Morgunblaðið - 03.11.2014, Blaðsíða 17

17
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 3. NÓVEMBER 2014
Haustlitastemning Náttúran býr yfir óteljandi litum og töfrum, sérstaklega á haustin þegar laufblöðin og gróðurinn umbreytist og ekki amalegt að fá aukaskreytingu með daggardropum.
Ómar
Litförótt þykir
sumum utanrík-
isstefna núverandi
ríkisstjórnar og
bregða lit eftir fleiru
en árstíðum. Sú utan-
ríkisstefna sem ég
fylgdi fram árin 2009-
2013 byggðist m.a. á
þremur nýjum sókn-
arlínum til að tryggja
hagsmuni Íslendinga
til framtíðar: við-
ræðum um aðild að Evrópusamband-
inu, þróun norðurslóða sem for-
gangsverkefnis og sérstöku átaki um
fríverslun við Asíulönd. Núverandi
ríkisstjórn virðist hins vegar ekki
hafa skýrar línur um utanríkismál,
og jafnvel enga utanríkisstefnu, ef
frá er talin andstaða við allt sem
tengist Evrópusambandinu.
Þar er þó sú þverstæða uppi að
blessuð ríkisstjórnin leggur ekki í að
breyta stöðu Íslands sem umsókn-
arríkis og leggur sig raunar í líma
umfram samanlagðar fyrri rík-
isstjórnir að moka sem hraðast í
gegnum Alþingi öllum tilskipunum
sem berast með póstinum frá Bruss-
el.
Því miður hafa norðurslóðir (líkt
og ESB) um missera skeið einnig
týnst í glatkistu Framsóknar. Sá
málaflokkur hefur bjargast með því
að forseti Íslands hefur tekið að sér
þann part utanríkisstefnunnar. Það
gerir hann af meiri þrótti og áhuga
en nokkru sinni varð vart hjá rík-
isstjórn Sigmundar Davíðs.
Mest kemur þó á óvart, að þrátt
fyrir eindregnar yfirlýsingar um að
halda áfram stefnu fyrri ríkisstjórna
um að efla fríverslun Íslendinga eru
engin tíðindi af þeim vígstöðvum. Þá
eru frá talin afar lofsverð ferðalög ut-
anríkisráðherra um heimsbyggðina.
Í því efni sker í augu að engin teikn
eru um að ríkisstjórnin áformi að
notfæra sér það færi sem nú er að
skapast til að ná viðræðum við Jap-
ani um fríverslun. Um það er þó sam-
staða flestra, ef ekki
allra, flokka á Alþingi.
Asíugáttin
Samningar um frí-
verslun við Japan eru
rökrétt efnahagslegt og
pólitískt framhald af
opnun Asíugáttarinnar
sem hófst á síðasta kjör-
tímabili með mik-
ilvægum samningum
sem ég undirritaði við
Alþýðulýðveldið Kína og
Hong Kong. Þá voru
einnig hafnir samningar
við Indónesíu og Víetnam, viðræður
teknar upp að nýju við Taíland og
drög lögð að viðræðum við Myanmar
og Malasíu og samstarfsyfirlýsing
gerð af hálfu EFTA-ríkjanna við
Pakistan. Viðræður við Indland
höfðu áður hafist í tíð annars utanrík-
isráðherra Samfylkingarinnar, Ingi-
bjargar S. Gísladóttur.
Fríverslunarsamninginn við Kína,
sá fyrsti sem Evrópuríki náði, er efa-
lítið mikilvægasti milliríkjasamn-
ingur sem Ísland hefur gert frá því
Jón Baldvin, annar utanríkisráð-
herra úr röðum jafnaðarmanna, lauk
samningum um aðild Íslands að EES
fyrir um 20 árum. Samningurinn við
Kína opnar Íslandi afar mikilvæga
markaði í landi í hröðum uppgangi
sem margt bendir til að beri höfuð og
herðar yfir önnur efnahagsveldi
heims þegar vindur fram um öldina.
