Tíminn - 24.12.1977, Síða 12

’&KHBOBMm
12
Laugardagur 24. desember 1977

\
Ekki er hægt aö segja aö þaö sé
nýmæli sem ég ætla aö voga mér
aö bjóöa ykkur. baö er mál, sem
hefur veriö meira og minna á
dagskrá siðan á 17. öld, og fjöld-
inn af okkar fróöustu mönnum
lagt þar orö i belg. En engin
niöurstaða hefur fengizt ennþá.
Þó er þetta, sem vonlegt er, mál,
sem allir íslendingar fylgjast
með. Þaö er veriö aö bollaleggja
um það, hvernig hún hafi orðið til,
bókin, sem er sii vinsælasta, sem
gefin hefur veriö út á Islandi og
jafnvel viöar. Um þaö er enginn
ágreiningur, aö bók sú er lista-
verk á heimsmælikvarða. Þá
hefur hún veitt íslendingum fleiri
ánægjustundir en nokkur önnur
bók frá öndveröu.
Ég hef gert þaö meö vilja aö
nefna ekki nafn á bókinni, svo aö
fólk geti ráöiö þá gátu, hvað þessi
forláta bók heitir. Samt er nú bezt
til vonar og vara aö nefna nafniö.,
Hún heitirNjálssaga og fyrsta til-
gátan um höfund hennar kom
fram á 17. öld. Var þá taliö, að
Sæmundur fróöi i Odda heföi
skrifað hana.
Snemma i sumar birtist grein í
blaðinu Þjóöólfi á Selfossi, sem
haföi þessa fyrirsögn: „Sæmund-
ur fróöi frumhöfundur Njálu”.
Þar meö var hringnum lokaö og
sama manni kennd Njála, bæöi
fyrst og nú siðast. Sá, sem grein
þessa skrifaöi, er Helgi Hannes-
son, þekktur Rangæingur. Meöal
annars segir hann á þessa leið:
„Njálssaga er, aö minu mati,
merkilegust allra bóka, sem rit-
aðar hafa veriö af Rangæingi eöa
um Rangæinga. Hún er elzt, og
hún er snjöllust og segir frá af-
burðafólki íornrar tiöar. Hún er
eiginlega heilög ritning okkar
Rangæinga. Þetta ætti aö liggja i
augum uppi. Þó lá viö, aö ég lyki
ævi, án þess að glöggva mig á
þessum sannleika”.
Það, sem hér er sagt, get ég al-
veg tekiö undir meö nafna minum
og hef skrifað um þaö, aö frum-
heimildin aö Njálu er auövitaö frá
Odda komin. Við vitum, aö Sæ-
mundur læröi bókagerö, ásamt
ööru fleira, suöur i Frakklandi.
Þaö má þvi alveg geta nærri,
hvort ekki hefur komizt I tal og
jafnvel á bók þeir atburöir, sem
geröust i Rangárþingi á söguöld.
Til dæmis saga Njáls, Gunnars,
Brennu-Flosa og Sviöu-Kára. Til
þess að leggja á þetta smiðshögg-
ib er þaö, aö Rangæingar höföu
góöan mann á bitanum i Oðda. Ég
er nú ekki i neinum efa um þaö,
aö strákpattinn, sem þeir tóku i
fóstur vestan úr Dölum og var af
Egilsætt, hafi borgað þeim eftir-
minnilega fósturlaunin.
Snorri Sturluson er af öllum
viöurkenndur einn mesti snilling-
ur heimsbókmenntanna á þeim
tima ogjafnvel alltaf.Umþaö eru
allir sammála. Hann hefur gert
fleira fyrir Jón Loftsson, fóstra
sinn, en skrifa um forfeður Jóns,
Noregskonungana. Liggur þaö
ekki eins nærri, aö hann hafi not-
aö snilli sina til þess að rita um
æskustöðvar sinar i Rangár-
þingi? Að þvi kem ég siðar.
