Tíminn - 09.11.1991, Blaðsíða 6

6 Tíminn
Laugardagur 9. nóvember 1991
Tíminn
MÁLSVARI FRJÁLSLYNDIS, SAMVINNU OG FÉLAGSHYGGJU
Útgefandi: Framsóknarflokkurinn og
Framsóknarfélögin i Reykjavik
Framkvæmdastjóri: Hrólfur Ölvisson
Ritstjórar: Indriði G. Þorsteinsson ábm.
Ingvar Gfslason
Aðstoðarritstjóri: Oddur Ólafsson
Fréttastjórar: Birgir Guömundsson
Stefán Asgrlmsson
Auglýsingastjóri: Steingrímur Gfslason
SkrífstofurLyngháls 9,110 Reykjavlk. Sfmi: 686300.
Auglýslngasími: 680001. Kvöldsfmar: Askrift og dreifing 686300,
ritstjóm, fréttastjórar 686306, íþróttir 686332, tæknideild 686387.
Setning og umbrot: Tæknideild Tlmans. Prentun: Oddi h.f.
Mánaðaráskrift kr. 1200,- , verð I lausasölu kr. 110,- og kr. 130,- um
helgar. Grunnverð auglýsinga kr. 725,- pr. dálksentimetri
Póstfax: 68-76-91
Stríðið í Evrópu
Senn eru liðnir tveir mánuðir síðan Evrópubanda-
lagið útnefndi Carrington lávarð, kunnan breskan
stjórnmálamann og um skeið framkvæmdastjóra
Atlantshafsbandalagsins, sem formann friðarnefnd-
ar og aðalsáttasemjara í borgarastyrjöldinni í Júgó-
slavíu.
Ýmsir gerðu sér vonir um að meðalganga Evrópu-
bandalagsins undir forystu reynds samningamanns
yrði til þess að finna mætti friðsamlega lausn á
deilumálum þeim, sem eru undirrót borgarastyrj-
aldarinnar. Aðrir urðu strax til þess að efast um að
friðarnefnd þessi fengi miklu áorkað, enda hafði þá
þegar verið rekinn sterkur áróður fyrir því að stór-
veldi Evrópu (í nafni Evrópubandalagsins) sendu
fjölmennan her inn í Júgóslavíu til þess að skakka
leikinn. Aðrir töldu að Sameinuðu þjóðirnar ættu að
láta til sín taka með hernaðaríhlutun af sama tagi og
í Persaflóadeilunni fyrr á árinu. Uppi voru hug-
myndir um að beita yrði hafnbanni og efnahags-
þvingunum og ættu slíkar hernaðaraðgerðir þá að
koma í hlut Sameinuðu þjóðanna með Bandaríkin
og Sovétríkin að baki og að sjálfsögðu einhuga sam-
stöðu Evrópubandalagsins.
'fölið um hernaðaríhlutun af hálfu Sameinuðu
þjóðanna eða Evrópubandalagsins naut lítils stuðn-
ings æðstu ráðamanna í þeim ríkjum, sem ætlast
var til að kæmu þarna við sögu. Hins vegar skorti
ekki á að blöð í Evrópu og Ameríku krefðust þess í
ritstjórnargreinum að borgarastyrjöld þessi yrði
stöðvuð með utanaðkomandi hervaldi. En slíkar
brýningar á hernaðarstórveldin, einkum Evrópu-
bandalagsríkin, hafa ekki orðið áhrifamiklar. Evr-
ópustórveldin eru, þrátt fyrir allt, hræddari við að
blanda sér í borgarastyrjaldir og þjóðernisátök með
hervaldi, en að liggja undir ómennskuorði Evrópu-
fíkla, að vera einskis megnug um að stöðva blóðug
stríð á meginlandi Evrópu.
Svo vikið sé að friðarumleitunum Evrópubanda-
lagsins undir stjórn hins breska lávarðar í hartnær
tvo mánuði, er ástand mála í Júgóslavíu síst betra en
það var, þegar meðalganga þess hófst. Hið sanna er
að styrjöldin hefur magnast með hverri vikunni sem
liðið hefur. Eitthvað vantar á að friðarnefndin hafi
raunhæfar forsendur til að ná fram sáttum.
Slíkt árangursleysi er varla friðarnefndinni eða
Lord Carrington að kenna, að öðru leyti en því að
sáttamennimir gera sér sennilega jafnlitla grein fyr-
ir flækjum Balkanstjórnmála eins og flestir ættu að
vera menn til að játa á sig, þótt of margir verði til
þess að látast vita meira en þeir gera og veifi patent-
lausnum sem í raun eru byggðar á skilningsleysi.
Eitt stendur að vísu upp úr: Sambandsríkið Júgó-
slavía á sér enga framtíð. Evrópubandalaginu væri
nær að aðstoða við að gera upp hið pólitíska og efna-
hagslega samyrkjubú sem engan grundvöll hefur
lengur, heldur en að gera það að metnaðarmáli að
viðhalda því með nýrri stjórnarskrá. En umfram allt
ætti Evrópubandalagið, ef það ætlar að ná árangri í
friðarumleitunum, að bíða þangað til það hefur
eignast trúnað beggja (eða ,,allra“) deiluaðila í þess-
ari styrjöld á meginlandi Evrópu.
