Eining - 01.06.1948, Qupperneq 3

EINING
8
*
Gróðrabrall og ósiðir
Tvennt var mjög áberandi í strætis-
vögnum í borgum Ameríku fyrir tveim-
ur til þremur áratugum. Annað var
N jórtrandi fólk, einkum unglingar, stúlk-
ur, og hitt var skringileg auglýsing um
Wrigley’s sogleður.
Þegar Wrigley var 12 ára, var hon-
um vikið úr skóla í Fíladelfíu. Hann
strauk þá að heiman og seldi blöð einn
vetur í New York. Ári síðar vann hann
þó hjá föður sínum að sápugerð og fékk
$ 1,50 á viku. Hann taldi föður sinn í
það, að leysa sig frá störfum, en lofa
sér að fara um með sápur hans og selja.
Pilturinn varð fljótt frægur sölumaður
, ^ og seldi allt, sem faðir hans gat fram-
leitt. Hann varð svo duglegur sölumað-
ur yfirleitt, að hann státaði af því, að
geta selt handalausum mönnum slag-
hörpur.
Rúmlega þrítugur stofnaði hann
hlutafélag um sérstaka sogleðursfram-
leiðslu. Félag þetta hefur selt yfir 113
milljarða sogleðursflísa eða stykkja og
greitt hluthöfum 185 milljónir dollara.
Þegar Wrigley hugði á stofnun þessa
félags, þá snéri hann sér til verksmiðju-
. eiganda nokkurs og bað um samtal við
* hann. En þessi náungi mætti ekki stund-
víslega, en Wrigley var ævinlega stund-
vís. Hann beið 10 mínútur, en hélt svo
leiðar sinnar og snéri sér til annars
verksmiðjueiganda og samdi við hann
um framleiðsluna. Framleiðsla hans
komst brátt upp í 40 milljónir dollara
á ári. Óstundvísin hafði af hinum feit-
an bita. Það var happasnauð óstund-
vísi, eins og oft vill verða.
Árið 1907 ákvað Wrigley að verja
einni milljón' dollara til auglýsinga.
Peningana átti hann ekki til, en aug-
lýsti fyrir lánsfé. Salan á sogleðri hans
óx á einu ári úr 170 þús. dollara í
$ 1,345,000. Menn fengu hvorki umflúið
nafn Wrigley eða þefinn af sogleðri
hans. Tvisvar sendi hann sogleður ó-
keypis til hvers manns, sem skráður
var í öllum símaskrám Bandaríkjanna,
og meðfram járnbraut á einum stað
setti hann upp auglýsingu, sem var um
fimrn kílómetra löng. Þetta er nú lygi-
legt, en hvað er ekki hægt að gera,
þegar milljóna dollara hagnaður er ann-
ars vegar. Á tveim árum lét hann út-
býta 14 millj. eintaka af eins konar
auglýsingaritl (Mother Coose book), og
árum saman sendi hann tvö stykki af
sogleðri til eins margra barna og hann
frekast gat náð til, sendi þau á öðrum
afmælisdegi barnanna. Stundum náði
hann þannig til 750,000 barna á einu
ári. Hér var ekkert hálfvelgjustarf, hér
var ekki laust á barið, hér var hagnað-
arvon, og þá skortir sjaldan áhuga.
Ameríska þjóðin lærði að jórtra og
japla á sogleðri, og allur heimurinn hef-
ur verið að apa þetta eftir. 1914 var
neyzlan í Bandaríkjunum 39 stykki á
hvert mannsbarn í landinu, en 1925 var
hún 100, og nú er hún yfir 130 stykki
á mann. Bandaríkin nota sjö sinnum
eins mikið og allur heimurinn annars.
Hagnaður þessara sogleðursfyrirtækja
Wrigley hefur numið hundruðum millj-
óna dollara. Reader’s Digest segir í
grein um þessa verzlun, að „ekki sé
hægt að segja milljónum sinnum: „sog-
leðrið róar taugarnar“, án þess menn
leggi trúnað á slíkt“.
Á stríðsárunum framleiddu þessi sog-
leðursfyrirtæki í Bandaríkjunum 19
milljarða sogleðursstykkja handa hern-
um. Um tíma vissi enginn hvað varð
af allri framleiðslu Wrigley sogleðurs-
ins í Ástralíu. Seinna komst það upp,
að hvert einasta stykki hafði verið sett
í sérstakar umbúðir. Annars vegar var
mynd af fána Bandaríkjanna og Fil-
ippseyjanna, en hinum meginn stóð
letrað: „Ég kem aftur — MacArthur".
Þessu var svo dreift úr flugvélum yfir
Filippseyjarnar. Á stríðsárunum, not-
aði hvér Ameríkuhermaður meira en
500 stykki á ári. Oft hefur það kostað
mikið verk og fé, að hreinsa skip og
farartæki eftir þennan óþverra, sem
kærulausir menn klessa alls staðar.