Pólitískt og efnahagslega er hins
vegar mikilvægt að í kjölfar samn-
ings um fríverslun við Kína geri Ís-
land líka slíkan samning við Japan.
Það er mikilvægt að skilja að um
þessar mundir eru að skapast til þess
sérstakar aðstæður.
Jarðvegur fyrir viðræður
Því valda ekki síst nýjar áherslur
ríkisstjórnar Shintzo Abe, sem hefur
gert fríverslun að sérstöku áherslu-
efni. Hann hefur lagt fram efnahags-
stefnu sem vísar til fornu samúræj-
anna og er kennd við „örvarnar
þrjár“. Undir þriðju örina falla áform
um að auka verulega hlut fríversl-
unar. Hún nær nú aðeins yfir tæpan
fimmtung utanríkisviðskipta Japana
en stjórnvöld áforma að auka hlut
hennar upp í 80% af milliríkjaversl-
uninni. Þessar breytingar skapa lag
fyrir hraðstíga smáþjóð.
Það skiptir líka máli að á síðasta
kjörtímabili lagði ríkisstjórnin þungt
á við japönsk stjórnvöld að sérstakur
sendiherra væri formlega tilnefndur
til að veita japanska sendiráðinu for-
stöðu hér á landi. Svo var ekki áður. Í
sumar tók fyrsti sendiherrann, sem
gegnir slíku hlutverki, upp staðfestu
á Íslandi. Það er til marks um að Ís-
land hefur nú meira vægi innan jap-
anska stjórnkerfisins en áður og sér-
stakur Íslandssendiherra mun
auðvelda mjög viðræðurnar hafi ís-
lenska ríkisstjórnin á annað borð
döngun til að koma þeim í gang.
Heimsókn Gunnars Braga
Síðastliðin sumar kom opinberlega
fram eftir fund sem Takao Makino,
aðstoðarutanríkisráðherra Japans,
átti með fulltrúum allra flokka í Al-
þingishúsinu að mættir lýstu ein-
dregnum vilja til fríverslunar. Þessi
samstaða er áréttuð með tillögu um
fríverslunarviðræður við Japan sem
lögð var fram á Alþingi í haust af
þingmönnum fimm flokka. Ennþá
eru samt engin tíðindi af málinu úr
sjálfu stjórnarráðinu. Þó ber að
hrósa Sigurði Inga Jóhannssyni,
landbúnaðar- og sjávarútvegs-
ráðherra, sem af natni hefur ýtt hug-
myndinni fram í samtölum sem hann
hefur átt við japanska ráðamenn.
Í ljósi þessa, og þó ekki síst með
hliðsjón af hagsmunum Íslands, er
illskiljanlegt hví ríkisstjórnin hefur
ekki enn tekið ákvörðun um að fela
utanríkisráðherra að setja fram
formlega ósk um viðræður um frí-
verslun gagnvart japönskum stjórn-
völdum. Slík ákvörðun gerði kleift að
gera fríverslun að aðalerindi Gunn-
ars Braga þegar hann gerir för sína
til Japans síðar í haust. Eitt er þó
ljóst. Töf á formlegri ósk um við-
ræður getur sett Íslendinga í langa
bið, og kostað íslenskan sjávarútveg
bæði fjármuni í formi áframhaldandi
tolla og tap á markaðsfærum sem frí-
verslun færir.
Sterkar röksemdir
Ég varð þess áskynja í heimsókn
minni í japanska þingið í sumar leið
að mörg ríki hyggjast leita hófanna
með fríverslun við Japan. Töf á að
setja fram ósk um viðræður getur
leitt til þess að Íslendingar lendi í
langri biðröð. Þá getur orðið erfitt
fyrir litla þjóð að ná upp á pallborðið
því reynsla smáþjóða, þar á meðal
okkar af loftferðasamningum við
Japan, sýnir að smæð þjóða og þar-
með hlutfallslega litlir viðskiptahags-
munir af Japana hálfu, er stundum
fótakefli.