VlNNUVIKA Alþingis hófst
að þessu sinni með umræðum
um byggðamál, þar sem forsæt-
isráðherra landsins upplýsti að
byggðastefnan hefði brugðist.
Útmálaði hann getuleysi fráfar-
andi rfkisstjómar svo stórum
orðum, að flokksmönnum hans
að austan og vestan þótti nóg
um.
Svartagallsraus
Á sömu mínútunum sem for-
sætisráðherra fer með svarta-
gallsraus á Alþingi lætur einhver
Landsbankamaðurinn það boð
út ganga að bankinn geti ekki
staðið í því að lána fyrirtækjum í
sjávarútvegi, sem lifi upp á von
og óvon í aflasamdrætti, sem
fiskifræðingar láta ganga yfir
þjóðina að bankanum forn-
spurðum.
Þá er ekki að spyrja að gamla
söngnum um að skólakerfið sé
ónýtt og að hruni komið. Mega
annars undur heita að það skuli
enn hanga uppi eins og rækilega
er búið að sýna fram á eymd þess
í öllum greinum. Á annan kant-
inn er útmálaður lélegur aðbún-
aður að kennurum og nemend-
um, þ.á m. landsfrægur skortur
á námsgögnum, að ógleymdum
afleitum launakjörum. Á hinn
veginn eru svo þær ávirðingar
sem atvinnurekendum og öðr-
um góðborgurum blöskrar
mest, s.s. lélegur námsárangur,
tilgangsleysi og óhagkvæmni
námsins, svo ekki sé minnst á
þann efalausa stórasannleik, að
íslenskir skólar séu verstu skólar
í heimi „í engum tengslum við
atvinnulífið", eins og það er orð-
að.
Ekki tekur að nefna voðann
sem stafar af Lánasjóði íslenskra
námsmanna. En sá kvað vera
ekki smálítill eða framferði
námsmanna í peningamálum yf-
irleitt.
Karlinn á kassanum
Það, sem hér hefur verið sagt,
er örstutt og ófullkomin lýsing á
þeim brag sem er á talsmáta
þeirra sem helst móta umræður
um þjóðmál á íslandi og batnar
ekki því meira sem bergmál öfg-
anna er magnað í fjölmiðlum.
Kannske er til of mikils mælst
að raddmiklir ofstopar íslenskra
ræðustóla hætti að brýna raust-
ina með hrellingum sínum og
nauðhyggju. En er ekki einhver
von til þess að fjölmiðlarnir
skrúfi niður í þessum körlum á
kössunum og hávaðasömum tal-
kórum, sem eru að reikna ís-
Iensku þjóðina langleiðina til
helvítis, en sjá það henni helst til
bjargar að afsala efnahagslegu
sjálfstæði á stundinni og fórna
pólitísku fullveldi því meir sem
hálfraraldarafmæli lýðveldisins
nálgast, og hafa lokið því verki
áður en ný öld gengur í garð?
En svo ekki sé alveg sleppt
þeirri miklu hugsjón ráðamanna
þjóðarinnar að ganga í enn eitt
efnahagsbandalagið til að bjarga
efnalegri afkomu þjóðarinnar,
væri í því samhengi gagnlegt að
gera heiðarlega úttekt á efna-
hagsstöðu íslensks þjóðfélags og
bera saman við önnur lönd. Ekki
væri síður nytsamt að átta sig á
afkomu og afkomuskilyrðum á
íslandi að því er tekur til Iaun-
þega og neytenda, hins almenna
framfleytanda fjölskyldu og
heimilis og stilla því upp við
hliðina á afkomu fólks í öðrum
löndum. Fylgt gæti slíkum þjóð-
félagslegum samanburði að
kanna andlegt og veraldlegt
frelsi og athafnarými einstak-
linga, félagslegt öryggi og
möguleika alþýðu manna til
menntunar og þess að njóta af-
þreyingar- og menningarþjón-
ustu, að ekki sé minnst á það
olnbogarými sem landið sjálft
býður í víðáttu sinni og hrein-
leika.
Fábreytni eða
fjölbreytni?
Eitt af eftirlætisáhugamálum
þeirra, sem mest láta að sér
kveða í umræðu um atvinnu- og
efnahagsmál, er að láta það ás-
annast, að íslenskt atvinnulíf
hjakki sífellt í sama fari um ein-
hæfni og fábreytni. Þótt allir geti
tekið undir það að íslendingar
verði að stefna að því að hafa at-
vinnulífið sem fjölbreyttast,
verður samt að gera þá kröfu til
þeirra, sem um atvinnumál
fjalla, að þeir viti að íslenskt at-
vinnulíf hefur jafnt og þétt um
áratugi stefnt í átt til fjölbreytni.
Hvað það snertir er svo sem eng-
inn höfuðmunur á íslensku
þjóðfélagi og öðrum iðnaðar- og
borgarasamfélögum í þróuðum
löndum.
