Tíminn - 11.11.1994, Blaðsíða 6

Tíminn - 11.11.1994, Blaðsíða 6
 Föstudagur 11. nóvember 1994 Nýr ryösveppur skemmir gljávíði Ný tegund af rybsveppi hefur stórskemmt gljávíbilimgerbi í Hornafirbi undanfarin tvö sumur og er talib líklegt ab hann breibist út til annarra svæba á næstu árum. Þetta er talsvert áfall fyrir garbeigend- ur, enda er gljávíbir vinsæll garbrunni hér á landi. Frá þessu er sagt í fréttabréfi Rannsóknarstofnunar landbún- aöarins, plöntusjúkdómadeild, frá því í október. í bréfinu er af þessu tilefni nokkur fróðleikur um rybsveppi og víbi. Ryb- sveppir eru ættbálkur innan ba- síbusveppa og eru þeir allir sníkjusveppir á plöntum. Á ís- lenskum víbitegundum hefur hingab til abeins verib um eina tegund rybsveppa ab ræba, en á þessu hausti greindist hér á landi nýr rybsveppur í fyrsta sinn. Sveppurinn víxlar á milli lerkis og gljávíöis, en virbist geta lifab eingöngu af víbinum, ef lerki er ekki til stabar. Enn sem komib er hafa abeins fund- ist hér sumargró sveppsins, en þau eru aubþekkjanleg vegna af- langrar lögunar og af því að á mörg þeirra vantar gadda á ann- an endann, en gró annarra ryb- sveppa eru alsett göddum. Enn- þá hefur ekki spurst til svepps- ins annars staðar á landinu en í Hornafirði og hann hefur ekki fundist á lerki. Gljávíðir er vinsæll garðrunni hér á landi. Hann ber gljáandi dökkgræn blöð og endurnýjar sig vel eftir klippingu. Vinsældir hans byggja þó ekki síst á því hversu heilbrigður og laus við óþrif hann hefur verið. Yfirleitt hefur því ekki verið þörf á að úða hann, eins og oft er tilfellið með aðrar víðitegundir. Breiðist sveppurinn um landið, verður Skilabob V kríunnar: 4$ Skotveibimenn verba ab reyna aö elta uppi særba fugla en skilja þá ekki eftir. . Ný vá stebjar nú oð gljávíbi á Islandi. hér breyting á. Nauðsynlegt er að úba gegn sveppnum einu sinni eða oftar á sumri, en ár- angurinn er engan veginn tryggður. Það er því ljóst að ræktun gljávíðis verður erfiðari og áfallasamari hér eftir en hingað til. Ekki er ljóst hvernig ryð- sveppurinn barst hingab til lands eba hvers vegna hann kom fyrst fram í Hornafirbi. Tal- ib er hugsanlegt ab gró hans hafi fokib til íslands yfir hafib, t.d. frá Skotlandi. Farfuglar gætu einnig hafa borib smitefni meb sér eba þab borist meb innflutt- um plöntum. ¦ Halast j örnur I. Halastjörnur komast auöveldlega á forsíöur dagblaða. Skemmst er að minn- ast Shoemaker-Levy 9, sem rakst nýver- ið á Júpíter, og mikið var um aö vera þegar Halley-halastjarnan fór um innri hluta sólkerfisins 1985-1986. Hala- stjörnur og loftsteinar („stjörnuhröp") eru svo hraöfara miðað við reikistjörnur og fastastjörnur himinhvelsins, að ekki skal undrast hve mikla athygli fyrirbær- in vekja. íslenskir annálar frá 1150-1400 segja ellefu sinnum frá halastjörnukom- um. II. Líklega eru til þúsundir hala- stjarna í sólkerfinu innan við braut ystu reikistjörnunnar, Plútós, en þar ab auki efni í margar aðrar utan viö þá braut, í ystu myrkrum sólkerfisins. Halastjörnur eru allar taldar svipaðar: samsafn fros- inna lofttegunda (t.d. vetnis, metans, koldíoxíös), venjulegs íss, ryks (t.d. kís- ils, kolefnis, bergmylsnu) og grjótmuln- ings. Þær eru því eins konar risastórir „óhreinir snjóboltar", 100 metrar til 10 eba 15 km í þvermál. Taliö er að þarna fari leifar ytra hluta þess efnismakkar sem sólkerfið myndaðist úr fyrir 4000- 5000 miíljónum ára. Flestir halastjörnu- kjarnar ganga eftir sporbaugum um sól- ina, óralangt frá henni og verba aldrei að fallegum halastjömum. Allmargir dragast þó inn í innri hluta sólkerfisins, einkum fyrir tilsruðlan togkrafta frá reikistjörnunum. '- :-., -*«-¦- . _, S3 J"^:::.:^^ ::.y~ ^ ' -*ö* :-Ot ^&o*:-. .. "*J8»flfrn>iW,, ¦ - # * jr * **** JW ¦%» %. ^*"«,. ***** '^'Í'ÉÉjw * *». Ummerki eftir sprenginguna sem fylgdi halastjörnubrotinu (eba loftsteininum) er lenti i Tunguska 1908. UM- HVERFI Ari Trausti Gu&mundsson jarbeblisfræbingur III. Ef halastjörnukjarni nær á nýjan sporbaug nálægt sólinni, hitnar hann og verður fyrir annarri geislun frá henni, auk þess sem flaumur rafhlað- inna agna frá sólu lendir á kjarnanum. Brátt tekur ísinn að gufa upp og rykið að losna, og lýsir af hvom tveggja. Smám saman verður örþunnur halinn margra milljóna kílómetra langur, en sjálfur kjaminn sést sem lýsandi hnöttur, æ bjartari þeim mun nær sólu sem dregur. Eftir ab hafa skotist hálfhring um sólina missir kjaminn smám saman glæsileik- ann, er fjær dregur hitagjafanum. Rýrn- andi halastjaman hverfur svo út í ytri hluta sólkerfisins á lokabri braut sinni (kemur aftur nálægt sólu síbar) eba þá, ef brautin er opin, slöngvast út úr sól- kerfinu. Halley- halastjaman er gott dæmi um stóra halastjörnu á lokaöri braut. Umferðartími hennar um sólina er 76 ár og er kjarninn um 15 km langur og 8 km breibur. Vitaö er um Halley allt aftur til 240 f.Kr. og er enn efni í kjarn- anum til margra hringferða. IV. Sumar halastjörnur endast lengi, en aörar skemur og er þá átt við hala- stjömur sem splundrast vegna hraðferö- ar nálægt þungum plánetunum eða sól- inni. Þannig fór fyrir halastjörnunni West og auðvitað einnig Shoemaker- Levy 9 áður en hún skall á Júpíter. Ein- staka halastjarna endar daga sína ein- mitt í slíkum árekstri. Það eru því ekki bara stórir loftsteinar eöa smástirni (hvom tveggja úr bergi og/eba málm- um) er geta skabab lífríki jarbar, heldur og halastjörnur. Líklega hafa nokkrar slíkar rekist á jörbina í ármilljónanna rás, en síbast kann þab ab hafa gerst í Síberíu árib 1908 í grennd vib Tung- uska. Þá varb mikil sprenging og ljósa- gangur á afskekktu skóglendi. Skógur- inn féll á mörg hundrub ferkílómetra svæbi. Engar leifar loftsteins fundust og menn því oft talib halastjömubrot hafa valdib eybingunni. ¦

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.