Nú eru hins vegar sterkari póli-
tískar röksemdir en áður, þar á með-
al öryggispólitískar, fyrir viðræðum
við Japan:
· Í fríverslunarstefnu sinni leggja
Japanir sjálfir áherslu á að þeir vilji
einbeita sér að samningum um frí-
verslun við þjóðir sem hafa yfir að
ráða sterkum auðlindum.
·Eitt EFTA-ríkjanna, Sviss, hefur
þegar gert fríverslunarsamning við
Japan. Í því ljósi er hægt að færa
sterk rök fyrir fríverslun við Ísland,
sem einnig tilheyrir EFTA. Varla
munu Japanir meðhöndla EFTA-
ríkin með mismunandi hætti. En til
þess þarf óskin að koma fram.
·Við höfum gert fríverslunarsamn-
ing við Alþýðulýðveldið Kína og í
ljósi pólitísks jafnvægis er eðlilegt að
Japan og Ísland staðfesti vinatengsl
sín með formlegri fríverslun. Það er
ekki síst mikilvægt frá pólitískum
sjónarhóli Japans
·Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar
Shinzo Abe um þjóðaröryggi, sem
aðstoðarutanríkisráðherra Japans
afhenti fulltrúum stjórnmálaflokk-
anna á fundi í Alþingishúsinu, segir
m.a. að styrking fríverslunar sé hluti
af nýrri öryggisstefnu Japana. Í ljósi
aukinnar spennu við Suður-Kínahaf
felur nýja öryggisstefnan líka í sér
nálgun gagnvart Atlantshafsbanda-
laginu. Það speglast glöggt í ræðu
sem Abe forsætisráðherra flutti í
höfuðstöðvum þess 6. júní sl. Innan
bandalagsins, sem tekur afstöðu á
grundvelli órofa samþykkis (e. „con-
sensus“), skipta tengsl og gagn-
kvæmur skilningur einstakra banda-
lagsríkja gagnvart þriðju ríkjum
máli. Það gildir líka um smáþjóð
einsog Ísland. Aðild Íslands að Atl-
antshafsbandalagsinu hefur því sér-
stakt vægi gagnvart óskum um frí-
verslunarviðræður.
Gróin vinaríki
Mestu skiptir þó að Japan og Ís-
land eru gróin vina- og samstarfsríki
með svipaðar áherslur á reglur rétt-
arríkisins. Að staðaldri eiga ríkin
nána samvinnu í hópi svipað þenkj-
andi ríkja innan alþjóðastofnana. Í
samskiptum slíkra vinaríkja á stærð
ekki að skipta máli varðandi óskir um
fríverslun heldur grunngildi, einsog
afstaðan til frelsis, mannréttinda og
lýðræðis – auk góðrar reynslu af við-
skiptum og samstarfi þjóðanna
Þetta eru röksemdir sem Gunnar
Bragi og hans fólk þurfa að flytja af
festu og einurð þegar ráðherra sækir
Japan heim í haust. Það er í þágu
ríkra hagsmuna Íslands að formleg
ósk um viðræður um fríverslun komi
fram sem fyrst. Það eykur líkurnar á
að utanríkisráðherra Íslands geti
komið heim frá Japan beinn í baki
með viljayfirlýsingu um slíkar við-
ræður. Átján mánuðir hafa þó ekki
dugað ríkisstjórninni til að setja fram
ósk um fríverslunarviðræður við Jap-
an. Það býður heim þeirri ályktun að
í utanríkismálum sigli hún yfirleitt
ekki eftir neinu sjókorti.
Eftir Össur
Skarphéðinsson » Illskiljanlegt hví rík-
isstjórnin hefur ekki
enn tekið ákvörðun um
að setja fram formlega
ósk um viðræður um frí-
verslun gagnvart jap-
önskum stjórnvöldum.
Össur
Skarphéðinsson
Höfundur eru alþingismaður og fyrr-
verandi utanríkisráðherra.
Fríverslun við Japan og seinagangur stjórnvalda