Margir nafnfrægir fræðimenn
ýmissa þjóða hafa ritað margar
bækur um Njálurannsóknirsinar.
Einn þeirra, Einar Ólafur Sveins-
son, hefur skrifaö um Njálu
nokkrar bækur og er mestur af
spekingum okkar i þeim fræðum.
Hann hefur bréf upp á þaö. Arið
1940 kom út bók eftir hann un»
Sturlungaöldina, sem ber þennan
undirtitil: Drög um islenzka
menningu á þrettándu öld. 1 þess-
ari bók er auðvitað margt vitur-
lega sagt um þetta /furðulega
timabil i okkar sögu, þegar ís-
lendingar glutruðu niður sjálf-
stæði sinu. Það verður aldrei af
þessari öld skafið, að hún er gull-
j öld islenzkra bókmennta. Ég hef
j verið svo einfaldur að halda, að
það vantaöi æði mikið I menningu
I hans lifa áfram, flest breytist, en
1 sumt deyr. Hinn mikli andans
| kraftur frá þeim tima sést á þvi,
nið um 1290 ritar einhver ókunnur
nillingurNjálssögu, sem vist ber
merki sins tima, en heldur þó enn
sinni fornu snilld. Svipur
inn er einkennilega margbreytt-
ur. Hann minnir á litadýrö haust-
skógarins”.
Þá hafa menn þaö, og þetta
hefur lengi verið nokkurs konar
guðspjall allra fræöimanna i
þessu landi: Óþekktur snillingur
hefur skrifaö Njálu. Þetta væri nú
fyrirgefanlegt, ef viö hefðum
enga höfuðsnillinga átt á 13. öld,
en þaö er eitthvað annaö, þvi aö
allir eru viö á sama máli um þaö,
að þá voru hér snillingar á heims-
mælikvarða.
Ég hef I áratugi brotið um þaö
heilann, hvernig Njála er tilkom-
in og er alveg sannfærður um
hvernig þaö var. Nú er hægt að
sanna það, aö ekki var lokið við
aö rita Njálu fyrr en um 1280-1290,
og er þá bezt, að ég nefni þann
snillinginn, sem ég held, að hafi
lagt siöustu hönd aö þessu snilld-
arverki. Hann hét Sturla Þórðar-
son, og er nú bezt mönn—-m til
glöggvunar að rifja upp smáþátt
úr ævi hans. ■
Sturla Þóröarson er átta ár bú-
settur I Noregi og hafði þar sér
við hlið Helgu, konu sina, og báða
nauðulega undan. Frá þessu er
sagt i Njálu á þann hátt, aö þaö er
eitt af perlum islenzkra bók-
mennta. Viöurkénna sagnfræö-
ingar.aöNjála sé frumheimild að
sögu Þorsteins Siöu-Hallssonar?
Látum svo útrætt um snillinginn,
sem lagði siöustu hönd á Njálu
um 1280.
En nú er bezt að vlkja málinu
beint aö höfuðsnillingnum sjálf-
um, Snorra Sturlusyni. Þegar ég
var aö brjóta heilann um höfund-
inn fyrir um fjórum áratugum,
varö mér fyrst aö hugsa til þess,
hvort þessi mesti töframaður is-
lenzkrar tungu og tvimælalaust
bezti kennari á islenzku, sem við
höfum átt fram á þennan dag,
hefði veriö svo léttstigur, aö hann
skildi engin spor eftir sig bókina
til enda. Þá kom upp I mér smal-
inn, sem gerir meira en aö lita i
kringum sig. Hann litur lika niöur
fyrir tærnar til þess aö gæta að
sporum, og eftir þeirri leið hefur
mörg kindin fundizt.
Þess er þá fyrst aö gæta, hvern-
ig höfundur kynnir sögumennina.