Ef einhver munur er á þjóðfé-
lögum í þessu tilfelli þykjast
menn sjá hann í því að ísland sé
háð sjávarútvegi sem grundvall-
aratvinnuvegi og fara þá að
leggja út af þeirri staðreynd á
villandi forsendum um þjóðfé-
lagsgerðina og þróunarmögu-
leika í atvinnu- og efnahagsmál-
um. Það er auðvitað rétt að ís-
land er háð sjávarafla fram yfir
öll önnur velmegunarlönd. Það
stafar einfaldlega af því að sjór-
inn við ísland er að náttúrufari
óvenjustórt og gróskumikið líf-
ríki, sem íslendingar kunna að
nota og hagnýta sér á lífvænan
hátt, þ.e. án rányrkju. Nú er það
hverju orði sannara að lífríki ís-
lenskra hafa er háð nýtingar-
mörkum, sem nauðsynlegt er að
taka tillit til í efnahagsþróun og
atvinnuuppbyggingu. íslending-
ar hljóta að kannast við það að
sjósókn á sér ekki óendanlega
vaxtarmöguleika. Slík hugsun
hvarflar reyndar ekki að neinum
skynsömum manni. Þar íyrir er
ekkert í sjónmáli sem leyst getur
sjávarútveginn af hólmi sem
grundvallaratvinnuveg á íslandi.
Þess vegna verða íslendingar að
treysta á hann, en gera þó ekki
meiri kröfur til hans en hann er
fær um að veita.
En hvað er það þá sem sjávarút-
vegurinn veitir íslendingum?
Vel má vera — og reyndar víst —
að sjávarútvegurinn byggist á líf-
rænni auðlind, sem er viðkvæm
fyrir umhverfisskilyrðum og
ágangi manna. í sjálfti sér er það
ekkert sérkenni á íslenskum
náttúruauðlindum að vera í
hættu fyrir ágangi ofnýtingar og
utanaðkomandi eyðingaráhrif-
um af öðrum sökum. Eins og nú
er komið framleiðslu- og lifnað-
arháttum hins ráðandi hluta
mannkynsins, eru auðlindir
jarðar, dauðar og lifandi, í út-
rýmingarhættu. Þetta á við um
alla skapaða hluti, hvort sem það
eru olíulindir eða aðrar elds-
neytisnámur, gróðurþekjan,
grunnvatnið, hitabeltisskógar,
ámar, stöðuvötnin, fiskislóðir í
lífmestu höfum heimsins, sem
áður voru, eins og Norðursjór-
inn og fiskibankarnir miklu
undan Atlantshafsströnd Norð-
ur-Ameríku.
Atvinnuskipting
En vitneskjan um þessa foreyð-
ingu auðlinda og lífríkis jarðar
ætti að vera íslendingum viðvör-
un um að gæta sinna eigin auð-
linda og gera sér skynsamlega
grein fyrir mikilvægi íieirra fyrir
tilveru þjóðarinnar. I þessu til-
felli erum við að ræða um auð-
lindir sjávarins og spyrja hvers
virði nýting þeirra sé íslensku
þjóðinni. Einfaldasta svarið við
þeirri spurningu er að benda á
þá staðreynd, að sjávarútvegs-
greinar eru höfuðstoð útflutn-
ings- og gjaldeyrisöflunar og þar
með meginundirstaða efnahags-
kerfisins. Þessi sannindi hafa
hins vegar orðið kveikja þeirrar
„ofvisku" um efnahagsmál, að
starfaskipting í íslensku þjóðfé-
lagi sé fábreytt, þjóðfélagsgerðin
einhæft veiðimannasamfélag.
Þeir, sem þessu halda fram, lifa
ekki í nútímanum, svo mikið er
víst. Þeir virðast hafa alltak-
markaðar hugmyndir um,
hvernig atvinnuskipting í land-
inu er um þessar mundir og
hvernig hún hefur þróast ár af
ári, áratug eftir áratug, alla þessa
öld og kannske allra mest á síð-
ustu árum.
í ritinu Hagtölur mánaðarins er
dálkur sem gefur upplýsingar
um hvernig hlutfallsleg atvinnu-
skipting var árið 1989, en til
samanburðar sýnt hvernig þessu
er farið árið 1974.
Þar segir m.a.:
1974 1989
Landbúnaður...................10,5 5,1
Fiskveiðar.....................5,6 5,4
Fiskvinnsla....................7,3 6,4
Iðnaður, annar en fiskiðnaður .14.812,9
Byggingarstarfsemi
og reksturveitna.............12,410,7
Verslun, veitinga-
og hótelrekstur...............14,0 14,9
Samgöngur......................8,3 6,8
Peningastofnanir og tryggingar 4,7 8,2
Opinber starfsemi............13,517,6
Ýmis þjónusta
og önnur starfsemi.............9,0 12,0
100,0 100,0
Borgaralegt
samfélag____________
Þetta yfirlit sýnir glögglega að
íslenskt atvinnulíf er fjölbreytt