Tíminn - 16.07.1988, Qupperneq 3

Laugardagur 16. júlí 1988
■ 1 < /_\ - * ■
HELGIN W 3
Gripið er hér niður í frásögn
Goriesar, sem Þorvaldur Thor-
oddsen birtir úr í Landfræðisögu
íslands, þar sem hann lýsir mat-
venjum Islendinga: „Hákarl og
fisk éta þeir hráan og ósaltaðan,
og með mögru kjöti eta þeir
tólg; þeim stendur á sama, þó
maturinn sé ósaltaður og brauð-
laus; auk þess eta íslendingar
skyr, drafla, mélgraut og
blómur; hrátt tómt selspik, án
salts og brauðs, eta þeir eins og
sælgæti, og eins sjálfdauða gripi.
Þegar þeir fá öl, drekka þeir
meðan eitthvað er til, og sitja
svo fast við drykkinn, að þeir
gefa sér ekki tíma til að standa
upp, en húsfreyja hefir nætur-
gagnið til taks, ef einhver þarf
þess; sér til skemmtunar urra
þeir (raula) eins og birnir eða
hundar; bjórinn drekka þeir úr
renndum nautshornbikurum.
Aldrei bera þeir á sér peninga
og það er ekki nein skömm að
eta og drekka án þess að borga
fyrir sig. Húsin eru grafin niður
í jörðina og er þar ekki hægt að
verja sig fyrir lúsum; tíu eða
fleiri sofa saman í hrúgu, karl-
menn og kvennfólk, og liggja
andfætis undir vaðmálsvoðum;
allir hafa sitt næturgagn og þvo
höfuð og munn upp úr því á
morgnana. Á vetrum verða börn
og vinnufólk að bera húsbænd-
unum mat og drykk í rúmið, og
skemmta þeir sér síðan með því
að tefla kotru og skák, því þeir
geta ekki komizt út fyrir snjó;
vinnumennirnir verða þó að fara
út til þess að leita að dauðum
kindum og úldnum fiskum, sem
þeir hafa sér til matar.“
Guðbrandur biskup
lætur til sín taka
Frá skáldskapargáfu sagnarit-
ara úti í hinum stóra heimi er
sjónum aftur beint að framför-
um í gerð íslandskorta.
Guðbrandur Þorláksson, sem
sat á biskupsstól á Hólum frá
1571-1627, lagði sitt af mörkum
í kortagerðinni með veglegum
uppdrætti af landinu. Þetta kort
hefur ekki varðveist en land-
fræðingurinn Ortelius gaf síðar
út kort sem talið er unnið að
mestu leyti upp úr frumdrætti
Guðbrands. Menn vilja þó álíta
að ýmsar þær kynjaverur sem
eru á kortinu, þ.á m. Lagar-
fljótsormurinn, hafi ekki verið á
uppdrætti biskups. Athyglisvert
er við þetta kort að útlínur
Norðurlands, þar sem Guð-
brandur þekkti best til, hafa nú
fengið á sig ótrúlega rétta mynd
en Suðurlandið er ennþá sem
maður segir; út úr kortinu. Þá er
og eftirtektarvert að Guðbrand-
ur staðsetur Hóla nákvæmlega
eftir breiddargráðu. Reyndar er
þessi staðsetning með þeim ólík-
indum að vera nánast sú hin
sama og er skráð á kort árið
1988, tæpum 400 árum síðar, og
fundin þá út með flókinni nú-
tímatækni. En til að reyna að
skýra þessa ótrúlega miklu ná-
kvæmni Guðbrands biskups má
benda á að hann var geysilega
vel lesinn, t.d. hafði hann mikla
þekkingu á stjörnufræðum.
Tímamót í kortasögunni
Svo er sagt að Guðbrandur
hafi lagt mikla áherslu á að
vanda til verka við kortagerðina
til að leiðrétta þann mikla og
útbreidda þvætting sem útlend-
ingar höfðu lesið um og vitnað
er til hér að framan.
Óhætt er að fullyrða að vís-
indastörf Guðbrands biskups
„Hákarl og físk eta þeir hráan og
ósaltaðan og með mögru kjöti eta
þeir tólg,“ ... „auk þess eta íslend-
ingar skyr, drafla, mélgraut og
blómur; hrátt tómt selspik, án salts
og brauðs, eta þeir eins og sælgæti,
og eins sjálfdauða gripi.“
f frásögn sinni af íslandi og íslend-
ingum sagði Olaus Magnus m.a. að
veiðimenn gæfu bjarndýrsfeldi til
kirkjunnar, sem síðan væru notaðir
undir fætur prestanna á vetrum.
mörkuðu tímamót í kortasögu
og landfræðisögu íslands, því að
áður hafði enginn glímt við að
mæla hnattstöðu íslands. Á
grunni þessara mælinga voru
allir íslandsuppdrættir á 17. öld
gerðir. Þar á meðal eru nokkrir
uppdrættir langafabarns
Guðbrands, Þórðar Þorláksson-
ar, biskups í Skálholti.