Nú er vandamál framleiðslunnar það,
að finna ný auglýsinga slagorð, búið er
að þrælnota setningar eins og þessar:
„eykur starfsþrekið“, „greiðir fyrir við-
skiptum", „eyðir leiðindum", „heldur
vörunum unglegum“.
Þannig er nú þessi saga. Hún er lík
mörgum öðrum. Um allar aldir hafa
gróðrabrallsmenn haft alþýðu manna
fyrir ginningarfífl og féþúfu. Fátt er
mikilvirkara við að eyða æskuroða af
kinnum kvenna og fegurð þeirra yfir-
leitt, en áfengis- og tóbaksneyzla. Þó
má hvar vetna sjá skrautlegar auglýs-
ingar í blöðum stórvelda, á húsveggj-
um, götum og gatnamótum, þar sem
blómleg yngismeyja á að tákna heil-
næmi og ágæti þessara eiturnautna. Þar
er á ferðinni hin blygðunarlausa og ó-
svífna auglýsingalygi, sem ekki hræð-
ist dagsljósið og ekki kann að skamm-
ast sín, af því að ágirndin, sem er rót
alls hins illa, er þar aflið, sem knýr.
Mikill liðsmunur
Skoðanakönnun í Englandi hefur leitt
í ljós, að 82% karlmannanna neyta á-
fengis, en 18% eru bindindismenn. En
60% kvennanna neyta áfengis, en 40%
ekki.
Áfengistízkan er enn liðsterk, sem
von er, því máttugt er það afl, sem
á bak við stendur.
Þannig er það gróðabrall og ágirnd,
sem mest eflir ósiði og skaðlegar nautn-
ir, áfengisdrykkju, tóbaksneyzlu, sog-
leðursjaplið, reyfaralesturinn, kvik-
myndagræðgina og dansæðið. Allt þetta,
sem afmenntar fólk, gerir það andlega
fátækt og auðnusnautt, eyðir líkams og
sálarkröftum þeirra, en skapar tómleik
í sálinni og lífsleiðu.
Er það sæmandi að láta flækjast í
slíka svikamyllu?
Stjórnandi
eða stjórnað
Annað hvort ráðum við yfir ástæðum
okkar, umhverfi og daglegum viðfangs-
efnum, eða þetta ræður yfir okkur og
gerir okkur að þjónum sínum, jafnvel
þrælum.
Manninum ber að vera drotnari um-
hverfis síns, en ekki þræll þess. Hann
á að neyta matar síns til þess að halda
góðri heilsu, en ekki að gera sig heilsu-
lausan á þrotlausu matarstússi, köku-
bakstri, kökuáti, kaffidrykkju, sætinda-
áti, áfengisdrykkju, tóbaksneyzlu, eða
blátt áfram ofáti.
Hann á að láta fötin sín, húsgögnin
sín, íbúðina sína og allt sem honum
heyrir til, auka þægindi sín og lífsham-
ingju, en ekki gerast ánauðugur þræll
tízkunnar og hégómans. Við eigum ekki
að stynja dauðþreytt undan þrotlaus-
um hreingerningum, teppabarsmíði,
fægingum og fálmi um húsgögn, mynd-
ir, veggi og alls konar glingur. Það er
betra að hafa hóflega mikið af þessu
og láta það þjóna sér og auka á þæg-
indi sín, en að vera dauðþreyttur þjónn
þess og þræll. Lífið er meira virði en
fötin og hamingjan betri en hégóminn.
Nútímamaðurinn er allt of háður
straumkastinu mikla, sem hraðinn, um-
stangið og fjölbreytnin sogar hann út
í. Hann þarf vel þjálfað viljaþrek til
þess að geta lifað stefnuföstu lífi, sem
drottnari en ekki þræll, og það er vægð-
arlaust skilyrði fyrir andlegri og líkam-
legri heilsu og vellíðan í hvívetna.
Þáttur Góðtemplara . .. .
Framh. af bls. 2.
hafi sízt verið lakari en nú er að pen-
ingagildi. Ef athuguð er hlutverkaskrá
jafnnýts leikara og Helga Helgasonar,
kemur í ljós, að þóknun til hans hefur
verið 5 krónur hvert leikkvöld fram til
1902, þá fær hann greiddar kr. 7,50 á
kvöldi fyrir hlutverk í „Týnda Para-
dísin“, en árið eftir fær hann 8 krónur
hvert kvöld í þremur leikritum. Vorið
1903 hækkar kvöldkaupið upp í 10 krón-
ur, og helzt það óbreytt allar götur til
ófriðarloka hinna fyrri“.
Þeir, sem áhuga kunna að hafa fyrir
þróun leiklistarlífs Reykjavíkur, geta
svo lesið hina fróðlegu ritgerð, sem hér
hefur verið vitnað í, alla í Þjóðvinafé-
lagsalmanakinu 1948.