Það var fyrsta sporið, sem ég
fann. Ég vona, að engum leiöist
þegar ég rek þau spor úr Njálu,
fyrir, aö bærsá sé vestur I Dölum,
þvl aö þar vorum viö slöast stadd-
ir. Hvernig má þaö vera, aö höf-
undi fatist svona hrapallega frá-
sagnargáfan, þegar hann víkur
sögunnifyrstl Borgarfjörðinn? Á
þessu er til aðeins ein skýring.
Þaö er islenzk málvenja aö nafn-
greina ekki sveitina, þegar bær-
inn er i nágrenninu. Nú ti’um viö
nefnilega komin i örskotshelgi viö
höfund Njálu. Varmilækur er að
kalla næsti bær viö Reykholt, þar
sem ég held, að Njála hafi veriö
skrifuö um 1230. Næst skulum viö
athuga, hvernig höfundur Njálu
miöar áttir. Hann segir: Vestur i
Dali, austurá Rangárvelli og suö-
ur I Engey og Laugarnes. Þaö
þarf engan sagnfræöing til þess
að sjá, hvar þessi maöur á heima,
sem skrifar svo. Annaö er ein-
kennilegt, aö hann nefnir alltaf i
sömu andráEngey og Laugarnes.
Höfundi Njálu hefur verið tamt aö
nefna þessi tvö staöarnöfn sam-
an. En bæöi Engey og Laugarnes
voru i eigu Snorra Sturlusonar.
Ég hef nú vogað mér að staö-
setja höfund Njálu i Reykholti og
er raunar alltaf að finna fleiri og
fleiri sannanir fyrir þvi máli. Ég
ir þaö, ,aö Snorri hafi skrifað-
Njálu? Hún er þó fyrsta sagan 1
handritinu. Hitt er ekki hægt aö
draga i efa, aö báöar sögurnar
erui höndum Sturlunga laust eftir
1300. ^
1 Mööruvallabók lýkur Njáls-
sögu svo: „Lýk ég hér Brennu-
Njálssögu”. Sagnfræöingar
hampa þessari setningu, en eng-
um dettur i hug sá einfaldi sann-
leiki, aö þessi setning sannar hver
hefur skrifaö Njálu. Þaö er eng-
inn, sem hefur nefnt Njál þetta
nema Snorri Sturluson. Þaö er á
móti allri venju aö nefna Njál
þetta. Njáll brenndi engan, og i
Landnámu er hann nefndur Njáll,
sem inni var brenndur. En við
vitum, aö Snorri nefndi hann
þetta, þvi að i Snorra-Eddu er
visa, sem hefur þessa yfirskrift:
„Eins og Brennu-Njáll kvað”.
Nú hefur þvi verið slegið föstu,
að Snorri hafi skrifað Egils sögu
Skallagrimssonar, og við það hef
ég ekkert að athuga. En mér
finnst, að ég hafi komið með eins
sterkar likur fyrir þvi, aö hann
hafi einnig skrifað Njálu. Þá
vaknar þessi spurning: Er nokk-
uö, sem er hliöstætt i þessum sög-
Helgi Haraldsson:
ORÐ í BELG
sonu, Á þessum árum skrifar
hann Hákonarsögu gamla sögu
Magnúsar lagabætis og siöast
lögbókina Járnsiöu. Þessiþáttur i
ævi Sturlu Þóröarsonar er likari
ævintýri en veruleika. Hann var
hrakinn frá Islandi 1263, og er þá
49 ára gamall og I fullkominni ó-
náö hjá Magnúsi konungi, sem
ekki tekur einu sinni undir kveðju
hans, þegar hann heilsar honum.
Þá eru þaö andlegu yfirburöirnir
eins og oftar, sem bjarga Islend-
ingnum. Fyrst tröllkonusagan,
sem hann segir hirömönnunum,
svo kvæöin um konungana Magn-
úsog Hákon, sem konungur sagöi
um: — Þaö hygg ég, aö þú kveöir
betur en páfinn.