í safni Árna Magnússonar
fannst kort sem eignað er Þórði.
Þar er lögun landsins nokkurn-
veginn rétt en þó eru Vestfirðir
fullstórir. Reykjanesið teiknar
Þórður of stutt og suðurströnd-
ina of beina. Rennsli ánna er á
tíðum öfugt og lögun fjalla á
hálendinu tilviljanakennd og
órökrétt. Efst í hægra horninu
er skjaldarmerki íslands, gylltur
krýndur þorskur í rauðum feldi
og skildinum halda tveir fálkar.
Landmælingar hafnar
Það var fyrst á 18. öld sem
menn fóru að beina sjónum að
mikilvægi nákvæmra landmæl-
inga fyrir kortagerð.
Magnús Arason, fæddur í
Haga á Barðaströnd árið 1683,
má telja frumkvöðul í landmæl-
ingum hér á landi.
Magnús fór utan og nam
stærðfræði og stjörnufræði.
Einnig tileinkaði hann sér ótelj-
andi tungumál með litlum erfið-
ismunum enda er svo sagt að
Magnús hafi verið gæddur mikl-
um og góðum gáfum.
í stuttu máli sagt æxluðust
mál þannig að konungur leitaði
til Magnúsar, vegna tilmæla Pét-
urs Raben stiftamtmanns á ís-
landi, um að gera sjó- og land-
kort af eynni.
Magnús tók þetta verkefni að
sér en þó er óljóst af heimildum
hversu hratt og ákveðið honum
sóttist verkið. Þó virðist ljóst að
Þórður Þorláksson, biskup í Skál-
holti, hélt áfram vinnu langafa síns,
Guðbrands biskups, á sviði korta-
gerðar, með nokkrum uppdráttum
sem gefnir voru út á 17. öld. Á
þessum uppdráttum eru útlínur
landsins nokkurnveginn réttar, en
Vestfirðir eru þó of stórir, Reykja-
nesið er teiknað of stutt og suður-
ströndin of bein.
á 7 árum hafi hann náð að mæla
allar sýslur sunnanlands og
vestan.
Magnúsi entist ekki aldur til
að ljúka þessu verkefni því hann
féll fyrir borð á ferjubáti á
Hrappsey á Breiðafirði árið 1728
og drukknaði.
En sjö ára vinna Magnúsar
kom mönnum vel á sporið, enda
vann hann mun nákvæmari upp-
drætti, með fjölda örnefna, en
áður hafði þekkst. Dani að nafni
Knoff hélt áfram þessari vinnu
Magnúsar á árunum 1730-1734.
Afrakstur hennar var síðan gef-
inn út árið 1741 í yfirlitskortum
af íslandi.
Þessi kort voru notuð sem
grunnkort við betrumbætur ým-
issa hérlendra manna á íslands-
kortum út öldina. í byrjun 19.
aldar hófust ítarlegar þríhyrn-
ingshornamælingar á strand-
lengju landsins og voru þær
unnar af fjölda norskra og
danskra vísindamanna. Þar með
hafði fengist dágóð mynd af
landinu öllu, frá fjalli til fjöru.
En þó vantaði enn mikið upp á
að fyrirliggjandi íslandskort
væru nægilega nákvæm. Einkum
var kortlagning hálendisins
ennþá mjög gloppótt. En þá
kemur til skjalanna maður að
nafni Björn Gunnlaugsson.
Yfirkennarinn snýr
sér að kortagerð
Menn hafa átt erfitt með finna
réttu lýsingarorðin til að lýsa því
mikla þrekvirki sem hann réðst
í árið 1831 þegar hann hóf að
mæla landið vopnaður þeirra
tíma þríhyrningsmælum og öðr-
um vanþróuðum tólum.
Hrútfirðingurinn Björn
Gunnlaugsson, fæddur árið
1788, sótti stærðfræðinám í
Kaupmannahöfn og kynnti sér
síðan landmælingar í Holtseta-
landi. Hann snéri síðan heim og
hóf kennslu við Latínuskólann.
Svo virðist sem hann hafi ekki
getað unað sér við kennsluna
því að að tveimur árum liðnum
óskaði hann eftir því við stjórn-
völd að fá í hendur áhöld til
stjarnfræðiathugana. Við þær
athuganir fékkst Björn síðan
næstu ár en fór fljótlega aftur á
stjá og óskaði eftir því við stjórn-
völd að fá afnot af landmælinga-
tækjum. Tilgangurinn var aug-
ljóslega sá að sýna yfirvöldum
fram á hæfni sína í landmæling-
um og fá þau til að leggja fram
nauðsynlegt fé til þeirra.
