Tíminn - 16.11.1980, Síða 7

Sunnudagur 16. nóvember 1980.
7
Þórarinn Þórarinsson:
Vexti verður að lækka
og tryggja atvinnuöryggi
Vaxtahækkun
Eitt af þvf, sem siöasta vinstri
stjórn gerði, var aö rétta hlut
sparifjáreigenda meö hækkun
vaxta. Alþýöuflokkurinn má
eiga þaö, aö hann haföi vissa
forustu um þessa leiöréttingu.
Framsóknarflokkurinn og Al-
þýðubandalagiö höfðu einnig
fullan skilning á réttmæti
hennar. Þaö geröi Sjálfstæðis-
flokkurinn lika. Hann lagði
blessun sina yfir hana, þótt
hann væri i stjórnarandstööu.
Vaxtahækkunin hlaut hins
vegar aö draga dilk á eftir sér.
Sá atvinnurekandi, sem ekki
telur rekstur sinn vera að slig-
ast vegna háu vaxtanna, er
undantekning. Þaö má heita
samhljóða álit þeirra, aö vaxta-
byrðin sé oröin atvinnurekstrin-
um um megn.
Þetta er ekki ofmælt. Fyrir-
sjáanlegt er aö mörg atvinnu-
fyrirtæki muni draga saman
seglin, eða jafnvel hreinlega
gefast upp, ef vaxtabyrbin helzt
óbreytt, hvað þá heldur, ef hún
eykst. I kjölfar þess kæmi at-
vinnuleysi, sem fljótlega gæti
orðið tilfinnanlegt.
Atvinnurekendur eru engan
veginn þeir einu, sem hafa
ástæðu til að kvarta undan háu
vöxtunum. Háu vextirnir leggj-
ast enn þyngra á margar efna-
litlar fjölskyldur eða einstakl-
inga, sem eru aö reyna aö eign-
ast þak yfir höfuðið. Yfir fjöl-
mörgum þeirra vofir að missa
ibúð sina, ef engin lækkun
veröur á vöxtunum.
Það gæti veriö þrautalending-
in hjá þessum aöilum að reyna
að knýja fram kauphækkun i
þeirri von, aö fá þannig tekjur
til að vega á móti vöxtunum.
Það yrði hins vegar skamm-
góður vermir, þvi að aukin
verðbólga fylgdi strax á eftir.
Engin einföld
lausn
Vaxtamálin skapa orðib slikt
efnahagslegt öngþveiti, að þing
og rikisstjórn mega ekki láta
þessi mál afskiptalaus lengur.
Væntanlegt Alþýðusambands-
þing verður einnig að láta þetta
mál taka til sin.
Þetta er hins vegar ekki neitt
einfalt mál. Það verður ekki
leyst með þvi einu, að bankarnir
lækki vextina.
Með þvi væri framið hið herfi-
legasta ranglæti. Þá væri reynt
að leggja herkostnaðinn við
verðbólguna einhliða á spari-
fjáreigendur. Þeir þeirra, sem
eitthvaögætu, myndu þá fara að
braska eins og aðrir og ávaxta
fjármuni sina á þann hátt.
Aukið fjör myndi færast i verð-
bólguna.
Bankarnir myndu fljótlega
tæmast. Þar væri ekkert lánsfé
að fá. Atvinnureksturinn yrði
helzt að reyna að afla sér
rekstrarfjár með þvi að bjóða i
þaö á svokölluöum frjálsum
markaði, eins og gert var ráð
fyrir i leiftursóknarstefnu Sjálf-
stæðisflokksins.
Ekki myndu vextirnir lækka
við þaö. Þeir myndu stórhækka,
jafnvel tvöfaldast. Fá fyrirtæki
myndu standast slika sam-
keppni. Þá yrði atvinnuleysið
óbærilegt.
Raunhæf
leið
Raunhæf leið til að lækka
vextina er ekki nema ein. Hún
er fólgin i þvi að ráðast gegn
verðbólgunni. Það strið verður
að heyja gegn öllum þáttum
hennar. Það læknar engin mein
að snúast aðeins gegn einum
þeirra, vöxtunum.