Eftir átta ár kemur hann heim
sem lögmaöur konungs yfir öllu
landinu, æösti embættismaöur
konungs. Þarna kemur skýringin
á allri lögfræöinni i Njálu, sem
mörgum hefur þótt furðuleg. En
þarna er lögmaöurinn sjálfur aö
kenna, hvernig á aö sækja og
verja mál. Ég fæ ekki betur séö
en þetta sé alveg pottþétt sönnun
á þaö, að Sturla hafi hér um f jall-
að. Þarna er skotið inn lögum,
sem ekki eru þekkt fyrr en Járn-
3iöa kemur til sögunnar. Nú er
eyfilegt aö spyrja: Hver er svo
kunnugur nýju lögbókinni annar
en Sturla? Fræðimönnum hefur
ekki dottið þetta i hug. Svo þeim
dettur ekki heldur Snorri i hug
sem höfundur Njálu. Nú féll
Snorri Sturlusonóvæntfrá, og eru
likur til þess, að hann hafi ekki
verið búinn að ljúka við Njálu, og
svo hefur frændi hans og læri-
sveinn, Sturla Þórðarson, tekið
viö og fellt inn i Kristnisöguna,
sem viö vitum, aö hann hefur rit-
að, þvi að hún er aftan við Land-
námu I Sturlubók. Hverer liklegri
að gera þetta en höfundurinn
Isiandi getað skrifað eins
þeirra hefur Sturla getað aflað
sér I Noregi og þótt það viðeig-
andi að láta söguna koma aftan
við Njálu, af þvi að þar féllu
fimmtán brennumenn og Þor-
steinn Siðu-Hallsson komst
Helgi Haraldsson.
sem byrja svo: Mörður hét mað-
ur, er kallaður var gigja. Hann
bjóaö Velli á Rangárvöllum. Sög-
unni vikur til Breiöafjaröardala.
Maður er nefndur Höskuldur.
Hann var Dala-Kollsson.
Höskuldur bjó á Höskuldsstöðum
I Laxárdal. Hrútur hét bróðir
hans. Hann bjó á Hrútsstöðum.
Þetta er fyrsti þátturinn. Seinna
segir: Maður er nefndur Þorvald-
ur. Hann var Ósvifursson. Hann
bjó út á Meðalfellsströndinni und-
irFelli. Og litlu siðar segir hann:
Maður er nefndur Svanur. Hann
bjó i Bjarnarfirði á bæ þeim, er
heitir á Svanshóli. Það er norður
frá Steingrimsfirði.
Fra m að þes su eru allir menn,
sem koraa vi 5 sögi a, rækilega
færðii • til st; aðai r og sv eitar. Meira
norðu *g]a ; ova y taki? er saGour
eftir: nar. ur \ i Þórarinn
Þórar inn v ar stórvi
Hann bjó Varm; alæk. Ekki
meira l um þ að. Hvern ig stendur á
þvi, að höfundur nefnir ekki, að
Varmilækureri Borgarfirði. Eins
og orðum er hagaö er alit útlit
er ekkert að tina þaö allt hér upp,
en þó ætla ég aö koma hér meö
eitt. Eitt frægasta handritiö okk-
ar, sem nú er nýkomiö heim i
Árnagarð, heitir Mööruvallabók.
Hún er eitt af elztu handritunum,
ogþar eru margar íslendingasög-
urritaöar. Fyrsta sagan er Njála
og næst kemur Egilssaga Skalla-
grlmssonar. Mér er sagt af fræöi-
mönnum, aö þarna séu beztu
handritin aö þessum sögum báö-
um, sem haldizt hafa óbrengluð
fram á þennan dag. Á milli Njálu
og Eglu er eyöa I handritinu. A
hana voru ritaðar tvær linur, sem
voruólæsilegar meö öllu, og töldu
menn þærlittmerkilegar.Dr. Jón
Helgason i Arnasafni fór aö rýna
I þessar linur með nýrri ljóstækni
og gat lesiö þær. Þá kom á dag-
inn, aö þær voru ekki eins ó-
merkilegar og menn höföu haldið.
