Tímarit Verkfræðingafélags Íslands - 01.08.1982, Qupperneq 7

óvirk á fyrstu öldum íslandsbyggðar
eða eitthvað fyrr. Á Snæfellsnesi gaus
síðast um 900 e.Kr., þ.e. Rauðhálsagos
austarlega á Snæfellsnesi (3).
Hinsvegar gaus í Brennisteinsfjöllum,
austast á Reykjanesfjallgarði, fram
undir 1400 e. Kr.
í (2) er vikið að þessari „útdauðu”
eldvirkni og í spurnartón ræddur sá
möguleiki, að orsök breytinganna sé
minnkuð úrkoma á Suðvesturlandi. Ég
reyndi fyrst að finna ummerki eins og
há, forn vatnsborð, en þessi leið virtist
ófær, þar eð aldursgreining á fornu
vatnsborði hlyti að verða óviss. Og sér-
staklega blasti þessi óvissa við, þegar
ljóst var (4), að hið lága vatnsborð í
Kleifarvatni nú, er árangur af botnleka í
vatninu af völdum jarðskjálfta 1663.
Mér varð þá starsýnt á það, að ört
kólnandi veðrátta hér á landi á 14. öld
samkv. (5), átti sér hliðstæðu í samtíma
kólnun í hinum fornu byggðum
norrænna manna á SV-Grænlandi.
Skýringin á samtíma kólnun á tveimur
svæðum, sem bæði voru undir áhrifum
frá Grænlandshæð, gat varla verið
önnur en efling Grænlandshæðanna,
þ.e. auknar vetrarhörkur.
En á tímum þegar veðurathuganir í
nútímaskilningi gátu ekki átt sér stað,
mundu einmitt vetrarhörkur skilja eftir
sig ummerki kaldrar veðráttu. Á Græn-
landi er það m.a. breytt húsaskipan,
sem talar sínu máli, svo og grunnar
grafir í kirkjugörðum.
Vitnisburður um kólnandi veðráttu á
Grænlandi þarf í bili varla frekari
umræðu hér. En vitnisburður um veðr-
áttuna hér á landi þarfnast frekara
máls. Öflug Grænlandshæð veitir köldu
og þurru lofti inn yfir landið, Norð-
vesturland og Suðurland, frá vestri til
austurs. Framan af eflingarskeiði hæðar
kólnar veðrátta þá m.a. á fyrrum eld-
virka svæðinu við Faxaflóa og úrkoma
minnkar. Þetta er í samræmi við það
hvar virkni entist lengst við Faxaflóa,
þegar höfð er í huga þýðing úrkomu eða
hæð grunnvatns.
Brennisteinsfjöll eru austast á
Reykjanesskaga, þau eru hæsta gosa-
svæðið og taka til sín úrkomu frá lægð-
um sunnan Reykjaness, auk úrkomu frá
Faxaflóa, og vegna hæðar (um 800 m)
geyma þau þá best í sér úrkomuna sem
grunnvatn. Því er eðlilegt að túlka
óljósar frásagnir annála í ljósi þessa
skilnings. Til dæmis virðist rétt að álíta,
að Ögmundarhraun sé meðal hinna
eldri hrauna, þeirra sem runnu eftir
landnám, eða á bilinu 1000—
1100. Nýr geislakolsaldur á Ögmundar-
hrauni er 1040, skv. upplýsingum Jóns
Jónssonar, jarðfræðings. Yfirleitt
virðist því mega áætla aldur hrauna á
þessum slóðum, eftir fjarlægð þeirra frá
Reykjanesskaga.
Við höfum nú bent á þróun eldvirkni
við Faxaflóa, að því marki þegar eld-
virkni var þar nærri eingöngu í Brenni-
steinsfjöllum, að ætla verður, og það til
ofanverðrar 14. aldar og víkjum næst
að Heklu.
Hekla
Hún gaus í fyrsta sinn eftir landnám
árið 1104 eða mjög nærri því ártali.
Miðað við þetta ártal, hafði hún ekki
bært á sér í 230 ár, og gosahléið kann að
hafa verið lengra. Skýring á þessu hléi
hefur ekki verið gefin, en skýringin ætti
nú að vera ljós. Hið kalda og þurra loft,
sem Grænlandshæðin hefur á þessu
stigi borið með sér til íslands, mælir
síður en svo með hárri grunnvatns-
stöðu, er valdið hefði gosinu 1104.
Þvert á móti verður nú að horfast í augu
við það, að í staðinn fyrir háa stöðu
fljótandi grunnvatns, verður að fá fram
3. mynd.
TÍMARIT VFI 1982 — 55