Tímarit Verkfræðingafélags Íslands - 01.08.1982, Qupperneq 6

bergsins á sama dýpi, er
d-g-Eb/(m— 1), þar sem Eb er eðlis-
þungi bergsins og talan 1/m er Poissons
hlutfall, og er talan m talin vera 3,3 í
jarðeðlisfræði. Sé eðlisþungi bergsins
minni en 2,3, vegur vatnsþrýstingurinn
meira en bergþrýstingurinn og sprungan
víkkar.
Þessi lági eðlisþungi bergsins getur vel
átt við á hinum eldvirku svæðum lands-
ins. En fróðlegt er til samanburðar að
líta á láglendissvæði Miðsuðurlands.
Þar má gera ráð fyrir meiri eðlisþunga,
líklega 2,5 eða 2,6. Þessi eðlisþungi
bergsins ætti að girða fyrir víkkun
sprungna af völdum vatnsþrýstings.
Raunin er og sú, að á þessu svæði hefur
ekki gosið eftir ísöld. í þess stað verða
þarna mestu jarðskjálftar á landinu,
sem sögur fara af. En þessir skjálftar
hafa yfirleitt í för með sér opnar sker-
spennu-sprungur, mynd 1. Og þar sem
athugun á gossprungum er möguleg, eru
þær og af sömu gerð (t.d. Hekla 1947,
Heimaey 1973, Lúdents og Þrengsla-
borgir við Mývatn). í byrjun Heima-
eyjargossins og Heklugossins 1947
stóðu í fyrstu gosstrókar upp úr hverri
sprungu fyrir sig. En bráðlega varð mið-
sprungan ein virk, þar eð hún dró úr
þrýstingi í hinum sprungunum. Sameig-
inlegt með báðum sprungugerðum er
því það, að í gossprungum fellur að
nokkru niður sú mótstaða gegn sker-
hreyfingu, sem leiðir til jarðskjálfta-
sprungna, en í staðinn byrjar mótstaðan
fyrst á nokkurra kílómetra dýpi, þar
sem bergið er um og yfir 350—400°C
heitt. Og rifnun nær nú niður á dýpi,
þar sem bergið á stutt í bráðnun af
völdum núnings. Hugsanlega veldur
núningsorka þarna niðri nokkurri
bráðnun, sem opnar leið niður á dýpi,
þar sem bráðnun verður af völdum
lækkaðs þrýstings.
Nokkra hugmynd um það, sem hugs-
anlega gerist við rifnun neðarlega í
hraunmyndandi sprungu, má fá af brot-
stykkjum sem köstuðust upp í spreng-
ingum í suðurgíg Heklu 1947—
48. Brotstykkin eru úr efni með seigju
um 106—107 poises. Efnið brotnaði
ýmist sem gler, eða það rann plastiskt
og það dragast þá út fljótandi ósléttir
fínir garðar, sem sumpart losna og
mynda svarta gosmekki, eða storkna og
festast í upphafssprunguveggjum
(myndir 2—3). Auk aðalreglunnar um
hástöðu grunnvatns í gossprungum,
koma fyrir breytileg skilyrði fyrir gos-
um, sem aðeins er hægt að rekja í vel
könnuðum gosum, en hér verður ekki
farið út í.
ELDVIRKNI UMHVERFIS
FAXAFLÓA
Nú verður fjallað um hin „útdauðu”
eldvirku svæði við Faxaflóa, sem urðu
Mynd 1. 2. mynd.
54 _ TÍMARIT VFÍ 1982