Fyrst vann hann á Eyrar- bakka hjá Nielsen kaupmanni. Þegar hann fór þaðan réðist hann á skútu og stundaði sjómennsku á skútum I þrjár vertiöir. Tvö ár var hann á Bildudal hjá Pétri Thorsteinssyni. Hvar sem hann dvaldist á þess- um árum var hann sifellt aö reyna að búa til listaverk. Þegar hann var barn i heimahiísum geröi hann likan af Hróarsholts- klettum meö bænum og kirkjunni. Einnig málaði hann mynd af Hekiu meö taublákku og krit. AEyrarbakka hreif hann fólkið svo mikið meö myndum sinum, að kona Nielsens kaupmanns fór með mynd eftir hann til Reykja- vfkur til að sýna hana mönnum er höfðu vit á list. Þeir áttu að segja til um það hvort þessi ung- lingur væri ekki efni I listamann. Myndin var máluð eftir Krists- likneski, og þeir sem áttu að dæma þóttustekki geta séð það af þvi að þetta var eftirmynd. Þegar Asgrimur var á Bildudal vann hann fyrst I stað við upp- skipun á salti og kolum o.fl., en þegar það fór að kvisast að hann væri að föndra við listmálun var hann fenginn til að mála hús og skip, og um vetrartima var hann heimiliskennari á Blldudal. Börn hjónanna, Péturs og Ásthildar keyptu eftir hann myndir, en I þeirra hópi var Guðmundur Thor- steinsson, sem slðar varð dáður listmálari. Rúmlega tvltugur eða I árs- byrjun 1897 fór Asgrimur til Danmerkur til að læra málara- list. Hann fór án þess að njóta styrks frá neinum, bg I Kaup- mannahöfn vann hann fyrir sér með því að mála húsgögn á verk- stæði i þrjú ár en sótti kennslu i myndlist á kvöldin. í Akademi- una komst hann haustið 1899 og var þar I þrjú ár, en féll ekki vel að vera þar. 1902—1907 var hann i Danmörku á vetrum en ferðaðist um Island á sumrin og málaði. A þeim árum veitti Alþingi honum nokkurn styrk og 1908 fékk hann enn rlkisstyrk til Italiufarar og dvaldist hann ár á Itallu. í tæp 50 ár eftir þetta, starfaði hann að list sinni og allan þann tima var hann meðal virtustu listamanna þjóðarinnar og hefur aldrei fallið neitt ský á orðstir hans, og aldrei hefur hann notið meiri aðdáunar en nú þegar hann hefur legið 18 ár I gröf sinni. Það var mikið lán fyrir þjóðina að Asgrimur safnaði af kostgæfni fjölda af myndum eftir sig og arf- leiddi þjóðina af þeim ásamt öll- um sfnum eignum. Þessar mynd- ir eru nú varðveittar i hUsi As- grlms við Bergsstaðastræti, og hefur Asgrimssafn verið undir myndarlegri stjórn frænku hans, Bjarnveigar Bjarnadóttur. Tómas skáld Guðmundsson skráði minnirigar Asgrims og birtust þær i bókinni „Myndir og minningar" hjá Almenna bókafé- laginu 1956. Einnig samdi Gunn- laugur Scheving listaálari for- rnála að listaverkabók með myndum eftir Asgrim, sem var gefin út af Helgafelli 1949. Ég kynntist Asgrimi þegar ég var ungur á árunum 1930—1950. A þvi timabili dvaldist hann á Húsafelli á hverju sumri þegar hann hafði heilsu til. Hann var hrokalaus maður sem virtist lita á alla kunningja sína sem jafn- ingja, en viðkvæmur og næmur gagnvart ókunnugum og gekk oft hjá þeim nokkuð reigður með þungum svip. Við suma var hann fljóttekinn og ræðinn viö fyrstu sýn. Við aðra var hann eins og lokuð bók og vildi ekki koma ná- lægt þeim. Hann var óspar á að tala um hugðarefni sin við heimilisfólkið, jafnt börn sem fullorðna. Ahugaefni hans voru fyrst og fremst listir, ekki siður hljómlistenmyndlist. Um tima á Hafnarárunum var hann að hugsa um að gera hljómlist að ævistarfi og var búinn að kaupa sér fiðlu. Hann lék þó aldrei á hana, en lærði hins vegar að leika á orgel og pianó. Önnur hugðarefni hans voru einkum saga, bæði mannkyns- saga, tslandssaga og þjóðsögur. Fáir á heimiiinu voru ósnortnir af þessum brennandi áhuga á listum og enginn var ósnortinn af per- sónuleika þessa örláta og góða manns. Þorsteinn, faðir minn, skrifaði um hann I Lesbók Morgunblaðsins 11. mai 1958 og segir þar i lokin: „Asgrimur Jdnsson er i öllu einn hinn mesti persónuleiki og ágætismaöur sem ég hef kynnzt." Liklega má