Það varð þó úr að Bók-
menntafélagið lagði út í þessa
kortagerð en rentukammerið í
Kaupmannahöfn lagði til nauð-
synleg mælitæki. Björn hófst
síðan handa í lok júní 1831.
Hann byrjaði á því svæði sem
hann þekkti best til, Reykjanesi.
Suðvesturhluta landsins lauk
hann síðan á fjórum árum. Þá
gerði hann hlé í eitt ár á þessari
vinnu en tók síðan tvíefldur upp
þráðinn. Svo virðist sem Björn
hafi á ferðum sínum til ársins
1843, farið um svo til allar
byggðir landsins. Þó hefur hann
trúlega ekki haft viðkomu á
Hornströndum og nyrsta hluta
Skaga.
Fjöllin erfið yfirferðar
Hálendisferðir Björns voru
strjálar. Sum hálendissvæði
mældi hann í þaula en önnur
urðu útundan. Það sem hvað
mest réði þessu er sú staðreynd
að veður voru og eru enn válynd
og erfitt að vinna að ýmsum
mælingum. Eitt þeirra svæða
sem varð útundan hjá Birni eru
öræfin vestan Vatnajökuls,
Tungnaárfjöll og tungan milli
Tungnaár og Köldukvíslar.
Björn hafði þessi orð um há-
lendisferðir sínar: „Veður eru
oft óstöðug á fjöllum og hindrar
það ferðalög og athuganir. Og
jafnvel þó veður séu blíð, þá eru
þar oft þokur, væta og dimm-
viðri, svo að ekki sést til fjalla-
tinda. Fjöllin eru erfið yfirferðar
vegna brattlendis, kletta, grjóts
og sanda. Þar eru gjár, sprung-
ur, fljót og hyldýpis gljúfur. Á
öræfunum eru hvorki áningar-
staðir né hagar og sums staðar er
ekki vatn að fá. Á jöklum hindr-
ar ís, hálka, sprungur, kuldi,
frost og hríðar. Ferðatíminn er
skammur, í mesta lagi 3'A mán-
uður. Ekki er hægt að leggja
upp fyrr en í júnímánuði, því að
hagar eru ekki komnir fyrr fyrir
hesta og aur fyrir fæti, meðan
snjóa er að leysa á vorin. Ekki
er hægt að ferðast lengur en til
septemberloka vegna haustrign-
inga og snjóa, og mörg sumur er
aðeins fimmti hluti þessa tíma
svo heiðríkur að hæstu fjalla-
tindar sjást.“
Ómetanlegur grunnur
ffyrir 20. aldar korta-
gerðarmenn
Afrakstur vinnu Björns var
gefinn út í 34 kortum. Flest eru
þau svokölluð sýslukort en að
auki kort af ýmsum smærri svæð-
um með leiðréttingum og við-
aukum. Þau voru bylting í ís-
lenskri kortagerð og ómetanleg-
ur grunnur að kortagerð Dana,
Bandaríkjamanna og síðar
Landmælinga íslands á þessari
öld. Til marks um myndugleika
þessa framtaks Björns hlutu kort
hans fyrstu verðlaun á kortasýn-
ingu í París árið 1875, á næstsíð-
asta æviári hans.
í Kortasögu íslands fer Har-
aldur Sigurðsson þeim orðum
um kort Björns Gunnlaugssonar
að þau gefi fyllri vitneskju en
jáður var til staðar um byggðir
landsins og búsetu, takmörk
þeirra, leiðir og landslag. Þá
segir Haraldur að með kortun-
um hafi í fyrsta sinni fengist
glöggt yfirlit um útbreiðslu jökla
og fjallaþyrpinga. „Nokkurri
yfirsýn er brugðið upp af dreif-
ingu hitasvæða og hrauna,
heiða, öræfa og hájökla. Meiri
háttar fljót voru í fyrsta sinn
rakin til upptaka, og stöðuvötn
mörkuð af meira raunsæi en
áður. ímynduð vötn hurfu, en
ný komu í þeirra stað, stundum
raunar á helzt til ótraustum
undirstöðum," segir Haraldur
Sigurðsson ennfremur.
Og einkunn Þorvaldar Thor-
oddsen um kort Björns er stutt
og laggóð: „Þar sem Björn
Gunnlaugsson fór yfir og mældi
eru uppdrættir hans furðulega
góðir, gerðir með hinni mestu
vandvirkni og svo nákvæmlega
sem framast var unnt eftir kring-
umstæðum.“ óþh
Helstu stuðningsrit:
Haraldur Sigurðsson: Kortasaga
íslands, I. og II. bindi.
Óttar Ólafsson: Landafræði 1 fyrir
framhaldsskóla.
Sigurdur Thorarinsson: Islands kart-
laggning, Ymer 1945, hafte 2.
{Þorvaldur Thoroddsen: Landfræði-
1 saga íslands, I-IV bindi.