Það verður að ná til fiskverös
og búvöruverös og dýrtiðarbóta
á laun. Það verður að ná til fjár-
festingar opinberra aðila, fyrir-
tækja og einstaklinga. Það
verður að stefna aö þvi með
samræmdum aðgerðum aö
draga úr vaxtarhraöa verðbólg-
unnar og reyna i áföngum að
koma henni i svipað horf og er i
þeim löndum, þar sem islenzkar
útflutningsvörur eru seldar.
Annars höldum við ekki til
lengdar hlut okkar i samkeppn-
inni þar.
Þeir, sem ræða um að raun-
verulega sé hægt að lækka vexti
á annan hátt en þennan, eru
óábyrgir glamrarar. Þeir eru að
reyna aö afla sér fylgis með
yfirboðum, sem þeir að ekki fá
staðizt. Þeir starfa i þjónustu
verðbólgunnar, enda ýmist
verðbólgubraskarar eða póli-
tiskir trúðar. Þjóðin má ekki ljá
þeim eyra. Þá fer illa.f
Fall Carters
Það mætti vera lærdómsrikt
fyrir islenzka stjórnmálamenn,
aö daginn eftir að Carter beið
ósigur i forsetakosningunum,
átti hann viðræður við nokkra
fréttamenn og snerust þær eðli-
lega mest um kosningaúrslitin
og orsakir þeirra.
B®ði Carter og fréttamennirnir
nefndu ýmsar ástæður, sem
hefðu valdið ósigri hans. Meðal
annars bar gislamálið á góma.
„Auðvitað átti gislamálið sinn
þátt i þessu”, sagði Carter, ,,en
ég get ekki sagt hvort það skipti
meira máli en háir vextir”.
Stóraukin verðbólga i Banda-
rikjunum i stjórnartiö Carters
átti mikinn þátt i ósigri hans.
Sennilega hafa vextirnir verið
sá þáttur verðbólgunnar, sem
hefur valdið mestri óánægju,
enda mörgum miklu tilfinnan-
legri en hækkanir á vöruverði.
Hækkun vaxtanna hafði átt
þátt i þvi að leggja mörg at-
vinnufyrirtæki að velli, ekki sizt
þau smærri. Hækkun vaxtanna
hvildi þungt á öllum þeim, sem
ráðizt höfðu i ibúðakaup og
höfðu þurft að taka ian i þeim
tilgangi.
Þannig mætti rekja þetta
áfram.
Það vill oft verða, að menn
kenna þeim, sem völdin hafa,
um þaö, sem miður fer. Háu
vextirnir voru skrifaðir á reikn-
ing Carters að sumu leyti rétti-
lega, en að öðru leyti ranglega,
þvi að verðbólgan stafaði að
verulegu leyti af óviðráðanleg-
um orsökum, t.d. oliuverðs-
hækkuninni.
Vandi
atvinnu-
rekenda
Til viðbótar vaxtabyrðunum
þurfa atvinnurekendur að horf-
ast i augu viö það um næstu
mánaöamót, að þeir verða að
greiöa um 20-25% hærri laun en
um mánabamótin siöustu. Sum-
part stafar þetta af nýju kjara-
sámningunum og sumpart af
verðbótum, sem þá koma til
sögunnar samkvæmt visitölu-
kerfinu.
Þeir atvinnurekendur munu
margir, sem sjá nú illa fram úr
þvi, hvernig þeir eiga að leysa
þennan vandann.
Yfirleitt er ekki um það að
ræða, að fyrirtækin hafi eigið fé,
sem hægt er að gripa til i
skyndi. Sé um eitthvert eigið fé
að ræða, hefur það þegar verið
bundið i rekstrinum. Um stór-
aukin lán hjá bönkum og spari-
sjóðum er vart hægt að ræða,
þar sem þessar stofnanir þurfa
aö stefna að þvi aö draga úr út-
lánum.