flokka I þrennt það sem Ásgrlmur taldi vera undir- stöðu listarinnar, eftir þvi sem hann kenndi heimilisfólkinu á Húsafelli. Það fyrsta var tæknin og þekkingin, annað var virðingin fyrir listinni og þriðja var að listamaður yrði að vera i „stemmningu" til að geta gert íistaverk. Hann hafði með sér i sumar- dvölina málverkabækur og eftir- myndir af listaverkum gömlu snillinganna. Einu sinni komum við að honum á rigningardegi þar sem hann var að gera eftirmynd af mynd eftir Renoir. Ekki sagði hann að sannur listamaður þyrfti að óttast að sökkva sér þannig niður i verk annarra. Það væri tæknin sem væri hægt að læra með þvi að gera „kópiur". Hann talaði um það eins og fráleitan hlút, að menn gætu málað vel án mikillar þekkingar og þekking gömlu meistaranna var honum eilift aödáunarefni. Oft heyrði ég hann harma örlög mynda Turn- ers, Englendingsins, sem timdi ekki að vanda myndir sinar svo að þær eru aö verða ónýtar. Góð- ar myndir eiga að batna með aldrinum og þá verður allt i þeim að vera vandað og gert af þekk- Þorvaldur Skúlason og Asgrimur. ingu. Hann sagðist mála fimm sinnum i hverja mynd að minnsta kosti þegar heim kæmi á haustin til að þær yrðu sem vandaðastar og endingarbeztar. Sffellt var hann að dást að þekkingu og tækni tónsnilling- anna. Hann hafði með sér upp- trekktan grammófón og nokkur tónverk gamalla meistara. Þetta spilaði hann fyrir heimilisfólkið og sat hljóður og hatiðlegur og hlustaði. Virðing hans fyrir listum var honum oft umræðuefni. List var eitthvað frábært og mikið. Miklir listamenn voru hinir sönnu af- reksmenn. Islenzkir samtiða listamenn nutu fyllstu virðingar hans. Fúskarar án þekkingar og hugljómunar voru hins vegar aumkunarverðir. Þeir voru glansmyndasmiðir eða hávaða- framleiðendur sem meiddu augu og eyru. Jón Þorleifsson listmálari var eitt sinn staddur á Húsafelli. Þá barsteinhvermálarii tal sem As- grlmur hafði dæmt hart. „Hann getur verið góður fyrir þvi," sagði Jón, „Asgrimur getur verið einstrengingslegur eins og mál- arar eru yfirleitt." Aldrei lýsti Ásgrimur „stemmningunni" en talaði hins vegaroft um hana. Það kom fyrir að hann kæmi heini allur i upp- námi og sagði þá frá eitthvað á þessa leið: „Ég var að mála og var kominn i stemmningu. Þá komN.N.ogfóraðhorfaá mig og tala við mig. Ég komst úr stemmningunni og gat ekki malað meir." Allir á heimilinu forðuðust að trufla Asgrfm þar sem hann var að mála. Þegar hann kom heim að loknu dagsverki með myndina um öxl var hann þungbúinn á svipinn og enginn vildi trufla hann eða stöðva. Krakkarnir reyndu þó að vera þannig að þeir sæju myndina og þeim fannst hún alltaf ákaf- lega falleg. Eftir nokkra hvlld eftir hugljómun dagsins og erfiði hafði Ásgrimur skipt um gervi. Hann kom að borða og lék við hvem sinn fingur og fræddi fólkið um listir eða sögu, eða gekk út á hlað og stóð þar lengi og horfði á litbrigði náttúrunnar og Utskýrði fyrir heimilisfólkinu hvað hann sæi, og það var miklu meira en hinir sáu. Slæmt finnst mér nú að hafa aldrei yfirheyrt hann meira um þetta ástand' sem hann kallaði stemmningu. Var þetta aðeins vinnugleði við flókið og vanda- samt starf eða var hún eins og eitthvert afl sem kom yfir hann ogstýrði höndunum eins og annar góður málari sagði: „Mér finnst stundum eins og gamíir spænskir snillingar standi hjá mér og stýri penslinum!" Okkur skildist á As- grími að stemmningin væri eitt- hvað afskaplega mikið og merki- legt. En Asgrimur kenndi það sem raunar erkunnugt, að i öllum listaverkum er „stemmning" og það er hUn sem fyrst og fremst gerir verkið að list. 1 myndum Asgrims er „stemmningin" sem hann talaði um en lýsti aldrei. Hann þurfti þess i rauninni ekki. Myndirnar sjálfar lýsa henni. Bjarnveig Bjarnadóttir, Asgrímur Jónsson, Herdis Jónasdóttir og Guðlaug Jónsdóttir við iegstein séra Snorra á Húsafelli 1944.

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.