Þar stóð þetta: „Láttu rita hér
við Gauks sögu Trandilssonar.
Mérersagt, að herra Grimur eigi
hana”. Jón Helgason segir, að
þarna sjáist það svart á hvítu, að
Gauks saga var til, en illu heilli
var hún aldrei skrifuð i eyöuna.
En hver var hann, þessi herra
Grimur, sem átti hana? Það vill
svo veltil.að við vitum þaö. Hann
er herra Grimur i Stafholti i
Borgarfirði, einn af Sturlungum,
niðji Ólafs hvitaskálds. Dr. Jón
Helgason segir enn fremur, hvar
þessi orð hafa verið skrifuð. Auð-
vitað er það i grennd við Stafholt,
þegar aðeins er tekið svo til orða,
en ekki nánar: — herra Grimur á
hana. Eðlilega kemur manni
fyrst i hug Reykholt. En hver býr
þá á þeim fræga stað? Þaö eru
lika Sturlungar, niðjar Helgu, ai-
systur Snorra Sturlusonar. Þar
með er lika hægt að ákveöa aldur
skinnbókarinnar, þvi að Grimur
var herraðúr 1313 og dó 1330, svo
Jóni Helgasyni, og það held ég
muni reynast erfitt að véfengja^
verðúr þá ekki lika að telja,
að það renni einnig stoðum und-
um, sem minnir á sama höfund?
Sumir halda þvi fram, aö þær séu
óllkar og geti ekki veriö eftir
sama höfund.Satt er þaö, efniö er
ólikt, sem von er, þar sem Egils-
saga gerist mest i Noregi og fyrir
vestan haf. Þó má nefna hliðstæð-
ur i þessum bókum. Hvaö segja
menn til dæmis um róg Hildiriö-
arsona i Egilssögu og róg Maröar
Valgarðssonar i Njálu. Ég man
ekki eftir öðrum hliðstæðum i
fomsögunum. Skritin eru tildrög-
in til þess, sem verða vill. Vilja
menn hugleiða þaö, ef Hildiriöar-
synir heföu ekki rægt Þórólf
dauðarógi og bróöir hans, Skalla-
grimur, hefði búiö búi sinu i Nor-
egi til æviloka, þá ættum viö
hvorki Egil né Snorra, og hvorki
Egilssaga né Njála hefðu veriö
skrifaöar.
En þaö er fleira likt i þessum
bókum. Áriö 1973 kom út bók eftir
Arnór Sigurjónsson, sem heitir
„Frá árdögum islenskrar þjóð-
ar”. Þar birtist ljómandi
skemmtileg grein um Brjánsbar-
daga, og þá sérstaklega um Darr-
aöarljóðin, sem hvergi eru til
nema i Njálu. Það kemur nefni-
lega upp úr kafinu, að Höfuðlausn
Egils og Darraðarljóöin em, að
dómi Arnórs, alveg furðulega lik.
Um það segir hann svo i bók
sinni: „Darraðarljóðin minna
furöulega á Höfuðlausn Egils
Skallagrimssonar. Skáldlegu
kenninguna að nefna orrustu vef
Darraðar, er hvergi að finna i
fornu, islenzku máli nema i
Höfuðlausn Egils, og svo er hún i
Darraðarljóðum, sem hin skáld-
lega imynd orrústunnar miklu,
sem fyrir höndum er, Brjánsbar-
daga. Skyldleikikvæðanna er svo
mikili, að vel má láta sér finnast,
að bæðbkvæðin séu úr sama afli”.
úr sam a aflinum í Reykholti?
A einum stað i Njálu er þessi
póstur: „Bróðir Vaigarðs hins
gráa var Ulfur aurgoði, er Odda-
verjar eru frá komnir. Oifur aur-
goði var faðir Svarts, föður Loð-
mundar, föður Sigfúss, föður Sæ-
mundar hins fróða, en frá Val-