Vonandi leysist þessi vandi þó
með einhverjum hætti hjá fyrir-
tækjunum i þetta sinn. En hvað
lengi geta þau risið undir auk-
inni skuldasöfnun og sivaxandi
vaxtabyrði?
Hér er vissulega ekki um
vanda atvinnurekenda einna að
ræða. Ef grundvöllur atvinnu-
rekstrarins brestur og atvinnu-
fyrirtækin stöövast, mun það
öðrum fremur bitna á starfs-
mönnunum, sem missa atvinn-
una.
Þessi vandi stafar ekki af þvi,
nema þá aö litlu leyti, að laun-
þegar hafi knúiö fram óeðlilega
miklar kauphækkanir. Kröfur
þeirra hafa sjaldan verið hóf-
samari, þegar á allt er litið.
Þetta iskyggilega útlit stafar
ekki heldur af þvi, að núverandi
rikisstjórn hafi haldiö verr á
málum en fyrirrennarar
hennar.
Stöðvun
eftir ára-
mótin?
Efnahagsvandinn stafar af
þvi, að verðbólgan er i tvo ára-
tugi búin að vera miklu meiri
hérlendis en i nokkru nágranna-
landi okkar, og að ekki er hægt
að halda þannig áfram enda-
laust. Fyrr eða siöar hlaut
stöðvun að koma, ef ekkert
nægilega róttækt væri gert.
Þessi stöðvun blasir nú við
okkur upp úr næstu áramótum,
ef ekki verður gripið til róttækra
aðgerða.
Ef til vill væri hægt að fresta
stöðvuninni um stundarsakir
meö nýjum stórfelldum gengis-
fellingum, en eins og komið er
veröur ekki haldið áfram á
þeirri braut, nema skamma
stund.
Þess vegna má ekki lengur
dragast að hefjast handa. Það
verður að bjarga atvinnuörygg-
ingu. Það verður að hafa al-
geran forgangsrétt.
Atvinnuörygginu verður ekki
bjargað, nema snúizt sé með
einbeitni gegn verðbólgunni og
stefnt að þvi að færa hana niður
i áföngum.
Næsta þing Alþýðusambands
tslands þarf að fjalla um það
öðru fremur, hvernig atvinnu-
öryggið skuli tryggt meö að-
gerðum gegn verðbólgunni.
Engir eiga hér meira i húfi en
félagsmenn þess. Þar mega
ekki ráða óraunsýni og
óskhyggja. Það verður að horf-
ast i augu við veruleikann.
Fjárlaga-
frumvarpið
Það má segja margt gott um
fjárlagafrumvarpið fyrir 1981. 1
stórum dráttum er það byggt á
þeim grundvelli, sem lagður var
i fjármálaráðherratið Tómasar
Arnasonar. Þá voru sett þau
markmið, að rikisreksturinn
yrði hallalaus, skuldir rikisins
lækkaðar, en tekjuöflun haldið
innan vissra marka, miöaö við
þjóöarframleiðslu.
Það verður hins vegar að
viðurkenna, aö við frumvarpið
er eitt stórt spurningarmerki.
Frumvarpið er byggt á þeirri
undirstööu ,,að verölagshækk-
anir frá miðju ári 1980 til miðs
árs 1981 verði um 42%”, en það
er mun minni verðbólga en
veriðhefur hér um skeið. Takist
ekki aö ná þessu marki, mun
fjárlagagerðin reynast byggö á
'sandi.
Það má heita augljóst, að
þessu takmarki verður ekki náð
að óbreyttri stefnu. Til þess þarf
mun róttækari aögeröir I efna-
hagsmálum en að undanförnu,
þótt verðbólguunni hafi verið
veitt nokkuð aukið viðnám.
Svo miklu skiptir, aö þessu
marki verði náð, að ella mun
ekki aöeins grundvöllur fjár-
lagagerðarinnar hrynja, heldur
grundvöllurinn, sem atvinnu-
reksturinn hvilir á.
menn og málefni